ءشي جۇڭشۇننىڭ اقسايدى كوزدەن كەشىرىپ، باعىت بەلگىلەۋى

اۆ: ءانۋار نۇرعازى ۇلى

اۋ: مارقابا مالىك ۇلى

گانسۋ اقساي اۋدانىنىڭ جان سانى از بولسادا، جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىن قۇراعان 56 ۇلتتى ۇلى شاڭىراعىنىڭ ەركە بالاسىنداي، وتانمىزدىڭ باعى جانعان سارا ۇلانى. ول 1954-جىلى 31 مىڭ شاقىرىم اۋماقتا اۆتونوميالى اۋدان قۇرىپ، پارتيا مەن ۇكىمەتتىڭ كۇن نۇرىنداي مەيىرلى شۋاعىندا شەكسىز قامقورلىق، بوداۋسىز كومەك، مەرەيلى مەيىرىنە شومىلدى. كوكتەم جىلجىپ قىس كەلىپ، جىلبىر جىلدار جىلىستاسا دا، رەسپۋبليكانىڭ ۇلى تۇلعالارى ءاردايىم بۇل حالىقتى ەستەرىنەن قاعىس قالتىرمادى. ءار قانداي قيىن قىستاۋ جاعدايلاردا، قيىنشىلىق ساتتەردە ۇزدىك جاردەمدەسىپ، كوڭىل ءبولىپ، قول ۇشىن بەرىپ كومەكتەسىپ  كەلدى. بۇل تۇلعالاردىڭ كيەلى ىزدەرى التىن تاۋداعى قوجا شوپتەي قۇلپىرىپ، شەشەك اتتى. ولاردىڭ وسى اۋماق حالىقىنا جاراتقان باياندى باقىتى، شوق-شوق گۇل شىرىندارىنداي، بۇل اۋماق حالقىن باقىت ءلازاتتىنا بولەدى. بۇل تۇلعالار اقساي ءار ۇلت حالىنىڭ ماڭگىلىك ساعىنىشى، ءاردايىمعى اڭساۋى مەن العىستى كوڭىل-كۇيلەرى بولماق.

مەن ءار كەز، اقساي مەكەنىمە بارىپ، ويى مەن قىرىنا شىعىپ، مەرەيلى جاز نۇرىنىڭ تىرشىلىك دالاسىن مەيىرلەنە قۇشىپ، سامال جەلدىڭ كەر دالانىڭ ارمانىن قۋالاپ جۇيتكىگەنىن كورگەندە، باقىتقا مۇلگىپ، سەرگىپ سالا بەرەمىن. بۇل التىن نۇرعا بولەنىپ، باقىت ءلازاتىنا شومىلعان دالا ەندىگارى قۇلازىپ، ەندىگارى يەسىز بولمايدى. ول ءبىزدىڭ ۇرپاقتارىمىزعا شەكسىز مەيىر باعىشتاي بەرەدى.

كۇننىڭ مەيىرلى نۇرى بۇل دالانى ماڭگى نۇرلاندىرا بەرسىن….

 

ءشي جۇڭشۇننىڭ اقسايدى كوزدەن كەشىرىپ، باعىت بەلگىلەۋى

2013-جىلى 23-قازان كۇنى، اقساي قالاشىعىنىڭ ەر-ايەل، كارى-جاستارى ”اقساي باعى“ تۇرعىندار رايونىنداعى باقىت وتباسىنا اعىلدى. ەدەمدە، باقىت وتباسىنىڭ قوناق ءۇي، جاتىن بولمەسى دەرلىكتەي شات-شادىمان اۋىلداستارىنا تولىپ ۇلگىردى. بۇل تۇرمىستاعى ادەتتەگى قۇتتىقتاۋ جينالىستارى ەمەس ەدى. بۇل ءاسىلى، باقىت مىرزانىڭ  ءشي جۇڭشۇن جولداستىڭ ءتىرى كەزىندەگى جاقسى دوسى ساعيدوللانىڭ بالاسى سالاۋاتىمەن، 15-قازان كۇنى اشىلعان جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتى ۇيىمداستىرعان ءشي جۇڭشۇن جولداستىڭ تۋىلعاندىعىنىڭ 100 جىلدىعىن ەسكە الۋ جينىنا قاتىناسىپ كەلگەننەن كەيىنگى كوڭىل جەتەر اۋىلداستارىنىڭ امانداسا كەلگەن جينالىسى ەدى. ولار باقىتتىڭ ءوز اۋزىنان وسى ءبىر ساليقالى ءساتتى جاندارىنا ورالتىپ، تاريحپەن قايتا قاۋىشىپ، اعا بۋىن پرولەتاريات توڭكەرىسشىسىن ساعىنا ەسكە الىپ، ونىڭ تەرەڭ دوستىق كوڭىلىنەن ورتاق ءلازاتتانۋعا اسعۋمەن بولدى.

