اقساي اۋدانىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ الدى-ارتىندا

 اۆ: قايشا سەيتحان قىزى   داڭ يۇڭديڭ

اۋ: مارقابا مالىك ۇلى

1

1949-جىلى 28-قىركۇيەكتە دۇنحۋاڭ ازات بولدى. اقساي قازاق اۆتونوميالى اۋداننىڭ باسىم كوپشىلىك تەرتورياسى كەزىندە دۇنحۋاڭ وڭتۇستىك تاۋلارى دەپ اتالاتىن، سونىمەن بۇل جەرلەردە دۇنحۋامەن بىرلىكتە ازاتتىق الدى. سول كەزدە گانسۋ تەرتورياسىندا قازاقتاردان جادىك ساعيدوللا اۋىلى 40 ءتۇتىن، بارقى ماعزام اۋىلى 30 ءتۇتىن، نايمان كابەن اۋىلى 20 ءتۇتىن، جيىنى 90عا جۋىق ءتۇتىن، 350 قانشا جان سانى عانا بار بولىپ، قانامبار، قايىز وڭىرلەرىندە كوشپەندى مال شارۋاشىلىقپەن شۇعىلداناتىن. بۇدان سىرت قۇسايىن قاتارلىلاردىڭ اۋىلى 150 نەشە ءتۇتىن كاس، تايجىنۇر، دۇلان وڭىرلەرىندە تۇراتىن.

پارتيانىڭ ”قول جەتكىزۋ، ىنتىماقتاسۋ، تاربيەلەۋ“ سىندى ۇلتتىق جوعارى جىك قايراتكەرلەرىنە قاراتقان ساياساتىنا نەڭىزدەلىپ، 1949-جىلى قازان ايىنىڭ ورتاسىندا، دۇنحۋاڭ ۇكىمەتى ءلاتىپ(ۇيعىر) پەن اقىمەت موللانى ۋاكىل ەتىپ، وڭتۇستىك تاۋلارداعى قازاقتارىنىڭ جوعارى-ورتا جىك قايراتكەرلەرىنە قول جەتكىزۋ، ىنتىماقتاسۋ، تاربيەلەۋ قىزمەتىن جۇرگىزۋگە جىبەردى. ءلاتىپ ۇيعىرشا، قازاقشا، حانزۋشا ءۇش تىلگە جەتتىك، كەزىندە ەسەگىنە قانىت-ءشاي، كەزدەمەسىن تەڭدەپ، ۇزدىك قازاقتار ورنالاسقان جەرلەرگە بارىپ، ۇساق-تۇيەك ساۋدا ىستەپ ءجۇرىپ، قازاقتاردىڭ نەڭىزگى جاعدايىن جەتتىك يگەرگەن بولاتىن. بۇل جولى دا ول ءبىر جاعىنان ساۋداسىن ىستەپ، ءبىر جاعىنان ەندىگارى بوسىپ كوشپەي، كومپارتيا مەن حالىق ۇكىمەتكە يەك سۇيەپ، وتىراقتاسىپ قالۋ سىندى پارتيانىڭ باعىت-ساياساتىن ۇگىتتەدى. الايدا، قازاقتار شينجياڭداعى كەزدەرىندە شىڭ شىساي كەرتارتپاشىلارىنىڭ اياۋسىز ۇستەمدىگى مەن جان تۇرشىگەرلىك جانىشتاۋىنا ۇشىراپ، گانسۋ، چيىڭحاي جەرلەرىنە كەلگەننەن كەيىن دە ما بۋفاڭنىڭ ايانىشتى قىرعىنداۋى مەن تالان-تاراجىلىعىنا تاپ بولعاندىقتان، وتكەن ۇستەمدىكتىڭ ءبارى زورەكەر، ولار قازاقتارعا باقىت اكەلمەيدى، تەك قانا قارسىلىق كورسەتكەندە عانا بۇل ايانىشتى جاعدايدان قۇتىلا الامىز دەپ تۇسىنەتىن. ولار بىرتە-بىرتە ”ءوز ۇلتىمىزدان باسقالاردىڭ ءبارى جاۋ“ دەگەن يدەيالوگيا قالىپتاستىرعان ەدى. سوندىقتاندا ولار كومپارتيا مەن حالىق ۇكىمەتى قازاقتارعا باقىت اكەلەدى دەپ سەنبەي، پارتيا مەن ۇكىمەتكە ءمالىم دارەجەدە قورقىنشپەن ساقتانا قارايتىن. اسىرەسە رۋ باسىلارىنىڭ ۇرەيى مەن ساقتىعى تىپتىدە كۇشتى بولاتىن. ماسەلەن، كابەن تايجى ءلاتىپتەن ”كومپارتيا شىڭ شىساي سياقتى قازاقتاردى ۇستاپ، ەل باسىلارىن ءولتىرىپ، ءدىني سەنىمگە جول بەرمەي مە؟“- دەپ سۇرادى. ءلاتىپ ”كوممۋنيستىك پارتيا حالىققا جۇمىس ىستەيدى، سەنبەسەڭدەر ادام جىبەرىپ دۇنحۋاڭنىڭ جاعدايىن ءوز كوزدەرىڭىزبەن كورىڭىزدەر“- دەسە، اقىمەت موللا ”ۇكىمەت دىنگە سەنۋ ەركىندىك ساياساتىن جۇرگىزەدى، ءبىزدىڭ دۇنحۋاڭداعى مەشىتىمىز قاز-قالپىندا تۇر، مەندە نامازىمدى وقىپ ءجۇرمىن“ – دەدى.

پارتيانىڭ ۇلتتىق ساياساتىن ۇگىتتەۋ مەن سابىرلى، جىڭىشكەلىكپەن جۇرگىزگەن ىنتىماسۋ تاربيەسىنىڭ ناتيجەسىندە، ساعيدوللا كۇدىك-كۇماننان ايىعىپ، باسقا ەكى اۋىل باسى مەن مالشىلارمەن اقىلداسىپ، قاراشادا لاتىپتەرگە ىلەستىرىپ، دۇنحۋاڭعا ءۇش ۋاكىل جىبەرۋگە كەلىستى. حالىق ۇكىمەتى قازاق ۋاكىلدەرىن قىزۋ قارسى الدى، سونداي-اق، ”اق قىز“ وپەراسىن قويىپ، قارسى الۋ جيىنىن وتكىزدى. جيىندا اۋكوم سەكراتارى دۋ بيڭدى: ”قازاق باۋىرلاستار جانىشتاۋعا ۇشىراعان، بۇكىل مەملەكەتتەگى باسقا ۇلتتار سياقتى بارلىعىمىز ءبىر ۇيدەگى تۋىسقاندارمىز “- دەدى. سونىمەن بىرگە ۋاكىلدەرگە قانت-ءشاي، كەزدەمە، استىق تارتۋ ەتتى. الايدا، بۇل ءۇش ۋاكىل قايتار جولىندا، ءبي شانلۋدىڭ ارانتاتۋى مەن قورقىتۋىنا تاپ بولدى، سونىمەن پارتيانىڭ قانامبار وڭىرىندەگى قازاقتاردىڭ جوعارى-ورتا جىك قايراتكەلەرىنە جۇرگىزگەن ىنتىماسۋ تاربيەسى كەدەرگىگە ۇشىرادى.

سول جىلى جەلتوقساننىڭ اياعىندا، ۇكىمەت تاعىدا ءلاتىپ پەن اقىمەتتى وڭتۇستىك تاۋلارعا جىبەرىپ، رۋ باسىلارىنىڭ جيۋچۋانعا ۋاكىل جىبەرىپ، شەگارا رايونىنداعى قازاقتاردى ورنالاستىرۋ، ۇلتتىق اۆتونوميا قۇرۋ قاتارلى ىستەردى اقىلداسۋ اڭگىمە ءماجىلىسىنە شاقىردى. الايدا، لاتىپتەر كۇدىك باسقان رۋ باسىلارىنان تۇزۋ جاۋاپ الا المادى، ءبىر رۋ باسى ۇيگە تىعىلىپ كەزىگۋدەن باس تارتسا، تاعى ءبىر رۋ باسى ەلىن باستاپ كاسكە كوشىپ كەتتى، تاعى ءبىر رۋ باسى ارتتارىندا اسكەر بارما دەپ شولعىنشى اتتاندىردى. وسىنداي جاعداي بولا تۇرسادا، ءلاتىپ سابىرلىلىقپەن قايتا-قايتا پارتيانىڭ ءدىني سەنىم ەركىندىك ساياساتى مەن ۇلتتىق اۆتونوميا ساياساتىن ۇگتتەپ، ولاردى كۇدىك-كۇماننان ارىلتىپ، ۇلتتىق جوعارى-ورتا جىك قايراتكەرلەرىنىڭ العاشقى تۇسىنىگىنە قول جەتكىزدى. ناتيجەدە رۋ باسىلارى مۇقامەتقان مەن ناۋكەندى جيۋچۋانعا جيىنعا جىبەرۋگە ماقۇلدىق بەردى. ناۋكەن كەزىندە ۇكىمەت پەن تۇراقتى ارميا باسشىلارىنىڭ قىزۋ قارسى الىنۋىندا بولعان، رۋ باسىلارى ۇزدىك ساۋدا جاساۋ سىلتاۋىمەن دۇنحۋاڭ، قۇمىلعا جىبەرىپ، وسى ادام ارقىلى حاباردار بولىپ وتىراتىن. بۇل ەكى ۋاكىل جيۋچۋانعا كەلگەننەن كەيىن دۇڭگۋان مەشىتىنە ورنالاستىرىلدى. بۇل جەردە ءيسىلام دىننە سەنەتىن دۇڭگەن، ۇيعىر بۇقارالارى مەن موللالار ۇزدىك قۇران اۋدارىپ، ناماز وتەيتىن. ۋاكىلدەر ءوز كوزدەرىمەن ءدىني سەنىم ەركىندىگىن كورىپ، قورقىنىشتارى مەن ساقتىق يدەيالارىنان بىرتە-بىرتە ارىلدى. اڭگىمە ءماجىلىس كەزىندە، ايماق سەكراتارى ليۋ شاڭياڭ، ورىنباسار سەكراتار حى جيانشىڭ، ءۋالي ليۋ ۋەنشان، بىرلىكساپ ءبولىمىنىڭ باستىعى مەي يشيىڭ قاتارلى باسشىلار شاقىرىلعان قازاق ۋاكىلدەرگە امانداسا باردى. اڭگىمە ءماجىلىستە، پارتيا مەن ۇكىمەت قازاق ۋاكىلدەرىنىڭ ورتاعا قويعان ءار قايسى تالاپتارىنا تۇگەلدەي قوسىلدى، شەگارا رايوندارىندا قازاقتاردى ورنالاستىرۋ، ۇلتتىق اۆتونوميا قۇرۋ سياقتى جۇمىستاردى دا اقىلداستى. سونىمەن بىرگە، ۋاكىلدەرگە ءبىر پار جاڭا كيىم تىككىزىپ بەرىپ، ءشاي جانە كۇرىش سياقتى بۇيىمدار ۇسىندى. ونىڭ ۇستىنە اقسايداعى ءار قايسى اۋىل باسىلارىنا 10 كەسەك ءشاي، 50 جىڭ كۇرش جانە باسقالاي زاتتىق بۇيىمدار جىبەرىپ بەردى. بۇل ءاماليات قازاق جوعارى-ورتا جىك قايراتكەرلەرىنە جەبەۋى كورنەكتى بولدى. ولار تەرەڭ تەبىرەنىسپەن: ”ما بۋفاڭ قازاقتاردى قىرىپ-جويىپ، مال-مۇلكىن تالان-تاراجىلادى، حالىق ۇكىمەتى بىزگە مىنانداي كوڭىل ءبولىپ، قارايلاسىپ وتىر، ءبىز كوممۋنيستىك پارتياعا ىلەسۋگە ماقۇلمىز، ەرتەرەك وتىراقتاسىپ، ءوندىرىستى دامىتىپ، وتىراقتى مەكەنىمىزدى قۇرىپ الۋدى قالايمىز“- دەدى.

ەكى ۋاكىل دۇنحۋاڭعا كەلگەن كەزدە دە، دۇنحۋاڭ اۋكومى مەن حالىق ۇكىمەتىنىڭ قىزۋ قارسى الۋىنا يە بولدى. ولار قانامبارعا قايتا ورالعاننان كەيىن، رۋ باسىلارى مەن حالىق بۇقاراسىنا اڭگىمە ءماجىلستىڭ رۋحىن تاپەشتەپ جەتكىزدى. ءوز كوزدەرىمەن كورگەن جيۋچۋان، دۇنحۋاڭ حالىقتارىنىڭ جاڭا بەت-بەينەسىن، ەركىن تۇرمىسىن ۇگىتتەپ، پارتيا مەن حالىق ۇكىمەتىنىڭ قازاق حالىقىنا دەگەن قورمالدىلىعى مەن ورنالاستىرۋ شىناي پەيىلى جايلى كوسىلە اڭگىمە شەرتتى. بۇنى ەستىگەن قانامبارداعى ءار سالا قايراتكەرلەرى مەن حالىق بۇقاراسى حالىق ۇكىمەتىنە ءدان ىريزاشىلىق بىلدىرىستى. حالىق بۇقاراسى مال ايتىپ سويىپ، جاڭا تىرلىككە قول جەتكىزگەندەرىن قۇتتىقتاپ، حالىق ۇكىمەتىنىڭ باسشىلعىندا تۇراقتاپ ورنالاسىپ، الاڭسىز مال شارۋاشىلىق وندىرىسىمەن شۇعىلداناتىنىن ارمانىن ءبىلدىرىستى. كەيىن كەلە بۇل رەتكى تىنىش، بەيبىت، ەركىن تۇرمىستى ”ءبىرىنشى رەتكى ازاتتىق“ دەپ اتاپ كەتتى.

