اقساي حايۋاناتتارى- قوڭىر ايۋ

الماس ءابۋتالىپ ۇلىنىڭ ‹‹گانسۋدىڭ باتىس  وڭىرىندەگى قۇرلىقتىق ومىرتقالى جابايى حايۋاناتتار›› اتتى كىتابىنان تاڭدامالى ماقالالار

اۋ:مارقابا مالىك قاجى ۇلى

قوڭىر ايۋ

قۇرىپ-جويىلۋ حاۋىپ دارەجەسى: حاۋىپ تۇنگەن جانۋار. ‹‹قۇرىپ-جويىلعالى تۇرعان حايۋاناتتار حالىقارالىق ساۋدا شارتىنىڭ›› قوسىمشا مازمۇنىⅠ مەن‹‹مەملەكەت ءتۇيىندى قورعايتىن جاندارىندار مازمۇنىنا››Ⅱ تىركەلگەن.

پارىقتاۋ بوگەنايى:  دەنەسى ەداۋىر ۇلكەن، شوقتىعى بيىك كەلەدى. قوڭىر مەن كۇرەڭنىڭ ارالىعىنداعى ءار ءتۇرلى تۇستە بولادى، كوبىندە دەنە ءتۇسى قوڭىر، اياعى قارا كەلەدى. ءتوس تۇگىنىڭ ۇزىندىعى 10 سانتيمەتر، دەنەسىنىڭ ۇزىندىعى 115~119 سانتيمەتر، قۇيرىعىنىڭ ۇزىندىعى 8~13 سانتيمەتىر، قۇلاعىنىڭ ۇزىندىعى 10~17 سانتيمەتر. ارتقى اياعىنىڭ ۇزىندىعى 19~29 سانتيمەتر، شوقتىعىنىڭ بيىكتىگى 110~125 سانتيمەتر، باس سۇيەگىنىڭ ۇزىندىعى 25~38 سانتيمەتر، دەنە سالماعى 120~225 كيلوگرام كەلەدى. تابانىنىڭ الدى شاعىن بولىپ، توسەنىش تابانىنان بولەك، تىرناعى وتە ۇزىن، كەيبىرەۋىنىڭ ۇزىندىعى 10 سانتيمەتردەن اسادى. تىرناعى ادەتتە، تىرناق ۇشىنان تۇبىنە قاراي سولعىنداعان قارا ءتۇستى بولادى.

تارالۋى: سولتۇستىك جارتى شاردىڭ ورماندارىندا، ەۆرو-ازيا مەن سولتۇستىك امريكا قۇرلىعىنا بىتىراپ تارالعان. جاقىنعى جىلداردان بەرى، تارالۋ اۋماعى ءورتىس تارىلدى. ەلىمىزدىڭ شينجياڭ، شىعىس تەرىستىك تاۋلارى، چيڭحاي-شيزاڭ ءۇستىرتىنىڭ اسقار تاۋلارى مەن ءشول جايىلىمدارىنان كەزىكتىرۋگە بولادى. ونىڭ 4 جاعراپيالىق ءتۇرى بار. ۇلكەن-كىشى ھنگان تاۋى، شاڭبايشان تاۋلارىنا مولشەرمەن 1000 باس تارالعان. چيڭحاي-شيزاڭ تۇرىندەگىلەر نەگىزىنەن اقساي قازاق اۆتونوميالى اۋدانىنىڭ قالتىن، جىڭعىلدى قالاشىعىنىڭ وڭتۇستىك تاۋلارى، قانامبار وڭىرلەرىندە مەكەندەيدى. تارالعان ءوڭىرى كەڭ بولعانىمەن، سانى وتە از بولىپ، بۇل وڭىردە شامامەن 30 عا جەتپەيتىن باس سانى بار.

قاس جاۋلارى: ادامنان باسقا قاس جاۋلارى جوق دەسەدە بولادى.

تىرشىلىك ورتاسى جانە ادەتتەرى: تاۋلار مەن ورمانداردى مەكەندەيدى. الايدا چيڭحاي-شيزاڭ ۇستىرتىنىڭ 4500~5000 مەتر بيىكتىكتەگى تاۋلارى مەن ءشول جايىلىمدارىندادا كادىمگىدەي ءومىر سۇرە الادى. سالقىن بەلدەۋلىك تىكەن جاپىراقتى ورمان، تاۋ اڭعارى، ورتەنگەن جەر، وزەن جاعاسىنداعى باتپاقتار مەن اعاش كوپ قۇلاعان ورتالار قوڭىر ايۋعا تابىلمايتىن مەكەندەر ەسەپتەلەدى. چيڭحاي-شيزاڭ ۇستىرتىندە مەكەندەيتىن قوڭىر ايۋلار تاۋدىڭ كۇنگەي بەتىندە قيمىل جاسايدى، ول ارالاس كورەكتى جانۋار ەسەپتەلەدى. 2007-جىلى اقپان ايىندا، مەن قالتىن ساحاراسىندا ىلبىسكە زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جۇرگەن كەزىمدە، تۇرعىندابان تاۋىنىڭ شىعىس سىلەمىنەن قىسقى ۇيقىدا جاتقان قوڭىر ايۋدى كەزىكتىردىم. مولشەرمەن 2 مەتردەي جەردەن اپاراتقا تۇسىرىپ، باقىلاۋ جاسادىم. ۇڭگىرىنىڭ اۋزى كوبىندە تەرىسكەي بەتكە قارايدى، توسەنىشكە ءشاي ءشوپ، جۋسان سياقتى جۇمساق وسىمدىكتەردىڭ بۇتاسىن توسەيدى، ۇڭگىرىنىڭ ءىشى ۇزىنشاق، كەڭ كەلەدى.

مامىر، ماۋسىم ايلارىندا ۋلىعادى. ءىشتى بولۋ مەزگىلى 180~266 كۇن، انالىق ايۋ قىسقى ۇيقى ۇڭگىرىندە قاڭتار، اقپان ايلارىندا كۇشىكتەيدى. عالىمدار 20 نەشە جىلدىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ارقىلى انالىق ايۋ تەك قانا ءبىر اتالىق ايۋمەن ۋلىقسا، وندا ءبىر عانا كۇشىك تابادى. ەگەر ۇقسامايتىن ەكى اتالىق ايۋمەن ۋلىقسا، وندا ەكى كۇشىك تابادى. وسىلاي ەسەپتەسەك، ول ۇقساماعان نەشە اتالىق ايۋمەن ۇلىقسا، سونشا كۇشىك تابادى. انالىق ايۋ 4~5 جىلدا ەرەسەيەدى. قۇمىرى ادەتتە 25 جىل اينالاسىندا بولادى. قولدا باققاندارى 50 جىلداي جاسايدى.

مارقابا مالىك قاجى ۇلى اۋدارىپ ورتاقتاستىردى.



پىكىر قالدىرۋ

ءبىرىنشى بولىپ پىكىر قالدىرىڭىز!

avatar
  Subscribe  
ەسكەرتۋ