اۋىلداستاردىڭ جۇزدەرىنەن باقىت پەن قۋانىشتىڭ كۇلكىسى ەسىپ، باقىتتىڭ اڭگىمەلەگەن ەسكە الۋ جيىنىنىڭ جاعدايىن ۇيىپ تىڭداپ وتىر. ولار تەلەۆيزوردان بۇل جيىننىڭ ۇستىنەن تاراتۋىن كورگەن بولسا دا، باقىتتىڭ ءوز اۋزىنان سول كەزدەگى اسەرلى سەزىمى مەن شاتتىقتى كوڭىلىن ەستىپ، قۋانىشقا ورتاقتاسىپ، ماسايراسىپ جاتىر. باقىت بالاشا دەلبىرەكتەپ، شەشەسى دارباقتىڭ قاسىندا قۋانىشىن قوينىنا سيدىرا الماي، ەكى قولىنا ەكى فوتو سۋرەتى ۇستاپ، بەيجىڭ حالىق قۇرىلتايى سارايىنداعى ەسكە الۋ جينالىسىنىڭ جاعدايىن تاپەشتەپ، اۋىلداستارىنا اڭگىمەلەپ وتىر.

باقىت- قازاق ۇلتىنىڭ ىزدەنىشى، اقساي حالىقىنىڭ باقىتى بۇدان 55 جىل بۇرىن كەلگەن ەدى. بۇل باقىت عاسىردان-عاسىرعا جالعاسا بەرمەك.

ەكى ءىراسىم ەكى ءداۋىردىڭ ماحابباتى

وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارىندا، ءشي جۇڭشۇن پارتيا مەن ۇكىمەتتىڭ ماڭىزدى باسشىلارىنىڭ بىرىنە اينالىپ بولعان كەزى بولاتىن. ول سول كەزدەرى، بارلىق ىنتا-پەيىلىمەن، كۇن-ءتۇن دەمەي باتىس-تەرىستىكتىڭ شارۋاشىلىق اشۋىلۋى مەن شارۋاشىلىق قوعامىنىڭ دامۋ جوسپارلارىنىڭ جاسالۋىمەن ابىگەر بولاتىن. ول مەملەكەتتىڭ قاجەتى ءۇشىن بايىز تاپپاي، وتاننىڭ ءىرى ىستەرىمەن ابىگەر بولىپ جۇرگەن ارەدىكتە، چيڭحايدىڭ ءسايدام ويپاتىنا ءوزى تىكە كەلىپ مۇناي نىساندارىن كوزدەن كەشىرەدى. جول بويى اقساي اۋدانىنا ادەيى ات باسىن بۇرىپ، اكىم قىزمەتىندەگى ساعيدوللامەن اعايىندى ادامدارداي دوستىق بايلانىس ورناتادى. ول ساعيدوللا ارقىلى اقساي اۋدانىنىڭ قۇرىلعاننان كەيىنگى حالىقتىڭ حال-جاعدايىن، تىلەگىن تاپەشتەپ ۇعىسىپ، پارتيانىڭ ۇلتتىق ساياساتىن جەتكىزىپ، ”سولشىلدىق“ نىسايلاردى تۇزەتىپ، ساعيدوللا اقساقال قاتارلى كوپتەگەن كادىرلەر مەن بۇقارالاردى قورعاپ قالادى. اقساي اۋدانىنىڭ قۇرىلىس-اشۋى مەن ورنىقتىلىقتى قورعاۋى جونىندە ايقىن باعىت-باعدار كورسەتەدى.

ساعيدوللا اقساقال ءشي جۇڭشۇن جولداستىڭ ىشپەيىل، قالتقىسىز كوڭىلىنە، داڭعىراعان، ادال پوزەتسياسىنا، از ۇلتتارعا دەگەن ساياسي جاقتاعى قامقورلىعى مەن تۇرمىستاعى پەيىلىنە، جۇرەگىنە حالىقتى ساقتاپ، بارلىق ىستەردە حالىقتى ويلايتىن رۋحىنا قاتتى اسەرلەنەدى. ءارى قازاق ادەتى بويىنشا، ”جان دوس“ بولىپ، وتباسىمەن بىرگە ءشي جۇڭشۇنمەن ىراسىمگە ءتۇسىپ ەستەلىك قالدىرادى.