2

پارتيا مەن حالىق ۇكىمەتىنىڭ قول جەتكىزۋ، ىنتىماقتاسۋ، تاربيەلەۋ قىزمەتى ءساتتى ءجۇرىلىپ جاتقان كەزدە، اقساي ساحاراسىنا توسىننان كەلگەن اپات، جاڭا عانا ازاتتىق العان قازاق حالىقىن تاعىدا اۋمالى-توكپەلى جاعدايعا اپارىپ سوقتىردى.

قازاق حالىقىنىڭ كۇدىگىن جويۋ ءۇشىن، حالىق ۇكىمەتى ءۇش رەت لي ۋانشياڭ (دۇنگەن، دۇنحۋاڭ اۋداندىق ونەركاسىپ-ساۋدا بولىمشەسىنىڭ باستىعى) قاتارلى كىسىلەردى اقسايدىڭ ساڭساڭقول، قايىز، ماقاي سياقتى جەرلەرىنە ارناۋلى جىبەرىپ، ىنتىماقتاسۋعا قول جەتكىزۋ قىزمەتىن ورىستەتتى. 1950-جىلى ءساۋىردە، لي ۋانشياڭ، ما فۋشىڭ قاتارلى ءۇش ادام اتپەن وڭتۇستىك تاۋلارعا كەلىپ، قازاق رۋ باسىلارىن دۇنحۋاڭعا ۋاكىل جىبەرىپ كەلىسسوز وتكىزۋگە شاقىرىپ، ءباندى اتاماندارى ءبي شانلۋ مەن تيە يۋسايلاردىڭ وزگەرىپ دۇرىس جولعا ءتۇسۋىن ءناسيحاتتاي بارادى. ولار ءجانابىل قاتارلى رۋ باسىلارىنا دۇنحۋاڭ اۋداندىق ۇكىمەتىنىڭ حاتىن تاپسىرىپ، ولارعا پارتيانىڭ ۇلتتىق ساياساتىن تاپەشتەپ ۇگتتەيدى. سونداي-اق، ازاتتىق العاننان كەيىنگى دۇنحۋاڭ ءار ۇلت حالىقىنىڭ ماگازىن اشىپ ساۋدا ىستەپ، ەگىن شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانىپ، دىنگە سەنىپ، قۇران وقىپ، شات-شادىمان وتىراقتى تۇرمىس وتكىزىپ جاتقانىن ايتىپ، ولاردىڭ دۇنحۋاڭعا بارىپ، ەگىسكۇرسيالاۋىن، اڭگىمە ماجىلستە بولۋلارىن ۇسىنىس ەتەدى. ناتيجەدە قازاقتار جاعىنان ءبىر ادام، ءبي شانلۋ تارابىنان ءبىر ادام دۇنحۋاڭعا كەلىپ اڭگىمە ءماجىلسكە قاتىناسادى. وسىدان كەيىن حالىق ۇكىمەتى 2000 جىڭ استىق، كەزدەمە، ءشاي قاتارلى زاتتاردى قازاقتارعا تۇيەمەن ارتىپ اپارىپ بەرىپ، تۇرمىستارىنا قارايلاسادى. شىلدەدە، ۇكىمەت تاعىدا لي ۋانشياڭ قاتارلى 4 ادامدى ەكىنشى رەت ساڭساڭقولداعى قازاقتارعا جىبەرىپ، رۋ باسىلارىنىڭ دۇنحۋاڭعا كەلىپ، رەسىمي كەلسسوز وتكىزۋگە شاقىرتادى. رۋ باسى جانابىل 5 ادامدىق ۋاكىل جىبەرەدى، ولاردى ۋەنمياۋ قوناقحاناسىنا ورنالاستىرادى. ج ك پ جيۋچۋان ايماعىنىڭ سەكراتارى ليۋ ۋانياڭ قازاق ۋاكىلدەرىنە ءوزى بارىپ، پارتيانىڭ باعىت-ساياساتتارىن ۇگىتتەپ، كەرى توڭكەرىسشىلەر مەن باندىلاردىڭ وسەك-اياڭىن ءپاش ەتەدى. سونىمەن قاتار ءۇش تارماق ساياساتتى ورتاعا قويادى: ءدىني سەنىم ەركىندىگى جولعا قويىلادى، پارتيا مەن ۇكىمەت ارالاسپايدى؛ ەكىنشى وتكەندە تۇرمىس تاقارشىلىعىمەن، بۇلاپ-توناۋ، بۇقارالاردى زيانداۋ سياقتى قارەكتىرلەرى بار ادامدار، ەگەر زاڭسىز قيمىلدارىن دەرەۋ توقتاتىپ، ادالدىقپەن حالىق ۇكىمەتىنە قاراسا، پارتيانىڭ ساياساتى كەڭپەيىلدىكپەن قارالىپ، قۋزاستىرىلمايدى؛ ءۇشىنشى ەڭبەكشىلەردى سيلاپ، قاناۋشىلىققا قارسى تۇرىپ، قازاقتاردىڭ وندىرىستەرىن دامىتىپ، شات-شادىمان ورنىقتى تۇرمىس وتكىزۋىن ءۇمىت ەتەدى.

الايدا، 1950-جىلى تامىزدا، شينجياڭدا حالىق ازاتتىق ارمياسىنان ويسىراي جەڭىلىپ، گانسۋعا جان ساۋعالاپ قاشىپ كەلگەن وسپان (قازاق، بۇرىنعى التاي ايماعىنىڭ ءۋاليى) مەن جولبارىس (ۇيعىر، بۇرىنعى قۇمىل ايماعىنىڭ ءۋاليى) باستاعان مىڭعا جۋىق باندىلار توبى يەنشىۋاندا باندىلاردى الاستاۋ قوسىنىنىڭ اۋىر سوقىسىنان كەيىن، وسپان توبى قالتىن ساحاراسى ارقىلى قايىزعا كەلەدى. بۇل جولى وسپان مەن جولبارىستىڭ زورلىقپەن گانسۋ، چيڭحاي وڭىرىنە ايداپ اكەلگەن اۋىلدارىنان: جولبارىس 90 نەشە ادام (مۇنىڭ ىشىندە روسسيانىڭ 20 نەشە سارقىنشاق اسكەرلەرى بار)، سولتانشارىپ 60 ءتۇتىن، بولبىرا (مۇڭعۇل) 60 نەشە ادام بۇلار كوپ وتپەي چيڭحاي-شيزاڭ شەگاراسىنا قاشىپ ءوتتى. وسپاننان 40 ءتۇتىن، سالاقيداننان 60 ءتۇتىن، قابدەلدەن 60 ءتۇتىن، بەرەنتىبايدان 60 ءتۇتىن، بۇلاردىڭ ارتىنان كابەن 50 ءتۇتىن، مۇقادىل 60 ءتۇتىن، زنان، سىباندار 80 نەشە ءتۇتىن، 3000 عا جۋىق جان سانىمەن گانسۋ، چيڭحاي، شينجياڭ شەگاراسىندا قالىپ قويدى.

وسپان باندىلەرىنىڭ مازالاۋى مەن بۇلدىرۋىندە، اسىرەسە شەتكەرى ءار ۇلت حالىقىن قۇتىرىنا بۇلاپ-تالاعاندىقتان، گانسۋ، چيڭحاي، شينجياڭ شەگارا رايوننىڭ قوعامدىق ءتارتىبى بۇزىلىپ، ءار حالىقىنىڭ ومىرىنە، مال- مۇلكىنە اۋىر دارەجەدە قاتەر ءتوندىردى، حالىق ۇكىمەتىنىڭ قولعا كەلتىرگەن ۇلتتىق جوعارى-ورتا جىك قايراتكەرلەرىن ىنتىماقتاستىرۋ قىزمەتىنەدە قيىنشىلىق اكەلدى. وسپان مەن جولبارىستىڭ قالدىق كۇشتەرىن تۇبەگەيلى جويۋ، قىسپاقتا قالعان ءار ۇلت حالىقىن قۇتقارۋ ءۇشىن، باندىلاردى الاستاۋ ارمياسى گانسۋدىڭ سولتۇستىگىندە باندىلاردى توسا شابۋىلداعاننان كەيىن، ۇزدىكسز گانسۋ، چيڭحاي، شينجياڭ شەگارا رايونى مەن چيڭحايدىڭ باتىس تەرىستىك رايونىنا قاراي ىلگەرلەدى. 3-ارميا كورپۋس باستىعى حۋاڭ شينتيىڭ باسشىلىعىنداعى باندىلاردى الاستاۋ ارمياسى اسكەري شابۋىل جاساۋ مەن ساياسي جاقتان قول جەتكىزۋدى ۇشتاستىرا جۇرگىزىپ، ءباندىلاردى جويىپ، حالىقتى قۇتقارۋ جورىعىنا اتتاندى. ج ك پ جيۋچۋان ايماق كوميتەتى باندىلاردى الاستاۋ ارمياسىنا بۇيرىق بەرىپ، كۇردەلى ۇلتتىق ماسەلەلەردى كەرى توڭكەرىسشىلەردەن قاتاڭ ءبولىپ ۇستاپ، باندىلاردى سوقىلاۋمەن بىرگە، الدام قالتاسىنا تۇسكەن ۇلتتىق جوعارى-ورتا جىك قايراتكەرلەرىنىڭ ىنتىماق قىزمەتىن بەلسەندى جۇرگىزىپ، الدانعان، كوزى كولەگەيلەنگەن حالىق بۇقاراسىنڭ يدەيالىق قىسمىن تومەندەتىپ، جاردام قولدارىن سوزۋدى تاپسىردى. سونىمەن بىرگە جيۋچۋان ايماق سەكراتارى باس بولعان ”قازاقتار قىزمەتىن قولعا كەلتىرۋ كوميسسياسىن“ قۇردى. 1950-جىلى قىركۇيەك، قازان ايلارىندا، ءلاتىپ، لي ۋانشياڭداردى ءۇشىنشى رەت ساڭساڭقول، قايىز، ماقاي جەرلەرىنە جىبەرىپ، ءبىر جاعىنان وسپان توبىنىڭ جاعدايىن باقىلاسا، ءبىر جاعىنان رۋ باسىلارى ءجانابىل، سالاقيدانداردى ىزدەپ بارىپ، ىنتىماقتى قولعا كەلتىرۋ قىزمەتىن ىستەدى. ولاردى باندىلاردان ىرگەسىن اۋلاق سالۋعا ناسيحاتتاپ، ۇكىمەت پەن حالىق بۇقاراسىمەن بەرىك بىرگە تۇرۋعا ۇگىتتەدى. سونىمەن بىرگە ساعيدوللا، سالاقيدان قاتارلى ون التى-ون جەتى ادامداردى دۇنحۋاڭعا بارىپ، ماقايداعى مالشىلاردىڭ قايىز، ساڭساڭقول وڭىرلەرىنە قونىس اۋدارۋ سياقتى ماسەلەلەرىن جەتە ءبىر ادىم اقىلداسۋعا شاقىردى. الايدا، ءبىر ءبولىم رۋ باسشىلارى وسپانمەن ەداۋىر ۋاقىت بىرگە قاشىپ جۇرگەن، سونداي-اق وسەك-اياق، ەلىكپە سوزدەرگە ۋلانعاندىقتان، ىشتەرىنەن حالىق ۇكىمەتىمەن بىرگە تۇرعىسى كەلسەدە، كەيىن كەلە، كوممۋنيستىك پارتيا جيىنتىق ەسەپ-قيساپ جۇرگىزىپ، ولاردىڭ قىلمىسىن قۋزاستىرۋدان قورىقتى. ال، ەندى وسپانمەن بىرگە جۇرەتىن بولسا، بولاشاقتارىنىڭ كۇڭگىرت ەكەنىن دە ءبىلدى. وسىنداي رۋ باسىلارى داعدارىپ، كەسىم الا الماي جۇرگەن كەزدە، اش-جالاش حالىق بۇقاراسى تىنىش وتىراقتى تۇرمىستى كوكەي تەستى ارمان ەتەتىن. ولار ۇكىمەت ۋاكىلدەرىنىڭ ءناسيحاتتارىن ەستىپ، مالدارىن ايداپ، ۇيدەرىن ارتىپ، ماقايدان قايىزعا كوشىپ تۇسە باستادى، بىرنەشە رۋ باسىلارىدا ىلەسىپ كوشىپ كەلدى. حالىق ۇكىمەتىنىڭ ساياسي جاقتان قول جەتكىزۋ قىزمەتى مالشى بۇقاراسىنىڭ ورتاسىندا جاقسى ىقپال كورسەتكەندىكتەن، ونىڭ ۇستىنە پارتيانىڭ ”وتكەندى قۋزاستىرماۋ“ سىندى كەڭ ساياساتى جۇرىلگەندىكتەن، ءبىر ءبولىم الدانعان، كوزى كولەگەيلەنگەن رۋ باسىلار مەن حالىق بۇقاراسى بىرتە-بىرتە دۇرىس تانىمعا كەلىپ، ۇزدىك-سوزدىق ءباندىلار مەن كەرى يدەياداعى رۋباسىلارىنىڭ شەڭگەلدەۋىنەن قاشىپ، حالىق ۇكىمەت جاعىنا ءوتىپ جاتتى.

