اقساي حايۋاناتتارى- ءىلبىس

الماس ءابۋتالىپ ۇلىنىڭ ‹‹گانسۋدىڭ باتىس وڭىرىندەگى قۇرلىقتىق ومىرتقالى جابايى حايۋاناتتار›› اتتى كىتابىنان تاڭدامالى ماقالالار :

ءىلبىس

اۋ:مارقابا مالىك ۇلى

قۇرىپ-جويىلۋ حاۋىپ دارەجەسى: ەرەكشە حاۋىپ تۇنگەن جانۋار. ‹‹قۇرىپ-جويىلعالى تۇرعان حايۋاناتتار حالىقارالىق ساۋدا شارتىنىڭ قوسىمشا مازمۇنى Ⅰمەن ‹‹مەملەكەت ءتۇيىندى قورعايتىن جاندارىندار مازمۇنىنا›› Ⅰ تىركەلگەن.

پارىقتاۋ بوگەنايى: ءتۇر-ءپىشىنى قابىلانعا ۇقسايدى. باسى دومالاق، كىشكەنە كەلەدى. دەنەسىنىڭ ۇزىندىعى 120~150 سانيمەتر، قۇيرىعىنىڭ ۇزىندىعى 115 سانتيمەتر، قۇلاعىنىڭ ۇزىندىعى 6. 1 سانتيمەتر. ارتقى اياعىنىڭ ۇزىندىعى 26. 5 سانتيمەتر، شوقتىعىنىڭ بيىكتىگى 60~78 سانتيمەتر، باس سۇيەگىنىڭ ۇزىندىعى 15. 5~17. 3 سانتيمەتر، اتالىعىنىڭ دەنە سالماعى 38~75 كيلوگرام (انالىعىنىڭ دەنە سالماعى 35~40 كيلوگرام) كەلەدى. جاباعى جۇننىڭ ءتۇسى اق سۇرى، باسى جۇنىندە جيى قارا تەڭبىل بولادى. جوتاسىندا، ەكى قابىرعاسىندا، قۇيرىعىندا رەتسىز دوڭگەلەك قارا بەدەرلەر بولادى. قۇلاعىنىڭ جيەگى قار ءتۇستى، قۇيرىعى ۇزىن، قوزعالىسقا يكەمدى كەلەدى.

تارالۋى:نەگىزىنەن ورتا ازيادا جاسايدى. رەسەي، مۇڭعۇليادان جۇڭگو  ءوتىپ، چڭحاي-شيزاڭ ءۇستىرتى ارقىلى اۋعانىستاننىڭ گيمالاي تاۋ سىلەمى مەن باكىستان، يىندياعا تارالادى. ول ورتا ازيانىڭ تيۆتىك جانۋارىنا جاتادى. كىشى تۇرلەرگە بولىنبەيدى. جۇڭگو چيڭحاي-شيزاڭ ۇستىرتى مەن پامير ءۇستىرتى ءىلبىستىڭ نەڭىزگى مەكەنى (ميشاەل 1988).  چيڭحايداعى ءىلبىستىڭ جالپى سانى 650 باس مولشەرىندە (سچاللىر ەتال 1988)، بۇكىل دۇنيەدەگى باس سانى نە ءبارى 2500 تەن تومەن تۇرادى. اقساي اۋدانىنىڭ قالتىن، قانامبار وڭىرىنىڭ اسقار تاۋلارىنداعى شالعىندى ساحارالارىندا كەزدەسەدى. نەگىزگى ازىعىنا ارقار، كوك ەشكى، قول تۇلىكتەرىن ۇستاپ جەيدى. تەڭىز دەڭگەيىنەن نەداۋىر بيىك ورىنداردى مەكەندەپ، بىتىراپ جۇرەدى. ونىڭ ساۋلەتتى تەرىسى مەن دەنەسىنىڭ تابىلمايتىن ءدارى بولۋىنا بايلانىستى، ادامدار كەڭ كولەمدە اۋلاپ، ساۋدالاۋ سياقتى زاڭسىز ارەكەتتەر ۇدايى كەزدەسەتىندىكتەن، ولاردىڭ تارالۋ سانى كۇرت ازايىپ كەتتى. اقساي اۋدانىندا 50 گە تارتا سيرەك مەكەندەگەن ءىلبىس قانا بار.