بۇل كەشىرمەدەن بۇگىنگە دەيىن 55 جىل بولدى. سول كەزدە، ءبىر جاسقا تولماعان باقىتتى شەشەسى قوشاقتاپ، ءشي جۇڭشۇننىڭ جانىندا تۇرعان باقىتتى مەزەتتى اپارات ماڭگىلىك ەستەلىككە قالدىردى. بۇگىنگى تاڭدا، ول 55 جاستاعى ءشاشىن قىراۋ شالعان شال بولدى. ول ساعيدوللا اقساقالداي پارتيانىڭ باسشىلىعىنا بەرىك تاباندى بولىپ، پارتيانىڭ قىزمەتتەرىنە ادال پوزەتسيا ۇستاپ، بۇكىل ىنتا-پەيىلىمەن حالىق ءۇشىن قىزمەت ىستەپ، اقساي اۋدانىنىڭ پوچتا-تەلەگراف ىستەرىنە ءوز ۇلەسىن قوستى.

وسى 55 جىلدان بەرى، زامان زىمىراپ، قوعامدىق جاعداي تىڭنان وزگەرسەدە، ءشي جۇڭشۇن اقساقال مەن ساعيدوللا اقساقالدىڭ ”جان دوستعى“ جالعاسا بەرەدى. بۇل جولعى ءشي جۇڭشۇن جولداستىڭ تۋىلعاندىعىنا 100 جىل بايلانىسىمەن وتكىزىلگەن ەسكە الۋ ءماجىلىسىنە، باقىت ءماجىلىس حاتشىلار القاسىنىڭ شاقىرتىلۋىمەن، ءشي جۇڭشۇن جولداستىڭ ومىردەگى كەزىندەگى دوسىنىڭ ۇرپاعى سالاۋاتىمەن قاتىناسىپ، چيشين شەشە، ءشي جينپيڭ ءتوراعامەن كەزدەسىپ، اۋىلداستاردىڭ ارناۋلى اق سالەمىن جەتكىزدى. سونداي-اق، ءشي جينپيڭ ءتوراعامەن بىرگە ىراسىمگە ءتۇسىپ، ەكى ۇرپاق ادامداردىڭ دوستىق بايلانىسىن قايتالاي جالعادى. اقساي قازاقتارى تاعىدا قۋانىش پەن باقىت ءلازاتىنا شومىلدى.

2013-جىلى 15-قازان كۇنى باقىتتىڭ قۋانىشى قوينىنا سيماي، ماعان تەلەفون جالعاپ، تۇستەن بۇرىنعى شاي جيىننىڭ جاعدايىن حابارلادى. سول كۇنى كەشكە، مەن بۇرىنعىداندا ەرتەرەك تەلەۆيزوردىڭ الدىنا وتىرىپ، ورتالىق تەلەۆيزياسىنىڭ ۇلاسپالى حابارىن تاعاتسىزدانا كۇتتىم. مەن ءشي جۇڭشۇن جولداستىڭ كەشىرمەلەرىن ەستىگەن كەزدە، ەرىكسىز تەبىرەنىپ كەتتىم. ول اقساي حالىقىنىڭ قيىنشىلىققا دۋشار بولىپ، ۇمىتتەرى ۇزىلگەن كەزدە، اقسايعا ايىرىم كەلىپ، اقسايدىڭ ساياسي، شارۋاشىلىق، قوعامىنىڭ دامۋىنا باعىت-باعدار كورسەتىپ، كوپتەگەن ادامدارعا يگىلىك جاراتىپ، اقساي حالىقىنىڭ كوكىرەگىنە كوركەم ەستەلىك قالتىردى.

ەكىران تىزبەگىمەن تەبىرەنە وتىرىپ جيىندا وتىرعان باقىتتىدا كوردىم. ساعيدوللا اقساقالدىڭ ۇرپاعىنىڭ مىنانداي دابىرالى، تاريحي ءمانى بار قيمىلعا قاتىناسا العانى كورىپ كوڭىلىمنىڭ كوكجيەگى كەڭىپ سالا بەردى. ەسىمە ساعيدوللا اقساقالدىڭ ايتقان اڭگىمەسى ەرىكسىز ورالىپ، ءشي جۇڭشۇن جولداستىڭ اقسايدى كوزدەن كەشىرۋى، اقساي حالىقىنا كوڭىل بولگەن تاماشا كەشىرمەلەرى، اقساي حالىقىنىڭ وسى كۇنگى باياشاتتى تۇرمىسى مي ەلەگىمدە جۇيتكىدى.

راس-اۋ، اقساي حالقى ءشي جۇڭشۇن قاتارلى اعا بۋىن توڭكەرىسشىلەردى ساعىنا ەسكە الادى! ولار بۇرىن وق جاڭبىرىن كەشىپ حالىقتى قورعادى، بۇگىنگى تاڭداردا كۇن-ءتۇن دەمەي حالىق قامىن جەدى. حالىق ءۇشىن جۇمىس جۇرگىزۋ كوممۋنيستىك پارتيا ادامدارىنىڭ تۇپكىلكتى ويى، ارداقتى جاۋاپكەرشىلىگى. اعا بۋىنداردىڭ حارەكتىرلەرى بۇرىنعىعا مۇراگەر، كەيىنگىگە بۇيداگەر بولىپ، وسى تۇپكىلكتى وي مەن جاۋاپكەرشىلىكتى بارلىققا كەلتىردى!