سول جىلى قازان ايىندا، كاس وڭىرىندەگى قازاقتارى قىزمەتىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن، چيڭحاي ۇكىمەتى قالىم، مۇقامەت قاتارلى 5 ادامدى (بارلىعى قازاق) كاستە وتىرعان ءار رۋلارعا بارىپ پارتيانىڭ ساياساتىن ۇگتتەۋگە اتتاندىردى، ولار نايمان رۋىنىڭ تايجىسى قۇسايىنعا حالىق ۇكىمەتىنىڭ شاپشا قازاقتارىن ورنالاستىرۋ جاعدايىن تانىستىردى. قاراشا ايىندا، قۇسايىن تايجى  قام، نيعىمەت ەكەۋىن ۇكىمەت ۋاكىلدەرىنە ىلەستىرىپ، شينيڭگە جىبەردى. چيڭحاي ۇكىمەتى بىرلىكساپ ءبولىمىنىڭ باستىعى حوۋ رىنشان مەن دۇلان اۋداننىڭ سەكراتارى بىرلىكتە ولاردى قارسى الىپ، كەزدەسۋدە بولدى، سونداي-اق قازاق ۇلتىنىڭ ازات بولىپ، ورنالاستىرۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى. قايتار كەزدەرىندە، قامدارعا ءشاي، كەزدەمە قاتارلى بۇيىمدار ۇسىنىپ، پارتيانىڭ قازاق ۇلتىنا دەگەن قامقورلىعىن جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە شينجياڭ ۇكىمەتى دە جىنشي اۋداننىڭ ورىنباسار اكىمى زايىپ، موري اۋداننىڭ ورىنباسار اكىمى تۇرسىن، قۇمىل ايماعى بىرلىكساپ ءبولىمىنىڭ ورىنباسار باستىعى ما شيۋفىڭ قاتارلى كىسىلەردى دۇنحۋاڭ وڭىرىندەگى قازاقتارعا جىبەرىپ، پارتيانىڭ ۇلتتار تەڭدىك ساياساتى مەن ءدىني ەركىندىك ساياساتىن ۇگىتتەپ، ولاردىڭ اتا مەكەنىنە قايتۋىن ءناسيحاتتادى. جاقىندا عانا شينجياڭ ازات رايونىنان قاشىپ كەلگەن، مۇقادىل، كابەن اۋىلدارى 110 ءتۇتىن، 508 ادام اتا مەكەندەرىنە قايتۋعا ماقۇلدىق بەردى. قانامبار وڭىرىندەگى قازاقتار 122 ءتۇتىن، 502 ادام، نايجىنۇردا وتىرعان 450 ءتۇتىن 1500 نەشە ادام حالىق ۇكىمەتىنە: (1) قازاقتاردىڭ ۇركىن-قورقىن كورۋى ەسكى ۇكىمەتتىڭ زورەكەرلىگىنەن ، بۇلاپ-تالاۋ تۇرمىس تاقارشىلىعىنان بولدى، بۇعان كەڭشىلىكپەن ماملە جاساسىن؛ (2) قۇرالدى تاپسىرمايمىز، سونداي-اق ۇكىمەت 200 ادامنىڭ مىلتىق، وعىن تاراتىپ بەرسىن؛ (3) ارميا مال شارۋاشىلىق رايونىنا كىرمەسىن، جىبەرگەن ۋاكىلدەرى 5 ادامنان اسپاسىن؛ (4) باقىلاۋداعى ادامداردى قالپىنا كەلتىرسىن، كيەر كيىم، ىشپەك-جەمەكپەن قامداسىن، كوشپەندى مال شارۋاشىلىق رايوندارىندا كۇرىس اشسىن دەگەن تالاپتار قويدى. ۇكىمەت بۇل تالاپتاردى نەڭىزىنەن قابىل الدى. ونىڭ ۇستىنە قازاق ۇلتىنىڭ كوپ جىلدار بويى بوسىپ كوشۋى، گومينداڭ ميليتاريستەرى مەن كەرى توڭكەرىسشىلەرىنىڭ قىرعىنداۋىنان تۋىنداعان دەپ كەسەتىپ ايتتى. كوممۋنيستىك پارتيا مەن حالىق ۇكىمەتى قازاقتاردىڭ وتكەنىن بۇتكىلدەي قۋزاستىرمايتىندىعىن بىلدىردى. سونداي-اق جىنشي اۋداننىڭ ۇستاۋداعى 200 دىڭ ۇستىندەگى باقىلاۋداعى ادامداردى ازات قىلعاندىعىمەن تانىستىرىپ، ءبىر ءبولىم جوعارى جىك قايراتكەرلەرىنىڭ جەرگىلىكتى ۇكىمەتتە باسشىلىق قىزمەت اتقارىپ جاتقاندىعىن ايتتى.

پارتيا مەن ۇكىمەت قازاق حالىقىنىڭ اش-جالاڭاش تۇرمىسىنا كوڭىل بولىپ وتىردى. 1951-جىلى قاڭتاردا، دۇنحۋاڭدا ”توزىپ جۇرگەن قازاقتاردى ورنالاستىرۋ كومسسياسىن“ قۇرىپ، حالىق ۇكىمەتى وسپاننىڭ ايداۋىنان قۇتىلىپ قاشىپ كەلگەن مالشىلار مەن وڭتۇستىك تاۋلاردا باس پاناسىز جۇرگەن كەدەي مالشىلاردى ۋەنمياۋ بۇتحاناسىندا قابىلدادى جانە ورنالاستىردى. ۇكىمەت ولارعا باس پانا، سونداي-اق تۇراقتى ساۋدا ورنىن بەلگىلەپ بەردى. اكى ساۋداگەرلەردىڭ ولاردى قاناپ، الداۋىنان ساقتانۋ ءۇشىن ۇكىمەت ارناۋلى ادام بەلگىلەپ، ولاردىڭ ساتقان تاۋارلارىن تىزىمگە الدىرتىپ وتىردى. بۇل تاسىلدەردىڭ قازاق حالىقىنا ىقپالى زور بولدى، بۇل حابارلار ساحاراعا جەتكەننەن كەيىن، كوپتەگەن حالىق بۇقارالارى ەرتەرەك باندىلاردىڭ قۇرساۋلاۋىنان قۇتىلىپ، ازاتتىققا قول جەتكىزىپ، شات-شادىمان، ەرىكتى تۇرمىس وتكىزۋدى اڭسادى.

3

پارتيا مەن حالىق ۇكىمەتىنىڭ ساياسي جاقتان قازاق بۇقارالارىن قولعا كەلتىرۋ قىزمەتى كۇن ساناپ كەڭەيىپ، ايانىشتى تۇرمىس كەشىرىپ جاتقان قالىڭ مالشىلاردىڭ يدەياسى بىرتە-بىرتە ويانا باستادى، وسپان ءباندىلارىن جويۋدىڭ دا ۋاقىتى پىسىپ جەتىلدى. حالىق ۇكىمەتى مەن باندىلاردى الاستاۋ قوسىندارى قوعام ءتارتىبىن رەتكە سالۋ، گانسۋ، چيڭحاي، شينجياڭ شەگارا رايونىنداعى ءار ۇلت حالىقىنىڭ ءومىر، مال-مۇلىك حاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك ەتۋ ءۇشىن، كوپ رەت وسپانعا ادام جىبەرىپ، پارتيانىڭ كەڭشىلىك ساياساتىن ۇگىتتەپ، مەملەكەت مۇدەسىن، ۇلت مۇدەسىن كوزدە ۇستاپ، حالىق ازاتتىق ارمياسىنا باعىنىپ، كەڭشىلىك الۋدى ءناسيحاتتادى، سونداي-اق كەڭشىلىك تارماقتارىن اپارىپ بەردى. الايدا، وسپان قارسىلىق يدەياسىندا بەرىك تۇرىپ، قۇر قيالمەن، ايتقاندى ۇقپاي، ۇزدىكسىز حالىق ۇكىمەتىمەن قارسىلاستى. اۋەلدەسەڭ، قايىزدىڭ اينالاسىن تاۋ قورشاعان، ورتاسى ميداي جازىق، كىلەمدەي كومكەرىلگەن جاراتىلىستىق شارت-جاعدايىنا ارقالانىپ، مەن ولسەمدە باعىنبايمىن، سەندەر مىقتى بولساڭدار قايىزعا كەلىڭدەر دەپ داۋرىقتى.

جۇڭگو حالىق ازاتتىق ارمياسى باتىس سولتۇستىك اسكەري رايونى بۇل بولەك سارقىنشاق باندىلاردى جويۋ قارارىن قابىلدادى. 1951-جىلى 14-اقپان كۇنى حالىق ازاتتىق ارمياسى ءمالىم اتتى اسكەر ۇلكەن اترەتى مەن اتتى اسكەر پولىكى باندىلاردى الاستاۋ پولىگى بولىپ قۇرىلدى. 15-اقپان كۇنى دۇنحۋاڭنىڭ نانحۋىنان ەكى باعىتتا قايىزعا ۇدىرە تارتتى. شىعىس باعىتتاعى ارمياعا ۋاقىتتىق پولكونيىك لي ۋەنپىڭ باسشىلىق ەتىپ، اتتى اسكەر ۇلكەن اترەتىن باستاپ، بەسباستاۋدىڭ باسىنان اسىپ، قايىزدىڭ شىعىسىن قورشاۋ قيمىلىن جۇرگىزدى؛ باتىس باعىتتاعى ارميانى ساياسي كوميسار ءان جۇن باسشىلىق ەتىپ، اتتى اسكەر پولىگىن باستاپ، داباتى ارقىلى التىن تاۋىنان اسىپ، قايىزدىڭ باتىسىن قورشاۋ قيمىلىن جۇرگىزدى. بۇل قاقاعان سۋىق، كەر دالا اق كورپە جامىلىپ جاتقان كەز ەدى. حالىق ازاتتىق ارمياسى ءباندىلاردى الاستاۋ قوسىنى قيىنشىلىققا قاراماي، كۇن-ءتۇن دەمەي جورىعىن جالعاستىردى. بۇل بەينە ”ىزعار سۋىق قامشىداي بەتتى تىلىپ، اتتىڭ تەرى قارمەنەن جۇنگە قاتىپ “ دەگەندەي جاعداي ەدى. 19-اقپان تاڭ سارىدە ەكى باعىتتاعى ارميا مەجەلى ۋاقىتتا كوزدەگەن جەرلەرىنە جەتىپ، قيمىلدى باستادى. بۇل كۇنى قايىز ساحاراسى بۇلىڭعىرلانىپ، سوقىر تۇمان باسىپ تۇرعان، كوپ ساندى ەركەكتەر مال وتارىنا كەتىپ، ءالى اۋىلعا ورالماعان بولاتىن.

شىعىس باعىتتاعى ارميا الدىن الا بەلگىلەنگەن ءۇش ادام ءبىر سوعىس گۇرپپاسى بويىنشا، ءار ءبىر قازاق ۇيگە لاپ قويدى. كيىز ۇيگە تاياعاننان كەيىن ءبىر ادام ساياساتتى ايعايلاپ، باعىنۋعا ناسيحاتتادى، ءبىر ادام ەسىكتى اشىپ، ءبىر ادام ەسىكتەن ىرعىپ كىرىپ، قۇرالدارىن مۇساتىرالادى. شىعىس باعىتتاعى ارميا ءبىر تال وق شعارماي، تابىستى تۇردە ون نەشە كيىز ۇيگە كىرىپ، ءباندىلاردى قۇرالسىزداندىرىپ قولعا الدى. باتىس باعىتتاعى ارميادا ۇقساس تاكتيكامەن تاڭ اتاردىڭ الدىندا باسىم كوپ ساندى كيىز ۇيگە كىرىپ، ءباندىلاردى قۇرالسىزداندىردى، سونداي-اق شىدەرلەۋى ءبىر توپ اتتى ولجالادى. كەنەتتەن، ءيتتىڭ ابالاعانىنان الدە بىرەۋ قيمىلدى سەزىپ قويىپ، قاتتى داۋىسپەن الدە نەلەردى ايعايعايلاپ، ساسقالاقتاي مىلتىق اتتى. شوشىپ ويانعان ءباندىلار جاپا-تارماعاي كيىز ۇيلەرىنەن شىعىپ، كەيبىرەۋى اتپەن، كەيبىرەۋى جاياۋ، ءبىر جاعىنان حالىق ازاتتىق ارمياسىنا وق شىعارىپ، ءبىر جاعىنان جان ساۋعالاي قاشىپ جاتتى. بۇل كەزدە، شىعىس، باتىس ەكى باعىتتاعى ارميا قوسىلىپ، ءبىر عانا كۇشكە اينالعان ەدى، باندىلاردى الاستاۋ قوسىنى باندىلاردى قۋا سوققىلاپ، قيان-كەسكى سوعىس جۇرگىزدى، ءجانابىل وققا ۇشتى. ءباندىلاردان 17 سى قولعا تۇسسەدە، وسپاننىڭ قاراسى كورىنبەدى، بىرنەشە كومانديرلەر سوعىس ارەدىگىندە وسپاننىڭ قايدا ءجۇرىپ، قايدا تۇرعانى جونىندە تالداۋ جاسادى. كوپشىلىك قايىزدىڭ ءتورت بۇرىشىن حالىق ازاتتىق ارمياسى قورشاپ الدى، باتىس سولتۇستىگىندەگى قانامبار، كاس وڭىرىندە تيە يۋسايدىڭ قالدىق كۇشتەرى جان ساۋعالاۋدا، سولاي قاشۋى مۇمكىن دەپ مەجەلەپ، ۋاقىتتىق پولكونيىك لي ۋەنپىڭ ەكى اتتى اسكەر روتاسىن باستاپ، سول باعىتتا قۋىپ كەتتى.