قاس جاۋلارى: ادامنان باسقا قاس جاۋى جوق دەپ ايتۋعا بولادى. الايدا، وڭاتى كەلگەندە ايۋ ولاردىڭ كۇشىكتەرىن جەپ كەتەدى.

تىرشىلىك ورتاسى جانە ادەتتەرى: ءىلبىس تيۆتىك اسقار تاۋدا جاسايتىن جانۋار، ول اقباس تاۋلاردىڭ باسىن مەكەندەيتىندىگمەن اتى ايگىلى بولعان. جاز ايلارىندا ول تەڭىز دەڭگەيىنەن5500 مەتر اينالاسىنداعى بيىك شالعىندى ساحارالاردا جورتتادى، قىس ايلارىندا 1800 مەتر ايلاسىنداعى ەداۋىرالاسا وڭىرلەردەن ازىق اۋلايدى. ونىڭ تاڭ سارىدە قيمىل جاساۋى كوپ كەزىگەدى، ۇياسى نەگىزىنەن تۇراقتى بولادى. 2007-جىلى اقپان ايىندا، مەن قالتىن ساحاراسىندا ءىلبىس تۋرالى ارناۋلى تەكسەرۋ جۇرگىزىپ جۇرگەن كەزىمدە كوپ ورىنداردان ءىلبىستىڭ كۇشىكتەيتىن ۇڭگىرىن كەزىكتىردىم. ۇڭگىرىنىڭ اۋزىنىڭ كوبى كۇن شۋاققا قارايدى. توسەنىشكە شاي ءشوپ، جۋسان سياقتى جۇمساق وسىمدىكتەردىڭ بۇتاسىن توسەيدى. ونىڭ كۇشىكتەيتىن ۇڭگىرىنىڭ كەڭدىگى ءبىر مەتر اينالاسىنداعى دوڭگەلەكتەۋ ۇڭگىرلەردەن بولادى. ول ايۋدىڭ قىستا ۇيىقتايتىن ۇڭگىرلەرىنە ۇقسامايدى، ايۋدا توسەنىشكە ءشاي ءشوپ، جۋسان سياقتى جۇمساق وسىمدىكتەردىڭ بۇتاسىن توسەيدى، الايدا، ۇڭگىرىنىڭ ءىشى ۇزىنشاق كەلەدى.

ءىلبىس جىرتقىش، شاپشاڭ، تاۋعا شىعۋعا داعدىلانعان جانۋار. ول ارقار، كوك ەشكى، تاۋ ەشكى، اقجامباس بۇعى، تيبەت قارا قۇيرىعى، جىلقى جۇپار، جابايى قويان جانە باسقا ءتىستى حايۋاناتتاردى ازىق ەتەدى. كەيبىر كەزدەرى، اسىرەسە قىستا قول باققان مالدارعا دا شابۋىل جاسايدى. ازىقتى ۇستاعاننان كەيىن الدىمەن قانىن سورادى، ودان كەيىن بارىپ ەتىن جەيدى. ول توپاندى مالعا كەزىكسەدە بىرەۋىن عانا ۇستاپ جەيدى، باسقالارىنا قاستىق قىلمايدى. ادامعا وزدىگىنەن شابۋىل جاسامايدى. ەگەر ونىڭ قۇيرىعىن ۇستاپ الاتىن بولسا، موينى قىسقا، ءارى جۋان بولعاندىقتان بۇرىلىپ كۇش كورسەتە المايدى. قىس ماۋسىمدارىندا، كوكتەم باسىندا ۋلىعادى. ونىڭ كۇيلەۋ ۋاقىتى5~7 كۇن، پەريوتى 54~70 كۇن، قۇرساق مەزگىلى 90~130 كۇن، ءار جولى 1~5 كۇشىك تابىپ، 2~3 جىلدا ەرەسەيەدى. قۇمىرى ادەتتە 15~18 جىل اينالاسىندا بولادى.

 



پىكىر قالدىرۋ

ءبىرىنشى بولىپ پىكىر قالدىرىڭىز!

avatar
  Subscribe  
ەسكەرتۋ