قيىن قىستاۋ جاعدايداعى شىنايى قامقورلىق

1958-جىلى قاراشا ايلارىندا، ءشي جۇڭشۇن جولداس قولمۇتى، ءسايدام ورىندارىنا بارىپ قىزمەت تەكسەرىپ كەلە جاتقان جولىندا، داڭجيڭشاننان اسىپ، اقسايعا ايىرىم ات باسىن بۇرعان ەدى. ول اقسايدا جارىم كۇن ايالداپ، مالىمەت ەستىپ، كادىرلارمەن اڭگىمەلەسىپ، قىزمەت نۇسقاۋىن بەرىپ، اقساي حالىقىن زور دارەجەدە ىنتالاندىرىپ، اقساي حالىقىنا زور ءۇمىت ۇشقىنىن كورسەتىپ قايتقان ەدى.

ۇيتكەنى ول كەز ەرەكشە كەز بولاتىن، ءبىزدىڭ كوپتەگەن قيىنشىلىقتارعا ءدۇپ كەلىپ، قايتىپ جۇمىس جۇرگىزۋ كەرەك ەكەنىن بىلمەي، اڭكى-تاڭكى بولعان سىن ساعاتتار ەدى.

1949-جىلى قازان ايىنان 1953-جىلى قازان ايىنا دەيىن، پارتيانىڭ جاڭا دەمۋكراتيالىق باعدارلاما بۇكىل ەل ىشىندە ەتەك الدىرىلعان بولاتىن. 1953-جىلى قاراشا ايىنان 1956-جىلى قىركۇيەك ايىنا دەيىن، پارتيانىڭ وتپەلى مەرزىمدەگى باس لۋشيانى اتقارىلىپ، سوتسياليستىك ءتۇزىم نەڭىزىنەن ورناعان ەدى. وسى ءبىر مەرزىمدە، اقساي اۋداندىق پارتيا كوميتەتى مەن حالىق كوميتەتى (ۇكىمەت) اۋدان قۇرىلعاننان بەرگى تاجىريبە-ساباقتاردى مۇحياتىلىقپەن قورتىندىلاپ، نەڭىزگى قاتتام ۇيىمدارى مەن قازاق مالشىلارىنىڭ كوممۋنيستىك پارتيانىڭ باسشىلىعىنا دەگەن تانىمدارىن، سوتسياليستىك قۇرىلىسقا دەگەن تۇسىنىكتەرىن، پارتيانىڭ ءار ءتۇرلى ۇلتتىق ساياساتتارىنا دەگەن ۇعىمدارىن ۇزدىكسىز تەرەڭدەتتى.

اقسايدىڭ ءار ۇلت حالقى پارتيانىڭ باسشىلىعىندا ىنتىماقتاسا قۇلشىنىپ، قاجىرلىقپەن كۇرەس جۇرگىزىپ، بۇكىل ەلدىڭ ءار قايسى جەرلەرىندەگىدەي قىزعىندى سوتسياليستىك وزگەرتۋ مەن سوتسياليستىك قۇرىلىستى بەلسەندىلكپەن جۇرگىزىپ جاتتى. وسى قارساڭدا، اۋداندىق پارتيا كوميتەتى مەن حالىق كوميتەتى اقسايدىڭ ىسجۇزىندىگىنە نەڭىزدەلە وتىرىپ، 1951-جىلى توڭكەرىسكە قارسىلاردى جانىشتاۋ مەن زورەكەرلىككە قارسى تۇرۋدى باسىپ ءوتتى. 1952-جىلدان 1953-جىلدارى جەر رەفورماسى قاتارلى قوزعالىستاردى جۇرگىزىپ، تاريحتىڭ ىڭعىلىنا ۇيلەسىپ، سوتسياليزىم قۇرىلىس داۋىرىنە قادام تاستادى.