اتتى اسكەر روتاسى جولعا شىققاننان كەيىن كوپ وتپەي، ءبىر مالشىعا ۇشىراسادى، ول باتىس سولتۇستىك باعىتتى نۇسقاپ، الدىدا كەتىپ بارا جاتقان اق اتتى وسپان ەكەنىن ايتادى. قوسىن دەرەۋ قۋا جونەلەدى، ءۇن جۇرعاسى تۇسكەن وسپان جان تالاسا قاشادى. ازاتتىق ارميا جەر جاعدايىن بىلمەگەندىكتەن، ونىڭ ۇستىنە كۇنى-تۇنگى جورىقتان ات-ادام بىراق بولدىرعاندىقتان، قاشقىن قاشقان سايىن ۇزاي بەرەدى. وسى كەزدە، قوسىننىڭ مادەنيەت ۇگىتشىسى كۇڭ شيڭرۇڭ قاتارى 6 اسكەر ايناكولدىڭ مۇزىنان توتەلەپ، جاعادا قاشىپ بارا جاتقان وسپانعا وكپە تۇستان تاپ بەرەدى. وسپان قۋعىنشىلاردىڭ جاقىنداعانىن كورىپ، قايرىلىپ وق شىعارادى، ءۇش اسكەردىڭ اتىنا وق ءتيىپ وماقاسادى، كۇڭ شيڭرۇڭ توپ جارىپ العا شىعىپ قۋا بەرەدى، وسپاننىڭ اتقان وقتارى دارىمايدى، ول اتىنان تۇسە قالىپ، اشاقاي مىلتىعىن جەرگە تىرەپ اتىس بەرەدى، ءبىر وق كۇڭ شيڭرۇڭنىڭ بالاعىن تەسىپ وتەدى. كۇڭ شيڭرۇڭ جانىنا جەتىپ كەلگەندە، اشاقاي مىلتىعىن كوزىنە قاراي سىلتەيدى، كۇڭ شيڭرۇڭ جالتارىپ وتكىزسەدە مىلتىقتىڭ اشاقايى بەتىن وسىپ كەتەدى. ول قاتتى اۋىرعانعا شىداپ، وسپاننىڭ مىلتىعىن ۇستاعان كۇيىندە، اتتان قۇلاپ، الىسا تۇسەدى. قاتكەز وسپان كۇڭ شيڭرۇڭدى الىپ ۇرىپ، استىنا باسىپ الادى، قانشا تىربىنسادا، كۇنى-تۇنگى جورىقتان ابدەن قالجىراعان ول، استىنان سىتىلىپ شىعا المايدى. وسپان ەتىگىنىڭ قونشىنان پىشاعىن الىپ شىعىپ، كۇڭ شيڭرۇڭعا سىلتەيدى، كۇڭ شيڭرۇڭ قىسلتاياڭدا وسپاننىڭ قولىنان شاپ بەرىپ ۇستاپ، ءبىر جاعىنا قاراي بار كۇشىمەن بۇلتارىپ، كۇش كورسەتە الماي ايعايلاۋمەن بولادى. وسىنداي قىسىلتاياڭ جاعدايدا، اسپازى ليۋ حۋالين جەتىپ كەلىپ، جەردەگى اشاقاي مىلتقتى الا سالىپ وسپاننىڭ تۋ سىرتىنان سۇعىپ الادى. وسپان وق تيگەن اڭداي باقىرىپ، قولىن بوساتا جەرگە قۇلايدى، ءسۇيتىپ كۇڭ شيڭرۇڭ مەن ليۋ حۋالين وسپاندى ءتىرى قولعا تۇسىرەدى. ءىزجۇما (قازاق اسكەرى) قاتارلى 5 اسكەر ۇلگەرىپ كەلگەن كەزدە وسپاندى باياعىدا ماتاپ بايلانىپ، ايۋداي اقىرىپ بايلاۋدا جاتقان ەدى. كەيىن كەلە، ورتالىقتىڭ بەكىتۋىمەن وسپاندى شيىنجياڭعا جوتكەپ اپارىپ، ۇرىمجىدە اتتى.

وسپاندى قۋدالاپ جويۋ بارىسىندا، قازاقتار جاپا-ماشاحاتتان قورىقپاي، ازاتتىق ارمياعا تىڭ تىڭداپ، جول باستاپ بەرىپ، وزدەرىنىڭ باتىر، قايسارلى رۋحىن ايگىلەدى. وسپان ءباندىلارىنىڭ جويىلۋى، گانسۋ، چيڭحاي، شينجياڭ شەگارا رايونىنداعى ۇلكەن پالە-قازانىڭ الاستانۋى بولدى. قايتالاي ازاتتىققا قول جەتكىزگەن ءار ۇلت حالىقى شاتتىق شاشۋىن شاشىپ، الاقايلاسىپ جاتتى. الايدا، ءبىر ءبولىم رۋ باسىلارى مەن كوزى كولەگەيلەنگەن بۇقارالار شىندىققا كوزىن جەتكىزە الماي، قورقىنىشپەن قايىز ساحاراسىنان قاشىپ شىعىپ، قالتىن، ماقاي، تايجىنۇر، كاس وڭىرلەرىندە بىتىراپ، كەلە الماي ءجۇردى. كەيبىر رۋ باسىلارى ءار جەردە قاشىپ جۇرگەن ءباندىلاردى جيىپ، قايتالاي تالان-تاراجىلىق جاساپ، باندىلىك تۇرمىس وتكىزدى. ىلە-شالا، شينجياڭ مەن چيڭحاي كاس، تايجىنۇر وڭىرىندەگى نايمان رۋىنىڭ تايجىسى قۇسايىننىڭ 150 ءتۇتىن، 600 قانشا ادامدىق ەلىنە، 1500 دەن اسا ادامى بار سولتانشارىپ پەن قاليبەكتىڭ ەلىنە ىنتىماقتى قولعا كەلتىرۋ قىزمەتىن جۇرگىزىپ، ازاتتىق جۇمىستارىن اقىلداستى.

قايىز ساحاراسىندا قايتالاي ازاتتىق العاندارىڭ باسىم كوپشىلىگى كار-قۇرتاڭ، ايەلدەر مەن بالالار ەدى. ولار جاڭا تۇرمىسقا قول جەتكىزۋمەن بىرگە، پارتيا مەن حالىق ۇكىمەتىنىڭ مەيىرىنەدە بولەندى، ۇكىمەت قىزمەت گۇرپپاسى ولارعا قۇتقارۋ، كومەك زاتتارىن اكەلىپ بەرىپ تۇردى. قىزمەت گۇرپپاسى ولاردى سىرتتا قاشىپ جۇرگەن وتباسى مۇشەلەرىنە حات جازۋعا اتتانىسقا كەلتىرىپ، قىزمەت ىستەپ، ۇيلەرىنە قايتىپ، وتباسىنداعىلارىمەن قاۋىشۋدى دارىپتەسە، ەندى ءبىر جاعىنان ‹‹ورتاق پروگراممانى›› ۇگىتتەپ، حالىق ازاتتىق ارمياسىنىڭ قايىزعا كىرۋى، وسپان، جولبارىس باندىلارىن جويۋ، ولاردىڭ الداپ، كوزى كولەگەيلەنگەن مالشى بۇقاراسىن قۇتقارۋ ەكەندىگىن تۇسىندىردى. قايتا-قايتا حالىق ۇكىمەتىنىڭ ”باس اتامانعا ءسوسىز قۋزاۋ سالۋ، ىلەسكەندەردى قۋزاستىرماۋ“ ساياساتىن ۇگىتتەدى. سونىمەن بىرگە، وسپان وتباسىنداعىلارىنىڭ ءباندى اتامانى وسپاننىڭ شەگاراسىن ايىرىپ الۋدى ايتتى. كەيبىر رۋ باسىلارى كەزىندە، وسپاننىڭ زورلىعىمەن ىلەسىپ قاشقاندىقتان، كوڭىلدەرىندەگى كۇدىكتەن ايىرىلا الماي، تاۋعا تىعىلىپ، كەلە الماي ءجۇردى. ماسەلەن، ءبىر رۋ باسى قالتىنعا تىعىلىپ العاندىقتان، شاقىرىپ كەلتىرە الماي قويدى. قىزمەت گۇرپپاسىنىڭ قايتا-قايتا حات جازىپ، پارتيانىڭ ساياساتىن ۇگىتتەۋىندە، كۇمان-كۇدىكتەن ايرىلا الماي قايىزعا قايتىپ كەلىپ، ۇيدەن شىقپاي جاتىپ الدى. ول كىسىنى كۇمان-كۇدىكتەن ارىلتۋ ءۇشىن، قىزمەت گۇرپپاسى ارناۋلى تۇردە ۇيلەرىنە امانداسا بارىپ، يدەيالىق قىزمەت جۇرگىزىپ، پارتيانىڭ ساياساتىن ءتۇسىندىرىپ، ونى قورقىنىش پەن ساقتىق يدەيادان ارىلتتى. سونىمەن، ول بىتىراپ-بوسىپ جۇرگەن مالشى بۇقاراسىن شاقىرىپ اكەلۋگە ماقۇلدىق بەردى. كەيىن كەلە، ول كىسىنىڭ العا شىعىپ، ءناسيحاتتاۋى مەن تاربيەگە قول جەتكىزۋىندە، كوپتەگەن مالشىلار قاۋىمى ىركەس-تىركەس قايىز ساحاراسىنا كەلىپ ورنالاستى. پارتيا مەن حالىق ۇكىمەتىنىڭ قازاق جوعارى-ورتا جىك قايراتكەرلەرىن ىنتىماقتاستىرۋ، تاربيەلەۋگە قول جەتكىزۋ قىزمەتى تاعى ءبىر رەت جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. 1951-جىلى مامىردا، قىزمەت گۇرپپاسى قايىزدان بولاجاڭزىعا كەلدى، ءار رۋدىڭ مالشىلارىدا ىلە-شالا ساڭساڭقول، بولاجاڭزىعا كوشىپ كەلىپ قونىستاندى. ۇكىمەت قىزمەت گۇرپپاسىدا بىرتىندەپ وتىراقتاسىپ جاتقان قازاق حالىقى اراسىندا، ۇلتتىق اۆتونوميالى ۇقىق قۇرۋ ىستەرىن باستاپ اقىلداسىپ، دايىندىق جۇمىستارىن باستاپ جاتتى. سونداي-اق بولاجاڭزىدا ساۋات اشۋ كلاسىن قۇرىپ، العاشقى 20 نەشە بالالار مەن جاستارعا ساباق وتە باستادى.

سول كەزدە، قىزمەت گۇرپپاسىنىڭ جاۋاپتىسى جيۋچۋان ايماقتىق بىرلىكساپ ءبولىمىنىڭ باستىعى مەي يشيڭ، مۇشەلەرى ءلاتىپ، لي ۋانشياڭ قاتارلىلار بولاتىن. ولار مالشىلار قاۋىمى اراسىندا قىرۋار قىزمەتتەر جۇرگىزدى. نەڭىزىنەن پارتيا مەن ماۋ زىدۇڭنىڭ ۇلتتىق ساياساتىن، ءدىني سەنىم ەركىندىك ۇگىتتەدى. سونىمەن بىرگە، دەموكراتيالىق رەفورما، جەر رەفورماسى، ”كەرى توڭكەرىسشىلەردى الاستاۋ تارماقتارىندا“ ۇگىتتەپ، ۇدىكسىز ۇلتتىق جوعارى-ورتا جىك قايراتكەرلەرى مەن مالشىلار قاۋىمىن ىنتىماققا شاقىرۋ، تاربيەلەۋ قىزمەتىن جۇرگىزدى. سابىرلى، جىڭىشكەلىكپەن يدەيالىق تاربيە قىزمەتىن جۇرگىزۋ العى شارتى استىندا، مالشىلاردى قۇرال تاپسىرۋعا اتتانىسقا كەلتىرىپ، ءوندىرىس قيمىلدارىن ۇيىستىرىپ، وزدەرىن قۇتقارۋ جۇمىستارىن ورىستەتۋگە جەبەدى، مال شارۋاشىلىعىن دامىتىپ، مالدى قورعاپ، الباتى مالدى شىعىنداماي، ەر-ايەل بولىپ اتتانىسقا كەلىپ، ءوندىرىس جۇرگىزۋگە ءناسيحاتتاپ، بالالار مەن جاستاردى ساۋات اشۋ كلاسىنا قاتىناسۋعا اتتانىسقا كەلتىرۋ سياقتى قىزمەتتەر ورىستەتتى. قىزمەت قولايلىعى ءۇشىن كەيبىر رۋ باسىلارى جاۋاپتى بولعان باسشىلىق القالارىن قۇردى. ماسەلەن مۇقادىل، ساعيدوللالار مىلتىق، وق-ءدارى جيناۋ قىزمەتىن ۇگىتتەۋگە جاۋاپتى بولدى، وكەن، زەرتبايلار مال شارۋاشىلىق ءوندىرىسى، مالشىلار تۇرمىسى جاعىنداعى قىزمەتتەرگە جاۋاپتى بولدى، كابەن، سباندار مادەنيەت، وقۋاعارتۋ، ساۋات اشۋدى اتتانىسقا كەلتىرۋ قىزمەتىنە جاۋاپتى بولدى. كۇش سالا جۇمىس ىستەۋدىڭ ناتيجەسىندە، ءار سالا قىزمەتتەر العاشقى قادامدا جەتىستىكتەرگە يە بولا باستادى. ماسەلەن ، قىزمەت گۇرپپاسى قازاق مالشىلارىنىڭ قولىندا 300 دىڭ ۇستىندە مىلتىق بار ەكەنىن تىزىمگە الىپ، 250 ىن جينادى. جوعارتىننىڭ بەكىتۋىمەن ءار ءبىر رۋ باسىلارىنا بىردەن مىلتىق تاراتىپ، جيىنى 10 مىلتىق تاراتىپ بەردى. مادەنيەت، وقۋ-اعارتۋ قىزمەتىدە ءساتتى ورىستەتىلدى، ءتورت كيىز ءۇي تىگىپ، ساۋات اشۋ مەكتەبىن قۇردى، وقۋشى ەڭ كوپ كەزدەرىندە 40 تان استى، مەكتەپ 5-مامىردا وقۋ باستاپ، سۇڭ مۇعالىم (حانزۋ)، رامازان (قازاق) مۇعالىمدەر ساباق بەرە باستادى. بۇل قازاقتاردىڭ شينجياڭنان اۋىپ كەلگەننەن كەيىنگى ءبىرىنشى رەتكى مەكتەبى ەدى. تۇرمىس جاعىندا، ۇكىمەت جان سانىنا قاراي، ەر-ايەل، باي-كەدەي دەمەي استىق، ءشاي، كەزدەمە سياقتى بۇيىمداردى تەگىن تاراتىپ بەرىپ، ەڭبەكشىلەر قاۋىمىن شىنايى تەڭدىك پەن ادامدىق ار-نامىستىڭ ماملەسىنە شومىلدىردى. ادامدار بۇل تىنىش، ورنىقتى كۇندەردى ”ەكىنشى رەتكى“ ازاتتىق دەپ اتاستى.