الايدا، 20-عاسىردىڭ 50-جىلدارىنىڭ اياعىنان 60-جىلداردىڭ باسىنا دەيىن، ءار ءتۇرلى ساياسي قوزعالىستار اقساي اۋدانىنىڭ ءتۇرلى كاسىپتەرىنىڭ دامۋىنا اۋىر توسالعى بولدى. 1955-جىلى، گانسۋ ولكەلىك پارتيا كوميتەتى، جيۋچۋان ايماقتىق پارتيا كوميتەتى ج ك پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ‹‹كادىرلاردى تەكسەرۋ جونىندەگى قاۋلىسىنىڭ›› رۋحىنا نەڭىزدەلىپ، كادىرلارعا جاپپاي تەكسەرۋ جۇرگىزىپ، ءاربىر كادىردىڭ ساياسي بەت-بەينەسىن انىقتادى. پارتيا مەن ۇكىمەت ورىندارىنداعى بارلىق كەرى توڭكەرىسشى ەلەمەنتتەردى، تابى جات ەلەمەنتتەردى، بۇزىلىپ ازعىنداعان ەلەمەنتتەردى الاستاپ، كادىرلار قوسىنىنىڭ پاكتىگىن ساقتادى.

1958-جىلى اقپاندا، كەرى توڭكەرىسشىلەردى الاستاۋ قوزعالىسىن جۇرگىزدى. 1958-جىلى مامىردا، مالشىلارعا ۇستەگى جاعداي تاربيەسى مەن سوتسياليستىك تاربيە قوزعالىسىن جۇرگىزدى. 1958-جىلى قاراشادا، ”سالت دۇرىستاۋ“ مەن وڭشىلدىققا قارسى تۇرۋ قوزعالىسىن جۇرگىزدى. وسى ارالىقتا، اقسايدا ”قامي، ءزىنان، مۇلىك باس بولعان كەرى توڭكەرىسشىلەردىڭ بۇلىك تۋدىرۋ وقيعاسى“ تۋىلدى (1980-جىلى 27-اقپاندا قالپىنا كەلتىرىلدى) . پارتيانىڭ ىشىندەگى دەمۋكراتيا اۋىر دارەجەدە بۇلدىرۋگە ۇشىراپ، پارتيا مەن بۇقارا قاتىناسى، كادىر مەن بۇقارا قاتىناسى، قوعامدىق قاتىناستار قايتالاي اسقىنىپ، كادىر-بۇقارا يدەيالارى ەرەكشە قالايماقانداستى. ونىڭ ۇستىنە، ”زور سەكىرىپ ىلگەرلەۋ“ قوزعالىسى، ”قوتارىلا بولات قورتۋ“ قوزعالىسى، ”تاي قازان“، ”اسىرەلەۋشىلىك“ قاتارلىلار ءبىر مەزەت ويىنا كەلگەنىن ىستەگەندىكتەن، جاڭا عانا تىنىش تۇرمىس وتكىزە باستاعان قازاق مالشىلارى مەن كادىرلاردىڭ يدەياسىنا سالقىنى ءتيىپ، كوپشىلىكتىڭ ءۇن-جۇرعاسى ءتۇسىپ، كۇدىك-كۇماندارى كوبەيە باستادى.

ءدال وسى كەزدە، سول كەزدەگى اكىمشىلىك كەڭەستىڭ (گوۋيۋان) ورىنباسار زۇڭليى، باس حاتىشىسى، بۇرىنعى باتىس-تەرىستىك بيرونىڭ سەكراتارى ءشي جۇڭشۇن جولداس اقسايعا كەلدى. ول قىسقا عانا 3 ساعات ايالداسا دا، سول كەزدەگى ساياسي جاعدايدى ورنىقتىرۋعا وتە زور ىقپالى بولدى.

ول اۋكوم مەن حالىق كوميتەتى باسشىلارىنىڭ مالىمەتىن تىڭداپ، اقساي جانە از ۇلت رايوندارىنىڭ ماسەلەلەرى جونىندە ماڭىزدى اڭگىمەدە بولدى. ول ساقتالىپ وتىرعان ”سولشىلدىقتىڭ“ زاردابىنا دۇرىس ماملە جاساپ، شىندىقتى ءىس جۇزىنەن ىزدەي وتىرىپ سىن-تۇزەتۋلەر بەردى. ”سالت دۇرىستاۋ“، ”وڭشىلدىققا قارسى تۇرۋ“ قاتارلى قوزعالىستاردان قالعان بىلىقپالىقتاردى وڭاۋ جونىندە باعىت-باعدار كورسەتىپ، اقساي قاتارلى از ۇلت رايونىن تىپتىدە سالماقتى اپاتتان الىپ قالدى. وسىدان كەيىن، ءار ءتۇرلى ساياسي قوزعالىستار تەز ارادا ءوز ارناسىنا ءتۇسىپ، ۇلتتىق رايونداعى كوپتەگەن كادىرلار قورعالۋعا كەپىلدىك الا الدى. مالشى رايونىنىڭ كوپەرەتسيالانۋ، كوممۋنالاسۋ قوزعالىستارىنىڭ قادامدارى ورنىعا ءتۇستى.

قۇت قوناق كەلدى اقسايعا

1986-جىلى مەن اۋكومدا ورىنباسار سەكراتار جۇمىسىن ىستەپ، ۇيىمداستىرۋ قىزمەتىنە جاۋاپتى بولاتىنمىن. ونىڭ ۇستىنە قوسىمشا اۋداندىق ساياسي كەڭەستىڭ ءتوراعالىق قىزمەتىن اتقارۋشى ەدىم. ءبىر كۇنى تۇستەن كەيىن، اۋداندىق ساياسي كەڭەستىڭ ورىنباسار ءتوراعاسى، 1958-جىلى اقساي اۋداندىق ۇكىمەتتىڭ ورىنباسار اكىمى، ۋاقىتتىق اكىم، اكىم قىزمەتىندە بولعان ساعيدوللا اقساقال ءىسحاناما كەلىپ، 1958-جىلعى توتەنشە مەرزىمدەگى كەشىرمەلەرى مەن ”مادەنيەت زور توڭكەرىسى“ كەزىندەگى باستان كەشكەن وقيعالارىن اڭگىمەلەپ بەردى.

ساقاڭ اقساقالدىڭ باسىنان ىستىق-سۋىق كوپ وتكەن ادام ەدى. ول كىسىنىڭ سول جىلدارى باتىس-تەرىستىك بيرونىڭ، گانسۋ ولكەسىنىڭ باسشىلارىنىڭ اقساي اۋدانىن قولداپ-قۋاتتاعان اڭگىمەلەرى مەنى قاتتى تەبىرەنتىپ، وسى كۇنگە شەيىن كوكرەگىمدە سايرايدى. بۇنىڭ ىشىندە، سول كەزدەگى مەملەكەت كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى ءشي جۇڭشۇن جولداستىڭ اقسايعا كەلىپ، ”توڭكەرىسكە قارسىلاردى الاستاۋ“، ”بەسكە قارسى تۇرۋ“، ”فەوداليزىمگە قارسى تۇرۋلاردا“ ساقتالعان سولشىلدىق نىسايلارعا تۇزەتۋلەر جاساپ، كوپتەگەن قايراتكەرلەردى قورعاپ قالعان اڭگىمەسىدە بار ەدى. ول كىسى ماعان: پارتيانىڭ ۇزدىك كادىرلارى تاريحتىڭ ەڭ حاۋىپتى كەزەڭدەرىندە حالىق بۇقاراسىمەن ەتەنە بىرگە تۇرىپ، شىندىقتى سويلەپ، ناقتىلى جۇمىستار جۇرگىزەدى. تەك ويىڭ دۇرىس بولاتىن بولسا، ۇقىق-تاجىڭنەن ايىرىلعاننان قورقپا دەپ تەرەڭىنەن اقىل كورسەتتى.

كەيىن كەلە، مەن سول كەزدەگى ساقشى مەكەمەسىنىڭ كادىرى فىڭ جيەنشيڭ جولداستىڭ جازعان ەستەلىگىن وقىدىم. نەڭىزىنەن ساعيدوللا اقساقالدىڭ ايتقاندارىمەن قارايلاس ەكەن. مەن بۇل ەكى اڭگىمەنى ورتاقتاستىرىپ جيناقتاپ كەيىنگى ۇرپاقتارعا قالدىرۋدى ءجون كوردىم.

ساعيدوللا اقساقال سول كەزدى بىلاي دەپ ەسكە الدى: ”سول ءبىر كۇن ەرەكشە ءبىر كۇن بولدى. 1958-جىلى قاراشا ايىنىڭ ءبىر كۇنىنىڭ تۇستەن كەيىنى بولاتىن، مەن ويلاماعان جەردەن ءىسحانانىڭ جوعارتىننان ادام كەلدى، مالىمەت تىڭدايدى ەكەن- دەگەن قۇلاقتاندىرۋىن الدىم. مەن دەرەۋ بۇيىمدارىمدى جوندەستىرىپ، اۋكومنىڭ جيىنحاناسىنا كەلدىم. جيىنحانادا اۋكوم ساكراتارى ما شيۋفىڭ، ساقشى مەكەمەسىنىڭ باستىعى گۋ شىڭجياڭ، قۇرالداندىرۋ بولىمىنىڭ باستىعى لي شۋسىندار بار ەكەن. ما شيۋفىڭ تەرى مالاقاي كيىپ، ماقتالى ىشىك كيگەن الدە بىرەۋمەن اڭگىمەلەسىپ تۇر. ول ادامنىڭ دەنەسى ەڭگەزەردەي، بەت ءبىتىمى ءمۇلايىمدى، دەنەسى شىمىر كەلگەن، پوزەتسياسى ىشپەيىل، مىنەزى ورنىقتى، كۇلكىسى ءجايدارى سەزىلدى. ما شيۋفىڭ سەكراتار اۋەلدە كوپشىلىككە مەنى تانىستىرىپ، مەنىڭ جاڭا عانا كورسەتىلگەن ۋاقىتتىق اكىم ەكەنىمدى ايتتى. ودان كەيىن، كەلگەن قوناقتاردى تانىستىردى. وھو، ما شيۋفىڭ سەكراتاردىڭ كەڭەسىپ تۇرعان ادامى مەملەكەت كەڭەسىنىڭ ورىنباسار زۇڭليى، قوسىمشا باس حاتشىلىق مىندەت وتەيتىن ءشي جۇڭشۇن جولداس ەكەن. ول كەزىندە باتىس-تەرىستىك بيرونىڭ سەكراتارلىق مىندەتىن وتەگەن بولاتىن، بۇرىن ءوزىن كورمەسەمدە، ونىڭ اتى مەن قىزمەت ورنىنا قانىق ەدىم.