4

جاڭا عانا جاڭا تۇرمىسقا قول جەتكىزگەن قازاقتار بىرنەشە اي عانا تىنىش تۇرمىس وتكىزە الدى، دۇنحۋاڭ، قۇمىلدان قاشىپ وڭتۇستىك تاۋلارعا كەلگەن قۇرالدانعان جەر يەسى تيە يوۋساي، ءباندى ءبي شانلۋ جانە باسقا كەرتاراتپا ەلەمەنتتەر ولاردىڭ مازاسىن الىپ، ارانداتۋعا دەيىن باردى. ولار ۇكىمەت قىزمەت گۇرپپاسىنىڭ قازاق بۇقارالارىنا دەموكراتيالىق رەفورما، جەر رەفورماسى، ”كەرى توڭكەرىسشىلەردى الاستاۋ تارماقتارىن“  ۇگتتەۋ ورايىنان پايدالانىپ: ”كوممۋنيستىك پارتيا دۇنحۋاڭدا جەر يەلەرىن جان تۇرشىگەرلىك جانىشتادى، رۋ باسىلارى دا جانىشتالادى، كوممۋنيستىك پارتيا الدىمەن ءتاتتى بەرىپ الداپ، ارتىنان كوكەتايلارىڭدى كوزدەىڭە كورسەتەدى…“- دەپ جالعان قاۋسەت تاراتتى. بۇل كەرتارتپا قاۋسەتتەر ءبىر ءبولىم رۋ باسىلارىنىڭ قىراعىلىعىن اسىرىپ، قورقىنىشتارىن قوزدىردى، ءبىر مەزەتتىك ادامداردىڭ كوڭىلى الالانىپ، بۇزاقىلار ورايدى مىقتى مەڭگەردى. 1951-جىلى 24-ماۋسىم كۇنى، كەرتارتپا ەلەمەنتتەر ساڭساڭقول وڭىرىندەگى قازاقتاردى قايراپ، قورقىتىپ، حاۋىپ تۇندىرۋ سياقتى ناشار تاسىلدەرمەن ولاردى ارانداتىپ سالىپ، داباتىدا تۇراتىن ارميانىڭ 100 دەن استام تۇيەسىن بۇلاپ، ەكى قىزمەتكەردى ءولتىرىپ كەتەدى. قورقىنشتان بايىز تاپپاعان رۋ باسىلارى قايتەرىن بىلمەي، ءوزارا استاسىپ، مالشىلاردى زورلاپ، التىن تاۋدى اسىپ، قايىز، چيڭحاي شەگارا رايوندارىنا قاشا كوشەدى. ازاتتىق ارميانىڭ تۇيەلى اسكەر كورپوسى ءبىر ءپاي اسكەر جىبەرىپ الدارىنان توسىپ ءناسيحات ايتادى. كەرتارتپا ەلەمەنتتەر مەن بۇزاقىلاردىڭ قوسىلۋى مەن ازعىرۋىندا، ولار قايىزدىڭ قۇرعاق جىراسىندا توسىپ جاتىپ، ءپاي باستىعى جاڭ فىڭميىڭ مەن 6 اسكەردى اتىپ ءولتىرەدى. بۇل وقيعا كەزىندە ”ساڭساڭقول بۇلىگى“ دەپ اتالدى.

ساڭساڭقول وقيعاسى اقساي قوعامىن تاعىدا بىلىقپا كۇيگە تۇسىرەدى، جاڭادان وتىراقتاسقان قازاقتار قورقىنشتان قايتەرىن بىلمەي، دۇرلىگىپ، جان-جاققا قاشا كوشىپ جاتتى. اسىرەسە 1950، 1951-جىلى شيىنجياڭ ازات رايوندارىنان قاشىپ كەلگەن نەمەسە زورلىقپەن ايداپ كەلگەن قازاقتاردىڭ اراسىندا، ءار ءتۇرلى قاۋسەتتەر تارالىپ، اقساي حالىقىنا دا دۇرلىكتىرۋ، سەنۋ رولىن اتقاردى. ولار گانسۋ، شينجياڭ، چيڭحاي شەگارا رايونىنا قاشىپ كەلگەننەن كەيىن، بۇلاپ-تالاۋمەن كۇنەلتىپ، ءۇش ولكە شەگارا رايونىنداعى ءار ۇلت حالىقىنىڭ ومىرىنە، مال-مۇلىكىنە وراسان دارەجەدە زيان سالىپ، زور شىعىنعا ۇشىراتقان بولاتىن.

ساڭساڭقول وقيعاسىنان كەيىن، زنان، سىبان ەلى 100 نەشە ءتۇتىن قالتىن وڭىرىندە تۇرا بەردى، مۇقادىل، سالاقيدان، كابەن، ساعيدوللا، زاتەلباي، اقىمەت قاتارلىلاردىڭ ەلى شيمىڭ تاۋى، التىن تاۋى، قاجىرا، تايجىنۇر رايونىنا، وكەن ەلى 70 نەشە ءتۇتىن كۇنلۇن تاۋىنا كوشىپ باردى. شىعىسى قالتىن، قانامبار، باتىسى التىنشوكە، تەمىرلىككە دەيىن، وڭتۇستىگى كۇنلۇن تاۋىنا دەيىن بارلىق جەردە تارىداي شاشىلعان قازاقتار بولدى.

1951-جىلى جازدا، كاستە تۇراتىن حالىق ازاتتىق ارمياسى شارلاۋ جۇرگىزىپ جۇرگەن كەزدە تاۋداعى قازاقتارمەن قارۋلى قاقتىعىسىپ قالىپ، ەكى جاقتاندا ءولىم-جىتىم بولادى. ارميا ءبىر ءبولىم تىستاندى بولعان كار-قۇرتاڭ، ايەل-بالالاردى جيناپ اكەلىپ، مال فەرماسىندا ەڭبەك-ءوندىرىسپەن شۇعىلداندىرىپ، تىرشىلىكتەرىن جالعايدى. سونىمەن بىرگە بالالاردى ساۋات اشۋ مەكتەبىنە قابىلداپ وقۋ وقىتادى. ارميا ەسەكباتتىداعى 20 نەشە وتباسىن ازات قىلعاي بارعان كەزدە، كوزى كولەكەيلەنگەن ءبىر توپ ادام ارميانىڭ مىلتىق، وق-ءدارىسىن تارتىپ الماقشى بولادى، ەكى جاق قارۋلى قاقتىعىسىپ قالىپ، مۋسا، سۇلەيمەن قاتارلى بەس ادام وققا ۇشادى، ارميا كوپتەگەن تىستاندى بولعان ايەلدەر مەن بالالاردى جيناپ اكەلىپ، مال فەرماسىندا ەڭبەك ىستەتىپ، ءوز ەڭبەكتەرمەن كۇنەلتۋ ورايىن جاساپ بەرەدى.1951-جىلى كۇزدە، كاس رايونىنىڭ قازاقتارى ارميانى توناعان حابارى تارالعاننان كەيىن، 80 نەشە قازاقتىڭ اتپال ازاماتتارى اتپەن ءۇش كۇن ءجۇرىپ، مال فەرماسى تۇرعان جەرگە جەتىپ، ءبىر تۇندە 100 دىڭ ۇستىندە جىلقى، 80 نەن استام تۇيە، 3000 نان استام قويدى توناپ كەتەدى. بۇلار ولجا بولىسكەن كەزدە ءوزارا ىرازى بولماي وزدەرى قىرقىسىپ قالادى. ارميا بۇلانعان مالدىڭ ارتىنان قۋىپ بارىپ، بارلىعىن قايتارىپ العاننىڭ ۇستىندە، ولاردىڭ وزدەرى ءمىنىپ جۇرگەن اتتارى مەن قۇرالدارىن جيناپ اكەتەدى.  قۇرالسىزدانعان ۇرىلار ءبر-بىرلەپ ۇكىمەتكە باعىنا باستايدى. الايدا، قۇر دامەسىن قويا الماعان وتىرىك باعىنعاندار ورايدان پايدالانىپ، ارميانىڭ مىلتىعىن تارتىپ الىپ، ءمىنىپ جۇرگەن اتتارىن الىپ قاشادى، ونىڭ ۇستىنە،  قاقتىعىستا 3 جاۋىنگەردى اتىپ كەتەدى. 1952-جىلى شۇلەن تاۋ وڭىرلەرىندە تىعىلىپ جۇرگەن سالاقيدان، مۇلىك قاتارلىلار ماقايعا بارىپ، ازاتتىق ارميانىڭ اتىن شاۋماقشى بولادى. الايدا، سول ءتۇنى قاراۋىل اسكەر سەزىپ قويعاندىقتان، بەسەۋى قاشىپ بارىپ جىڭعىل ىشىنە تىعىلادى، ارميا جىڭعىلدى قورشاۋعا الىپ، تىنتۋ جۇرگىزەدى، سالاقيداندى بايقاعان كەزدە، ءتىرى قولعا تۇسۋدەن قورىققان ول، ءوزىن-ءوزى ءولتىرەدى، باسقالارى ۇستاتپاي قاشىپ كەتەدى. ءباندى ءبي شانلۋ قازاقتاردىڭ مال-مۇلكىن توناماقشى بولعان ارام يدەياسىن ىسكە اسىرماقشى بولعاندا، مۇلىك تارابىنان اتىپ ولتىرىلەدى، وعان ىلەسكەن ون قانشا ادام بىراق تازالانادى. 1952-جىلى ناۋرىزدا، ماقايدىڭ شاعانبۇلاق ماڭىندا تىعىلىپ جۇرگەن سادىق، ءسادۋاقاس باستاعان 20 نەشە ءتۇتىن مالشىلار ارميامەن قارسىلاسىپ قالادى، ءسادۋاقاس وققا ۇشادى، مالشىلار توز-توز بولىپ قاشىپ كەتەدى. ارميا ماقزام باستاعان 30 نەشە ءتۇتىن، 100 دىڭ ۇستىندەگى كار-قۇرتاڭ، ايەل-بالالاردى جيناپ، كاستەگى ارميا ورنى تۇرعان فەرماعا قابىلداپ، ەڭبەككە ورنالاستىرادى. ولاردىڭ 80 جىلقى، 50 تۇيە، 2000نان استام قويىن فەرماعا قاراتادى. كەيبىر يەن تاۋلاردا قاڭعىپ جۇرگەن كەدەي مالشىلار مال-تۇلىگى جوق، اڭ اتىپ جەۋگە مىلتىقتارى دا جوق، ءشوپ تامىرىن جەپ، اڭ تەرىسى، تاستاندى بۇلدارمەن ۇياتتى جەرلەرىن عانا جاسىرىپ، وتە ايانىشتى تۇرمىس كەشىردى. ولار بۇل تۇرمىسقا ءبىر جىلدىڭ ۇستىندە شىدادى، اشتىق پەن سۋىقتان ولار ءتاڭىرىن قارعاپ، ”ءيت كورمەگەن“ ايانىشتى تۇرمىس كەشىردى. 

ساڭساڭقول وقيعاسىنا جانە بۇل وقيعادان تۇتانعان باسقا وقيعالارعا قالاي مامىلە جاساۋ، قالاي ءبىر جاقتىلى ەتۋ جونىندە، حالىق ۇكىمەتى مەن ازاتتىق ارميا پارتيانىڭ ۇلتتىق ساياساتىن ارقاۋ ەتىپ، وتە سالماقتى پوزيتسيادا بولدى. ولار بۇل رەتكى وقيعالار رۋ باسىلارىنىڭ الىدە پارتيانىڭ ۇلتتىق ساياساتىنا تۇسىنىگى ءالسىز ەكەنىن، ونىڭ ۇستىنە كەرتارتپالار مەن بۇزاقىلاردىڭ ازعىرۋى مەن ارانداتۋىندا وقيعا تۋدىردى، سوندىقتاندا ۇلتتىق ماسەلە رەتىندە قاراپ، ءبىر جايلى ەتۋدى ماقۇلدادى. بۇل رەتكى وقيعاعا قاتىسقان رۋ باسىلارى مەن ۇلتتىق جوعارى-ورتا جىك قايراتكەرلەرىنە، قول جەتكىزۋ، ىنتىماقتاسۋ، تاربيەلەۋ باعىتى بويىنشا، الىدە ”وتكەندى قۋزاستىرماۋ“ كەڭشىلىك ساياساتىن جۇرگىزدى.