سول جىلدارى، اۋدانىمىزدان ءبىر ءبولىم ”كەرى توڭكەرىسشى توبىنداعىلار“ مەن ”وڭشىل“ ەلەمەنتتەردى قولعا العان بولاتىن. مەن قازىر ۋاقىتتىق اكىم بولىپ كورسەتىلىپ وتىرسامدا، كوڭىلىمدەگى كۇمان-كۇدىكتەن ايىعا الماي، سول كەزدەگى جاعدايدى انىق بىلمەيتىندىكتەن، كوڭىلىمدى ۇزدىك قورقىنىش بيلەپ جۇرۋشى ەدى. مەن بۇل جولى جيىنعا شاقىرتىلۋىمدى ”ەندى قولعا الىنعانىم وسى-اۋ“- دەگەن قىسىما باستىرىلىپ، قوناقتارمەن جولىعۋعا ارەڭ كەلگەن بولاتىنمىن.

ما شيۋفىڭ سەكراتار مەنى اكىم دەپ تانىستىرعاننان كەيىن، ءشي جۇڭشۇن جولداس وڭ قولىن بەرىپ مەنىمەن قول ۇستاسىپ، اماندىق سۇراستى. ءدال سول كەزدە مەنىڭ ونە-بويىما ىستىق اعىس جۇگىرىپ، بۇل كىسىنىڭ الاقانىنان ىشپەيىل، ادال، باۋرامپازدىق ىستىعى سەزىلدى. بەينە ءبىر ءتۇرلى قۇدىرەتتى كۇش جۇرەگىمدى سوقىلاعانداي بولىپ، دەنەمدەگى قانىم تاسىپ، جاقىننان كەلگەن قامقورشى ەكەندىگى سەزىلدى. سونىمەن بىرگە، ماعان قاراعان جانارىنان مەيىرىلىمدىكتىڭ نۇرى ۇشقىنداپ، ارامىزداعى توساڭسۋ جوعالتىپ، جۇرەگىمە ونىڭ جۇرەگىن جالعاپ تۇرعانداي اسەر بەردى. بۇل سەزىمىم تاعى ءبىر رەت كوممۋنيستىك پارتيا مۇشەلەرىنىڭ كوڭىلىنىڭ كەڭ، قاراپايىم، مەيىرىمدى، حالىق بۇقاراسىنا شەكسىز ماحابباتتا ەكەنىن اڭعارتقانداي بولدى….

مەن قازاق تىلىمەن ول كىسىنىڭ قۇت قادامىنا قۇتتىقتاۋ ايتىپ، ساپارىنىڭ ءساتتى بولىپ، اللا اق جول بەرۋىن تىلەدىم. ءشي جۇڭشۇن جولداس ورنىنان تۇرىپ، راحىمەتىن بىلدىرىپ بىلاي دەدى: ”سىزدەردىڭ اۋداندارىڭىزعا بۇرىن كەلىپ كورمەگەنمىن، الايدا، وسى جەردە قازاق اعايىنداردىڭ ۇلتتىق اۆتونوميالى اۋدانى بار ەكەنىن ابدەن بىلەمىن. مەن باتىس-سولتۇستىك بيرودا تۇرعان كەزىمدە، گانسۋ، چيڭحاي، شينجياڭ ءۇش ولكەسىنىڭ شەگاراسىن تۇراقتاندىرىپ، ورنالاستىرۋ قىزمەتىن ىستەگەمىز. مەنىڭ سىزدەرگە دەگەن ماحابباتىم تەرەڭ، اۋداندارىڭىز قۇرىلعالى دا ءۇش-ءتورت جىل بولدى، وسى جولى ادەيى ات باسىن بۇرىپ، بۇل ءوڭىردىڭ وزگەرىسىن، دامۋ جاعدايىن يگەرەيىن دەپ كەلدىم“- دەدى.