1952-جىلى شىلدەدە، ج ك پ ورتالىق كوميتەتى باتىس-سولتۇستىك بيروسىنىڭ سەكراتارى ءشي جۇڭشۇن جولداس گانسۋ، شينجياڭدا قىزمەت تەكسەرگەن كەزدە بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: ”قازاق ۇلتى باسقا ۇلتتار سياقتى ەلىمىزدىڭ ەڭبەكشىل، ەر جۇرەك، ۇزدىك ۇلتتارىنىڭ ءبىرى. سونىمەن بىرگە شينجياڭ بولىمشە بيروسى مەن ج ك پ جيۋچۋان كوميتەتىنە نۇسقاۋ بەرىپ ۇزدىكسىز قول جەتكىزۋدى ايتتى. جەرگىلىكتى پارتيا مەن حالىق ۇكىمەتىنىڭ قازاق حالىقىنىڭ تۇرمىسى مەن حاۋىپسىزدىگىنە قارايلاسۋىن تالاپ ەتىپ، دەرەۋ مىنانداي ەكى جاقتىلى قىزمەتتى: ” ءبىر جاعىنان شۇلەن تاۋ وڭىرىندە بوسىپ جۇرگەن ءباندى، تىڭشى سارقىندىلارىن تۇبەگەيلى جويۋ؛ ەندى ءبىر جاعىنان، دۇنحۋاڭدا مەكەندەپ تۇرىپ قالعان قازاق مالشىلارىنا ۇلتتىق ساياسات تاربيەسى مەن ۇگىتتى كۇشەيتىپ، ولاردىڭ پارتيا مەن حالىق ۇكىمەتىنە دەگەن تۇسىنىگىن تەرەڭدەتىپ، ءمالىم ۋاقىتتان كەيىن ولاردى حالىق ۇكىمەت ۋاكىلدەرىمەن بىرگە، ۇكىمەتتەن ىرگەسىن بولگەن قازاق مالشى-بۇقارالارى مەن ۇلتتىق جوعارى-ورتا جىك قايراتكەرلەرىنە تاربيە جۇرگىزىپ، قولعا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا قاتىناستىرۋدى“ ورىستەتۋدى تاپسىردى. قاراشادان جەلتوقسانعا دەيىن، شينجياڭ قۇمىل ايماقتتىق اكىمشىلىك مەكەمەسى، گانسۋ جيۋچۋان ايماقتتىق اكىمشىلىك مەكەمەسى، چيڭحاي ولكەلىك حالىق ۇكىمەتى مەن دۇلان اۆتونوميالى رايونى حالىق ۇكىمەتى ىلگەرىندى-كەيىندى قىزمەت ۇيىرمەسىن ۇيىستىرىپ،  ءۇش ولكە شەگارا رايونىنا قونىستانعان قازاقتاردى ساياسي جاقتان قول جەتكىزۋ قىزمەتىن باستادى.

تامىز ايىنىڭ باسىندا، دۇنحۋاڭ اۋداندىق حالىق ۇكىمەتى قازاقتاردان قۇسىمان قاتارلى ەكى ۋاكىلدى قانامبارداعى قازاق مالشىلارىنا جىبەرىپ، حالىق ۇكىمەتىنىڭ حاتى مەن باتىس-سولتۇستىك بيرونىڭ ۇگىت ماتەريالدارىن جەتكىزدى. ولار قانامبارداعى ۇلتتىق جوعارى جىك قايراتكەرى التىنبەككە (قۇمىل ايماعىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسار ءۋاليى) كەزىگەدى. التىنبەك باسقا رۋ باسىلارىمەن اقىلداسىپ كورىپ ۇكىمەتكە حات جازىپ: ”قازاقتاردىڭ مىلتىق، وعىن جيناماۋ، قازاق بالالارىن اسكەرگە ۇستاماۋ، ماقاي قاتارلى جەرلەردەن ازاتتىق ارميا شەگىنىپ شىعۋ، ءدىني سەنىمدىلىك ەركىندىگىن جولعا قويۋ، تۇرمىستى بۇتكىلدەي مەملەكەت قامداۋ“ سياقتى ون ءتۇرلى تالاپتارى مەن شارتتارىن ورتاعا قويدى.

تامىز ايىنىڭ ورتاسىندا، شينجياڭ قىزمەت ۇيرمەسى دۇنحۇڭعا كەلىپ، دۇنحۋاڭ ۇكىمەتى شىعارعان قىزمەتكەرلەمەن قوسىلىپ، جيىنى 24 ادام، 60 نەشە تۇيەگە استىق، ءشاي، كەزدەمە، تۇرمىستىق بۇيىمدار ارتىپ، قۇلىستايعا بارىپ، قانامبار وڭىرىندەگى قازاقتاردان حال سۇرادى. ولار مالشىلارعا كەزدەسە الماعان كەزدەرىندە، كومەك بۇيىمداردى كورىنەۋ جەرگە قويىپ، حات جازىپ، ولاردىڭ ەركىن ىستەتە بەرۋىن ەسكەرتتى. مامىردىڭ اياعىندا، قانامبار وڭىرىندەگى قازاقتار قامي قاتارلى ون نەشە ۋاكىلدى دۇنحۋاڭعا جىبەرىپ، اڭگىمە جينالىسىنا قاتىناستىردى. 3-قىركۇيەكتە، تايجىنۇر قاتارلى جەرلەردەگى قازاقتاردا ءداۋىت، زەينوللالاردى ۋاكىلدىككە تاعايىنداپ، كابەن، مۇقادىل، وكەن، ساعيدوللا قاتارلى 24 رۋ باسىنىڭ قول قويعان ”ءماسىليحاتتاسۋ پىكىرلەرىن“ جازىپ،  ۇكىمەت ۋاكىلدەرىمەن بىرگە دۇنحۋاڭعا بارىپ، حالىق ۇكىمەتىمەن قازاقتاردى ورنالاستىرۋدى ءماسيليحاتتاسۋعا اتتاندىردى.

ءار ءبىر ۋاكىل ۇيىرمەلەرى قازاق باسشىلارى مەن مالشى بۇقارالارىنان حال سۇراپ، تۇرمىستىق كومەك بۇيىمدارىن تاراتتى. جيۋچۋان اكىمشىلىك مەكەمەسىنىڭ ءۋاليى جاڭ زىكۋان ءوزى قوسىن باستاپ، 150 مىڭ يۋاننىڭ استىق، ءشاي، كەزدەمە، ماقتا، شاتىر سياقتى كومەك بۇيىمدارىن اپارىپ تاراتىپ، قازاقتاردىڭ سۇراقتارىنا ءبىر-بىردەن تاپەشتەپ جاۋاپ بەردى. اش-جالاڭاش مالشىلاردىڭ تۇرمىستىق قيىنشىلىعىن شەشۋ ءۇشىن، 1952-جىلى قىركۇيەكتىڭ وزىندە، قانامبار، ماقاي وڭىرىندەگى قازاقتارعا ءبىر جولاتا 600 مىڭ جىڭ استىق، 300 كەسەك ءشاي، 3000 جىڭ ماقتا، 240 تەڭ شەكپەن تاراتىپ بەردى. سونىمنەن بىرگە، قىزمەت ۇيرمەسى ءار ءبىر وتباسىن ارالاپ، حال سۇراپ، جاعداي ۇعىسىپ، دارىگەر، ءدارى-دارمەك جەتكىزىپ، كيەر كيىم، ىشەر اسپەن قامداپ، ناقتىلى قيىنشىلىقتارىن شەشىپ تۇردى. وسى ورايدا پارتيانىڭ ۇلتتىق ساياساتىن ۇگىتتەپ، مەملەكەت ءىشى-سىرتىندا اسا تاماشا جاعدايلارمەن تانىستىرۋدى ەتەك جايدىردى. شينجياڭ قىزمەت ۇيرمەسىندەگى كوپتەگەن ادامدار اقساي قازاقتارمەن ەجەلدەن تانىس، تۋىس بولاتىن، كەيبىرەۋلەرى ولاردىڭ رۋ باسىلارى نەمەسە رۋ باسىلارىنىڭ بالالارى ەدى. وسەك-اياڭعا سەنگەن ادامدار قازاق ەل باسىلارى باياعىدا ۇستالىپ، بولماسا اتىلىپ تاستالدى دەپ جورامالدايتىن، مىنە ەندى ولاردىڭ جاپ-جاقسى ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەنىن، ءتىپتى ۇكىمەتكە ۋاكىلدىك ەتىپ، وزدەرىنەن حال سۇراپ، قول جەتكىزۋ، ىنتىماقتاسۋ قىزمەتىن جۇرگىزىپ كەلگەنىن ءوز كوزدەرىمەن كوردى. بۇل ءامالياتتار كوپتەگەن شەگارا رايونىندا توزىپ جۇرگەن رۋ باسىلارى مەن مالشى بۇقارالارىنا ءونىمدى تاربيە بولدى. ولار پارتيا مەن حالىق ۇكىمەتىنىڭ مەيىرى مەن قايىرىمدىلىعىنا تەرەڭ ءسۇيسىنىپ، حالىق ۇكىمەتىنىڭ قۇشاعىنا ورالاتىندارىن ايتىپ جاتىستى. تاعى ءبىر توپ رۋ باسىلارى مەن بۇقارالار قاشقان كەزدە، مال-مۇلىك توناۋعا قاتىسىپ ادام ولتىرگەندىكتەن، ۇزدىكسىز تىنىشتىقتارى كەتىپ، ۇكىمەت وسى جولى قايتسەدە كەشىرمەيدى دەپ ويلاۋمەن بولدى. ولار ۇكىمەتتىڭ اۋەلگىدەي قىزۋ ىنتامەن مامىلە جاساپ، كەڭ پەيىلدىلكپەن قاراپ، وتكەندى قۋزاستىرماعان حارەكتىرلەرى ولاردىڭ قورقىنىشىن بىرتە-بىرتە ەستەرىنەن كوتەردى. ولار حالىق ۇكىمەتى جاقتا تاباندى تۇرىپ، جاماندىقتان ادا-كۇدە ارىلىپ، قايتادان ادام بولۋ بەكىمدەرىن ءبىلدىردى. 1952-جىلى مامىر، قىركۇيەك ايلارىنان باستاپ، گانسۋ تەرتورياسىنداعى قازاقتار اقساي رايونىنا تىنىش ورنالاسىپ، قايتالاي تورعاي توز بولىپ، بۇلاپ-تالاۋ وقيعالارى تۋىلمادى.

چيڭحايدىڭ شيمىڭ تاۋى، التىن تاۋى، قاجىرا، تايجىنۇر قاتارلى جەرلەرىندە توزىپ جۇرگەن قازاقتاردا، گانسۋ، چيڭحاي، شينجياڭ حال سۇراۋ ۇيرمەسى، قىزمەت گرۋپپالارىنىڭ ىنتىماققا قول جەتكىزۋ تاربيەسىندە، ىلگەرىندى-كەيىندى ورنالاسىپ، بەيبىت ازات بولۋدى قابىلدايتىندىقتارىن ءبىلدىردى. سونىمەن بىرگە سارباس كاگىبات، جادىك ءشايماردان، جانتەكەي اسقار قاتارلىلاردى ۇكىمەت ۋاكىلدەرى قام، نيعىمەت قاتارلىلارعا ىلەستىرىپ، چيڭحايدىڭ اقسۋ ايماعىنا جىبەردى، ولار ولكە، ايماق باسشىلارىنىڭ قابىلداۋى مەن قىزۋ قارسى الۋىنا يە بولدى. وسىدان كەيىن ولاردى ۇيىمداستىرىپ چيڭحاي، شينجياڭ جانە ىشكى ولكەلەرگە ەگىسكۇرسياعا جىبەرىپ، كوز اياسىن اشىپ، ساياسات ۇيرەتىپ،، ازاتىقتان كەيىنگى اسا تاماشا جاعدايلارمەن تانىستىردى. كەيىن كەلە، بۇل رۋلار ىلگەرىندى-كەيىندى اقسايعا قايتىپ، سەرگەلدەڭ تۇرمىستارىن اياقتاتتى.

مەملەكەت مەيرامىندا، دۇنحۋاڭ اۋداندىق حالىق ۇكىمەتى قازاق رۋ باسىلارىنىڭ اڭگىمە ءماجىلىسىن شاقىرىپ، قازاقتاردى ورنالاستىرۋ جۇمىستارىن بىرلىكتە اقىلداستى. قامي قاتارلى ون نەشە رۋ باسىلارى ۇسىنىسپەن ماجىلىسكە قاتىناستى. جيۋچۋان ايماقتىق كوميتەتىنىڭ سەكراتارى ليۋ شاڭلياڭ قاتارلى باسشىلار ارناۋلى كەلىپ ماجىلىسكە قاتىناستى، سونداي-اق ۋاكىلدەرگە ارناپ قوناعاسى بەردى. اڭگىمە-ءماسىليحاتتاسۋدان كەيىن، ۇكىمەت ۋاكىلدەر ورتاعا قويعان ”ءدىني سەنىم بوستاندىعى بولۋ، تۇرمىستى مەملەكەت قامداۋ، مىلتىقتى جيماۋ، سونداي-اق ۇكىمەت وقپەن قامداۋ“ سياقتى ون ءتۇرلى تالاپتارىنا نەڭىزىنەن قوسىلاتىندىقتارىن ايتتى. سونىمەن بىرگە ۋاقىتشا قانامبار، ءتايجىنۇر وڭىرىن قازاق مالشىلارىنىڭ جايىلىمى دەپ بەكىتىپ بەردى. 16-قازان كۇنى، قازاقتار ءبىرشاما شوعىرلى ورنالاسقان قانامبار، ءتايجىنۇر وڭىرلەرىنە شينجياڭ قۇمىل ايماعىنىڭ ورىنباسار ءۋاليى زايىپ، جيۋچۋان ايماعىنان ءلاتىپ قاتارلى ون نەشە ادامدىق ۋاكىل اتتاندىرىپ، ەكى ايماقتىڭ قازاق باۋىرلاستارعا جازعان حاتىن تاپسىردى. حاتتا قازان ايىنداعى دۇنحۋاڭ اڭگىمە ءماجىلىسىنىڭ جەتىستىكتەرىن اشىق ايتىلادى، سونىمەن بىرگە قازاق بۇقارالارىنا استىق، ءشاي، ماقتا قاتارلى قۇتقارۋ بۇيىمدارىدا جىبەرىلەدى. قازان ايىنداعى اڭگىمە ءماجىلىسى اقسايداعى نە بارى 1765 ادامدى (1167 ەرەسەك ادام، 598 بالا) تۇراقتاندىرىپ، ەرەسەكتەرگە اي سايىن 20 كيلوگرام استىق، بالالارعا 15 كيلوگرام استىق تاراتۋدى، دۇنحۋاڭدا تۇراتىن 56 ادامنىڭ تۇرمىسىن بۇتكىلدەي كوتەرەگە الۋدى بەكىتتى. جەلتوقساندا، گانسۋ، چيڭحاي، شينجياڭ ولكەلەرى جەكە-جەكە حال سۇراۋ ۇيىرمەسى، قىزمەت گرۋپپاسىن جىبەرىپ، ءۇش ولكە حالىق ۇكىمەتى اتىنان قازاقتاردان حال سۇراي باردى. سونىمەن قاتار شينجياڭعا قايتامىن دەگەن 80 نەشە ادامدى اۆتو كولىكپەن جەتكىزىپ تىستاپ، 100 دىڭ ۇستىندەگى شينجياڭدا قالىپ قويعان سەميا ادامدارىن اقسايعا الىپ كەلدى. سونىمەن ۇلتتىق جوعارى جىك قايراتكەرلەرى مەن ءدىن سالاسىنداعى قايراتكەرلەر پارتيا مەن حالىق ۇكىمەتىنىڭ ساياساتىن جەتە ءبىر ادىم تانىپ، كۇدىك-كۇماننان ارىلىپ، كوڭىل-كۇيلەرى ورنىعىپ، جۇڭگو ۇلتتارى ۇلكەن سەمياسىنىڭ قۇشاعىنا ورالدى. سودان باستاپ، گانسۋ، چيڭحاي، شينجياڭ شەگارا رايونىنداعى ۇلتتار قاتىناسى بىرتىندەپ ىنتىماقتاۋسۋعا بەت الىپ، شەگارا رايونىنداعى قازاقتار ۇكىمەتكە سۇيەنىپ، شەگارا رايونىنىڭ قوعام ءتارتىبى مەن قاتىناسىندا تىنشتىق پەن كەدەرگىسىزدىك جاعدايلار بەلەڭ بەرە باستادى. اقساي قازاقتارى ون نەشە جىلدىق ايانىشتى دا ازاپتى، اش-جالاڭاش، توزعان كۇندەرىن اقىرلاستىرىپ، وزدەرىنىڭ ەڭبەكشىل قوس قولدارىمەن جاڭا مەكەن قۇرۋعا ات سالىسىپ جاتتى. ادامدار بۇنى اقساي قازاقتارىنىڭ ”ءۇشىنشى رەتكى ازاتتىعى“ دەپ اتادى، بۇل شىنايى جاڭا تۇرمىسقا قول جەتكىزۋلەرى ەدى.

5

اقساي قازاق رۋلارى مەن حالقىنا وتكەن قاشىپ-توزعان زامان مەن سوعىستىڭ زاردابىنان، مال-تۇلىگى مەن ادامدارى وراسان زور شىعىنعا ۇشىراپ، قۇرىپ كەتۋ حاۋپى تۇنگەن بولاتىن. ازاتتىقتان كەيىن، پارتيا مەن حالىق ۇكىمەتى زور كۇشپەن قۇتقارۋ جۇمىستارىن الىپ بارىپ، ىڭعايلى ورنالاستىرىپ، ءوندىرىس دامۋىن دەمەپ، ولارعا جاردامداسىپ، ۇلتتىق ءوڭىر اۆتونومياسىن جۇزەگە اسىرىپ، ءوز ىسىنە ءوزى قوجا بولعان، شات-شادىمان، باقىتتى تۇرمىسقا كەنەلتتى.

سوناۋ 1951-جىلدىڭ باسىندا، دۇنحۋاڭدا ”توزىپ جۇرگەن قازاقتاردى ورنالاستىرۋ قىزمەت كوميتەتىن“ قۇرىپ، قازاق حالىقىنىڭ تۇرمىس جاعدايىن ۇعىسۋدى قىزمەت ءتۇيىنى ەتىپ ۇستاپ، قازاقتارعا پارتيانىڭ باعىت-ساياساتى مەن ازاتىقتان كەيىنگى اسا تاماشا جاعدايلار ۇگىتتەپ، قازاق حالىقىنىڭ تۇرمىس قيىنشىلىقتارىن شەشىپ بەرىپ وتىرعان ەدى. 1952-جىلى، جيۋچۋان ايماقتىق كوميتەتى ولكەلىك كوميتەتتىڭ ”از ۇلتتار قىزمەتىن جاقسى ىستەۋ“ نۇسقاۋىنا نەڭىزدەلە وتىرىپ، ”ءسوزسىز بايسالدىلىقپەن ورنىقتى ىلگەرلەۋ باعىتىنا تاباندى بولۋ، جەڭىلتەكتىك پەن ۇشقالاقتىق كوڭىل كۇيلەرگە قارسى تۇرۋ، ۇلتتار تەڭدىگى سياقتى ىنتىماق ساياساتىنا تاباندى بولۋ، ۇلى حان ۇلتى يدەياسىنا قارسى تۇرۋدى“ باسا دارىپتەپ، توزىپ جۇرگەن قازاق حالىقىن ورنالاستىرۋ قىزمەتىن مۇقياتتىلىقپەن ىستەدى. قىركۇيەكتە، بۇرىنعى دۇنحۋاڭ اۋدانىندا ”توزعان قازاقتاردى ورنالاستىرۋ قىزمەتى“ ساياساتىندا، بۇرىنعى ۇركىن-قورقىن كەزىندە، قازاقتاردىڭ تاريحي جاعدايلارمەن وتكىزگەن كەيبىر قاتەلىكتەرىن ”وتكەندى قۋزاستىرماۋ“ سىندى كەڭشىلىك ساياسات قولدانىپ، سابىرلىلىقپەن قول جەتكىزۋ، ىنتىماقتاسۋ، تاربيەلەۋ ارقىلى، ولاردى پارتيا مەن حالىق ۇكىمەتىنە جاقىنداتىپ، وتان ۇلى سەمياسىنىڭ قۇشاعىنا اكەلۋ ساياساتىن قولداندى. قازاق جۇمىسشىلار كوميتەتى قازاق حالىقىنىڭ اش-جالاش، شارۋاشىلىعى كۇيرەگەن جاعدايلارىنا نەڭىزدەلە وتىرىپ، ولكەلىك ۇكىمەتكە بەكىتكىزىپ، باتىس-سولتۇستىك اسكەري رايوننان 162 مىڭ تۇياق قوي، 530 باس سيىر جوتكەپ اكەلىپ، مالشى-بۇقارالارعا تەگىن تاراتىپ بەردى. ورتا ەسەپپەن جىلىنا ءبىر ادامعا 10 قوي، ءار 3 ادامعا ءبىر سيىر تاراتىپ، قالپىنا كەلۋدى سۇيەمەلدەپ، ءوندىرىستىڭ دامۋىنا كومەكتەستى. 1952-جىلى قازان ايىنان باستاپ، مەملەكەت اقساي قازاقتارىنا ءۇش جىلدىق تۇرمىستى ”قامداۋ ءتۇزىمىن“ اتقاردى. ناقتىلى ساناقتارعا نەڭىزدەلگەندە، 1952-جىلدان 1954-جىلعا دەيىن، 1 ميلليون 159 مىڭ 9 ءجۇز جىڭ استىق، 216 مىڭ 5 ءجۇز جىڭ كۇرىش، 547 تاي ماقتا، 499 ساندىق ءشاي، 35 مىڭ 6 ءجۇز جىڭ قوي ءجۇنىن (مولشەرمەن 288 باس كيىز ۇي جاۋبۋعا كەلەدى)، جانە شەكەر سياقتى تۇرمىس بۇيىمدارىن تاراتىپ بەردى. بۇل زاتتاردىڭ قۇنى شامامەن 800 مىڭ بۋانعا بارابار بولىپ، ادام باسىنا 490 يۋاننان تۋرا كەلدى. پارتيا مەن حالىق ۇكىمەتىنىڭ تەگىن كومەكتەسۋى مەن قۇتقارۋىندا، قازاق حالقى ادام تۇرشىگەرلىك قيىنشىلىقتاردان قۇتىلىپ، مال شارۋاشىلىق ءوندىرىسىن قالپىنا كەلتىرىپ، جانداندىرا باستادى، حالىق تۇرمىسىندا زاتتىق شارت-جاعداي قالىپتاستى.

ءۇش جىلدىق قاجىرلىقپەن كۇرەس جۇرگىزۋدىڭ ناتيجەسىندە، اقسايدىڭ مال شارۋاشىلىق ەوكونوميكاسى جەدەل قالپىنا كەلىپ، دامي باستادى. ءار جىك حالىقتارىنىڭ تۇرمىسىندا ايقىن وزگەرىستەر مەن ورلەۋ كورىنە باستادى. قاتىستى جازبا دەرەكتەرگە نەڭىزدەلگەندە، 1952-جىلى قاراشا ايىندا، اقساي وڭىرىندە توزىپ جۇرگەن 356 ءتۇتىن، 1616 ادام، 7831 باس(تۇياق) ءار تۇلىك مالدارىمەن قازاقتار تۇگەلدەي ورنارلاستىرىلىپ بولدى. 117 تۇتىنگە تەكسەرۋ جۇرگىزگەندە، ءبىر تۇياق مالىدا جوق وتباسىلارىنان 12 ءتۇتىن بولىپ، جالپى ءتۇتىن ساننىڭ 10.3% ۇستادى؛ ادام باسىنا 10 باستان مالدارى بار وتپاسىلار 53 ءتۇتىن بولىپ، جالپى ءتۇتىن ساننىڭ 45.3% ۇستادى؛ ادام باسىنا 30-100 باس مالدارى بار وتباسىلار 20 ءتۇتىن بولىپ، جالپى ءتۇتىن ساننىڭ 17% ۇستادى. مالدى ەڭ كوپ ەمدەنگەندەر رۋ باسىلارى بولىپ، كەدەي مالشى بۇقارالاردا ساناۋلى عانا مالدار بولدى، كەيبىر سەميالاردا ءبىر تۇياق مالدىڭ ءوزى جوق بولىپ، باعىنىشتى تۇرمىس كەشىرۋدە ەدى. 1953-جىلعا جەتكەندە، ءار تۇلىك مال ءوسىپ 24 مىڭ 2 جۇزگە جەتسە، 1954- جىلدىڭ اياعىندا 34 مىڭ 2 جۇزگە جەتتى، 1955-جىلدىڭ اياعىندا 49مىڭ 5 جۇزگە باسقا (تۇياق) جەتىپ، 1953-جىلداعىدان ءبىر ەسەنىڭ ۇستىندە ارتتى. سول كەزدە قازاق مالشىلارى 366 ءتۇتىن بولاتىن، ءتۇتىن باسى 500-1000 تۇياق مالدارى بار وتباسىلارى 8 تۇتىن بولىپ، جالپى ءتۇتىن ساننىڭ 2.15% ۇستادى، ءتۇتىن باسى 300-500 تۇياق مالدارى بار وتباسىلارى 41 تۇتىن بولىپ، جالپى ءتۇتىن ساننىڭ 18.3% ۇستادى، ءتۇتىن باسى 150-300 تۇياق مالدارى بار وتباسىلارى 267 تۇتىن بولىپ، جالپى ءتۇتىن ساننىڭ 72.95% ۇستادى، ءتۇتىن باسى 100 تۇياق مالدارى بار وتباسىلارى 50 تۇتىن بولىپ، جالپى ءتۇتىن ساننىڭ 13.66% ۇستادى. مال ءارى تۇرمىس ماتەريالى، ءارى ءوندىرىس ماتەريالى بولعاندىقتان، ەمدەنگەن مال سانى مالشىلاردىڭ باي كەدەي پارقىن انىق كورسەتتى.

ۇلتتىق تەرتوريا اۆتونومياسى پارتيا مەن مەملەكەتتىڭ ەلىمىز ۇلتتار ماسەلەسىن ءبىر جايلى ەتۋدەگى نەگىزگى ساياساتى. گانسۋ، چيڭحاي، شينجياڭ شەگارا رايونىنداعى قازاقتاردىڭ ماسەلەلەرىن تۇبىرىنەن ءبىر جاقتىلى ەتۋ ءۇشىن، 24-ناۋرىزدان 3-ءساۋىرگە دەيىن ج ك پ ورتالىق كويتەتى باتىس-سولتۇستىك بيروسى مەن باتىس-سولتۇستىك اكىمشىلىك كوميتەتى لانجوۋدا ”گانسۋ، چيڭحاي، شينجياڭ شەگارا رايونىنداعى قازاق ۇلتىنىڭ باسشىلارىنىڭ دوستىق بىرلەستىگى جيىنى مەن ءار قايسى ۇلتتاردىڭ ىنتىماق جيىنىن“ شاقىردى. ماجىلىسكە گانسۋ، چيڭحاي، شينجياڭ ءۇش ولكەدەن (رايون) 7 ۇلتتىڭ 136 ۋاكىلى قاتىناستى، بۇنىڭ ىشىندە قازاق ۋاكىلدەرى 69 ادام، مۇڭعۇل ۋاكىلدەرى 27 ادام، تيبەت ۋاكىلدەرى 21 ادام، سارى ۇيعىر، دۇڭگەن، ۇيعىر جانە حانزۋ ۋاكىلدەرى 19 ادام بولدى. ماجىلىسكە قاتىناسقا ۋاكىلدەر پارتيانىڭ ۇلت ساياساتى مەن مال شارۋاشىلىق رايونىندا جۇرگىزىلگەن ءار قايسى ساياساتتاردى مۇحيات ۇيرەندى. قايتا-قايتا تالقىلاۋدىڭ ناتيجەسىندە، گومينداڭ كەرتارتپاشىلارىنىڭ ايانىشتى جانىشتاۋى مەن ءار ۇلت حالقى اراسىنداعى ارانداتۋى سياقتى قىلمىستارىن جەتە ءبىر ادىم ايقىن ءتۇسىنىپ، وتكەن ۋاقىتتارداعى شەگارا رايونىنداعى ۇلتتاردىڭ ءوزارا قاقتىعىسىپ، قىرعي قاباقتاسىپ، ءتىپتى ءبىر-بىرىنە جاۋ كوزقاراسپەن قاراۋدىڭ تۇپكىلىكتى سەبەبى وسىدان ەكەنىن تانىپ جەتتى. ءار ۇلت حالىقىنىڭ ورتاق جاۋى گومينداڭ كەرتارتپاشىلارىنا نالەتتەرىن ايتىستى. سونداي-اق، ماۋ جۋشي، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى مەن حالىق ۇكىمەتىنىڭ پاسشىلىعىندا، شەگارا رايونىنداعى ءار ۇلت حالقى ەتەنە ىنتىماقتاسىپ، ءوزارا سەنىمدىلىك ورناتىپ، ءوزارا كومەكتەسىپ، ادال دوستىق سۇيىسپەنشىلىكپەن سەلبەسىپ، وتكەن ماسەلەلەر جونىندە قۋزاۋ جاساماۋ ەكەندىگىن جەتە ءبىر ادىم سەزىنە الدى. وسىنداي بولعاندا عانا، شەگارا رايونىنداعى ءار ۇلت حالقى نۇرلى باقىت داڭعىلىندا ورتاق جىلدام داميتىندىعىنا تانىم ورناتتى. ءار ۇلت باسشىلارى مەن ۋاكىلدەرى ۇلتتار ىنتىماعىنا پايدالى بولۋ، ۇلتتار شارۋاشىلىعىنا، مادەنيەتىنە پايدالى بولۋ پرينسيبىندە، كەڭ كولەمدى ءماسىليحاتتاسىپ، ”گانسۋ، چيڭحاي، شينجياڭ شەگارا رايونى ءار ۇلت ۋاكىلدەرىنىڭ ۇلتتار ىنتىماعىن نىعايتۋ، قازاق ۇلتىن ورنالاستىرۋ جونىندەگى پىكىرىن“ (قىسقاشا ءۇش ولكە كەلىسىمى دەپ اتالادى) بەلگىلەدى. كەلىسىم پىكىرىندە ”قايىزدى (سەرتىن) ورتالىق ەتىپ، شىعىسى قالتىننىڭ شىعىسىنداعى توسىڭپۋعا دەيىن، باسى قانامبارعا دەيىن، وڭتۇستىگى قايىزدىڭ وڭتۇستىك شەتىنە دەيىن، سولتۇستىگى ياندورتۋعا دەيىنگى رايوندار قازاق ۇلتىنىڭ قونىستانۋ جانە جايىلىم ءوڭىرى بولادى“- دەپ بەلگىلەندى. وسىندان باستاپ اقساي قازاقتارىنىڭ وزىنە تيسەلى تۇراقتى مەكەندەرى مەن جايىلمدارى بولدى. قازاق حالقى قۋانىشپەن شاپقىلاسىپ، ءوزارا شۇيىنشى سۇراپ: ”بۇل ماۋ جۋشي مەن كوممۋنيستىك پارتيانىڭ بىزگە ۇسىنعان جەر ۇيىق مەكەنىمىز“- دەسىپ جاتتى.

ءۇش ولكە ”كەلىسىم“ ماجىلىسىنەن كەيىن، بۇرىنعى باتىس-سولتۇستىك اكىمشىلىك كوميتەتى 1953-جىلى مامىر ايىندا ”گانسۋ، چيڭحاي، شينجياڭ ءۇش ولكەسىندەگى ءار ۇلت حالىقىنان حال سۇراۋ ۇيرمەسىن“ اقسايعا جىبەرىپ، پارتيا ورتالىق كوميتەتى مەن ورتالىق حالىق ۇكىمەتىنىڭ قازاق ۇلتىنا دەگەن مەيىر-شاپاعاتىن جەتكىزدى، پارتيانىڭ ۇلت ساياساتى مەن مال شارۋاشىلىق ءوندىرىسىن دامىتۋ ساياساتتارىن جەتە ءبىر ادىم  ۇگىتتەدى، سونداي-اق ەلىمىزدىڭ ءار سالادان قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمەن تانىستىردى. قال سۇراۋ مەزگىلىندە، وتباسى سايىن ۇگىت جۇرگىزۋ، جاپپاي اماندىق سۇراۋ، كومەك بۇيىمدارىن تاراتۋ، ءوندىرىستى جەبەۋ، اۋىرۋ-ناۋقاستاردى داۋالاۋ، ءدارى-دارمەك تارتۋ، ءادىل ساۋدا جۇرگىزۋ، جەردى ساتىپ الۋ، كينو قويۋ، سۋرەت كورگىزبەسىن اشۋ، كانسەرت قويۋ سياقتى قيمىلدار الىپ باردى. قال سۇراۋدان كەيىن، قازاقتار مەن باسقا ۇلتتاردىڭ ءار جىكتەگى ۋاكىلدىك قايراتكەرلەرىن استانا بەيجىڭگە، سونداي-اق ەلىمىزدىڭ ءار قايسى ۇلكەن قالالارىنا ەگىسكۇرسياعا جىبەرىپ، ازاتتىقتان كەيىنگى ەلىمىز ونەركاسىپ، اۋىل شارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ دامۋى مەن نەڭىزدىك قۇرىلىستاردىڭ ۇشقان قۇستاي دامىعان وزگەرىستەرىن ءوز كوزدەرىمەن كورسەتتى. ولار وتاندارىنىڭ ۇلىلىعى مەن ءار ۇلت حالىقىنىڭ ۇلى سەمياسىنىڭ مەيىرىنىڭ اسقاقتىعىن سەزىنە الدى. بۇل ولاردىڭ كوز اياسىن كەڭەيتىپ، يدەيالىق تانىمىن جوعارلاتىپ، اقسايدا ۇلتتىق اۆتونوميا قۇرىلىمىن ورناتۋعا يدەيالىق دايىندىق پەن كادىرلىك دايىندىق بولدى.

ءۇش ولكە ”كەلىسىمىندە“: قازاق ۇلتىنا كومەكتەسىپ ىسجۇزىندىك جاعدايعا ۇيلەسەتىن وڭىرلىك اۆتونوميا قۇرۋ، ۇلتتىڭ اۆتونوميالىق قۇرىلىمدارىن قۇرۋ، بۇل قۇرىلىم كوممۋنيستىك پارتيا مەن جوعارى دارەجەلى ۇكىمەتتىڭ باسشىلىعىندا، قازاق ۇلتىنىڭ ىشكى جۇمىستارىن باسقارىپ، وزىنە-ءوزى قوجا بولۋ، بۇل قازاق ۇلتىنىڭ ىشكى ىنتىماعى مەن ۇلتتاردىڭ ىنتىماعىن كۇشەيتۋدەگى ماڭىزدى قىزمەتى بولىپ تابىلادى. وسى رۋحقا نەڭىزدەلىپ، ءۇش ولكە حال سۇراۋ ۇيىرمەسىنىڭ ناقتىلى كومەكتەسىپ، جەتەكشىلىك ەتۋىندە، ۇلتتىق جوعارى-ورتا جىك قايراتكەرلەرى ءدىني قايراتكەلەرى مەن مالشىلار قاۋىمىنىڭ كەڭ كولەمدى ءماسىليحاتتاسىپ قوسىلۋىنان وتكىزگەننەن كەيىن، 1953-جىلى 18-شىلدەدە داباتىدا، ۇلتتىق جوعارى-ورتا جىل قايراتكەرلەرىنىڭ اڭگىمە ءماجىلىسىن شاقىردى، 4-شىلدەدە اۆتونوميالى رايوننىڭ دايىندىق كوميتەتىنە 21 ادام سايلاپ شىعارىپ، ”اقساي قازاق اۆتونوميالى رايونى(اۋدان دارەجەلى) دايىندىق كوميتەتىن“ قۇردى.

دايىندىق بارىسىندا، دايىندىق كوميتەتى مەن ۇكىمەت قىزمەت گۇرپپاسى كەڭ كولەمدە مالشىلار قاۋىممەن ارالاسىپ، پارتيانىڭ ۇلتتىق اۆتونوميا ساياساتىن ۇگىتتەپ، ۇلتتىڭ ىشكى بولىگىندەگى قاقتىعىستاردى شەشىپ، اۋىرۋ-ناۋقاستاردى داۋالاپ، ساۋدا-ساتتىق، مەكتەپ اشۋ سياقتى قىزمەتتەردى ورىستەتتى. ونىڭ ۇستىنە، ءاماليات بارىسىندا 37 ۇلتتىق كادىر سارالاپ-تالداپ، 25 باعىتتامالى كادىر دايىنداپ، ءار جىكتەن ءماسىليحاتتاسىپ بەلگىلەپ، نەمەسە ۇسىنىس ەتىپ، 42 ۋاكىل ىڭعايلاپ، وڭىرلىك اۆتونوميا قۇرۋ دايىندىعىن تولىق ىستەدى. 1953-جىلى 20-ءساۋىردە، ورتالىق حالىق ۇكىمەتى ساياسي ىستەر كەڭەسى اقساي اۆتونوميا اتىن ”اقساي قازاق اۆتونوميالى رايونى(اۋدان دارەجەلى)“ دەپ اتاۋعا قوسىلىپ، بەكىتىپ بەردى. 1954-جىلى 20-ءساۋىردە، اقساي قازاق اۆتونوميالى رايونى تۇڭعىش كەزەكتى ءار سالا حالىق ۋاكىلدەر قۇرىلتايى دۇنحۋاڭدا سالتاناتپەن اشىلدى. قۇرىلتايعا 41 ادام قاتىناستى، مۇنىڭ ىشىندە قازاق ۋاكىلدەر 38 ادام، حانزۋ ۋاكىلى 2 ادام، ۇيعىر ۇلتى ۋاكىلى 1 ادام بولدى. باتىس-سولتۇستىك اكىمشىلىك كوميتەتىنىڭ ورىنباسار ءمۇدىرى ياڭ ميڭچيۋان قۇرىلتايدا ماڭىزدى ءسوز سويلەدى، گانسۋ، چيڭحاي، شينجياڭ ءۇش ولكە حالىق ۇكىمەتتەرى ۋاكىل جىبەرىپ قۇرىلتايعا قاتىناستىرىپ، قۇرىلتايعا ارناپ سوزگە شىعىپ، بايراق ۇسىنىپ، ساۋعا سيلاپ، قۇرىلتايدىڭ جەڭىسپەن اشىلۋىن قىزۋ قۇتتىقتادى، بۇل قۇرىلتايعا اسا زور دەمەۋ بولدى. جوعارى دارەجەلى پارتكوم مەن ۇكىمەتتىڭ باسشىلىعىندا، قۇرىلتاي ۋاكىلدەرى مۇحياتتىلقپەن بايسالدى ءماسىليحاتتاسىپ جانە تالقىلاپ، اۆتونوميالى رايون مۇشەلىگىنە 21 ادام سايلاپ شىعاردى، مۇنىڭ ىشىندە 19 قازاق بولدى. مۇشەلەر ورتاسىنان التىنبەك توعىبات ۇلىن (قازاق) اۆتونوميالى اۋداننىڭ ءتوراعالىعىنا، ما شيۋفىڭ (حانزۋ)، قامي ادۋباي ۇلى (قازاق)، قۇسىمان سابىرباي ۇلى (قازاق)، كابەن بۋراتاي ۇلى (قازاق)، ءلاتىپ.ايىپ (ۇيعىر)، مۇقادىل تۇمسىق ۇلى (قازاق) قاتارلى 6 ادامدى ورىنباسار توراعالىققا كورسەتتى. 26-ءساۋىردە، قۇرىلتاي اقساي قازاق اۆتونوميالى رايون ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلعاندىعىن ىرەسىمي جاريالادى. 27-ءساۋىر قۇرىلتاي جەڭىسپەن جابىلۋ قارساڭىندا، ۇلى كوسەم ماۋ جۋشيعا سالەم تەلەگراماسىن جولدادى. اۆتونوميالى رايون قۇرىلعاننان كەيىن، گانسۋ ولكەلىك ۇكىمەتى جەرگىلىكتى قىزمەت گۇرپپاسىن اتتانىسقا كەلتىرىپ، اقساي ساحاراسىندا، اۆتونوميالى رايون قۇرىلۋدىڭ كەلەلى ماڭىزىمەن ۇلتتار ىنتىماعىن نىعايتۋ، مال شارۋاشىلىق ءوندىرىسىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ۇگىتتەدى، سونداي-اق اۋىلدىق ۇكىمەت قۇرۋ جۇمىستارىنا كومەكتەستى. اقساي قازاق ۇلتى وسىدان باستاپ، ءوز-وزىنە قوجا بولىپ، شات-شادىمان، باياشاتتى تۇرمىسىن باستادى.



پىكىر قالدىرۋ

ءبىرىنشى بولىپ پىكىر قالدىرىڭىز!

avatar
  Subscribe  
ەسكەرتۋ