اۋەل باستا، اۋدان قۇرۋ قىزمەتىنە ازىرلەنە باستاعاندا، باتىس-تەرىستىك بيروسى وسى اۋماقتاعى قازاق بۇقارالارىنىڭ كەزىندە، گانسۋ، چيڭحاي، شينجياڭ ءۇش ولكەسىندەگى ميليتاريستەردىڭ زيانداۋشىلىعىنا ابدەن ۇشىراعاندىعىن، قازاق مالشىلارىنىڭ ازاتتىق ارمياعا تۇسىنىگىنىڭ الىدە تاياز، ءتىپتى الاڭداۋشىلىق كوڭىل-كۇيلەرىنىڭ دە جوق ەمەس ەكەندىگىن ەسكەرىپ، ءار قايسى جاقتان كادىرلاردى ۇيىمداستىرىپ، اقسايعا جىبەرىپ، يدەيالىق-ساياسي قىزمەت ورىستەتتى. بۇنىڭ ىشىندە كوپتەگەن قازاق رۋ باسىلارىنىڭ كوڭىل-كۇيلەرىن ورنىقتىرۋ قىزمەتىدە بولدى. ما شيۋفىڭ سول كەزدە شينجياڭ اسكەري قوسىنىنان جوتكەپ اكەلگەن قوسىن كادىرى بولاتىن. ول اۋدان قۇرىلعاننان كەيىن، تۇڭعىش رەتكى اۋكوم سەكراتارى بولىپ تاعايىندالىپ، اقساي جاعدايىن ورنىقتىرۋ، مال شارۋاشىلىق رەفورماسىن جۇرگىزۋ، مال شارۋاشىلىق ءوندىرىسىن دامىتۋ، اقساي قازاقتارىنىڭ قۇتتى مەكەنىن قايتا قۇرىپ شىعۋ اۋىر جۇگىن ارقالادى“.

جەرگىلىكتى جاعدايعا ءمان بەرىپ، حالىق تىلەگىنە ۇيلەسۋ

ساعيدوللا اقساقال اڭگىمەسىن سودان ارى ساباقتاپ: ”ما شيۋفىڭ جولداس جالپى بەتتىك مالىمەت بەردى. ول جاقىنعى جىلداردان بەرگى جان سانىنىڭ وزگەرىسىن، مال تۇلىگىنىڭ ءوسۋ احۋالىن، مالشىلاردىڭ تۇرمىس جاعدايىن جانە مەكتەپ، دوحتىرحانا، استىق فونكىتى، ساۋدا اينالىسى، پوچتا، بانكى قاتارلى ورىنداردىڭ قازىرگى جاعدايىن ەگجەي-تەكجەيلى تانىستىردى. بۇل ارادا جەر كەڭ، ادام از، جاعدايى جاپالى، كادىر، كاسىپتىك تەحىنيكتەر تاپشى، اسىرەسە از ۇلت كادىرلارى (قازاق ۇلتى) وتە تاپشى، ونىڭ ۇستىنە تولىقتايتىن قاينارى جوق، شينجياڭنىڭ قازاق كادىرلەرى وسىندا كەلىپ، قىزمەت وتەۋدى قالامايتىندىعىن اتاپ ايتتى.

”كوپەراتيۆ قۇرۋ جاعدايىندا بۇقارانىڭ بەلسەندىلىگى وتە جوعارى ەكەنىن ايتىپ، جالپىلىق اسحانادان تاماقتانۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە، ءشي جۇڭشۇن ءسوزدى ءبولىپ، مالشىلاردىڭ بۇل وزگەرىسكە قالاي قارايتىندىعىن سۇراپ، مال شارۋاشىلىق رايونىندا كوپەراتيۆ قۇرىپ، جالپىلىق اسىحانادان تاماقتانۋدى جۇرگىزۋدە سالماقتى بولۋدى، بۇنداي ۇلكەن ساياساتتىق ماسەلەنى جۇرگىزۋدە مالشىلاردىڭ جۇرگىزۋدى قالايتىن، قالامايتىندىعىن، قالاي جۇرگىزۋ كەرەك ەكەنىنە تەكسەرۋ-زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، ورتالىق پەن جوعارعىنىڭ تالابىنا ۇيلەسۋ كەرەك ەكەنىن، استە جابال جۇرگىزۋگە بولمايتىندىعىن ايتتى. ول ءسوزىن ونان ارى ساباقتاپ، مالشىلار جالپىلىق اسحانادان تاماقتانۋدا ماسەلە تىپتىدە كوپ كەزدەسۋى مۇمكىن. مال شارۋاشىلىعى كوشپەندى بولادى، مالشىلار ۇزدىك ءشوپ سونىسىن قۋالاپ كوشىپ-قونىپ جۇرەدى. سونداي-اق، مىنا سايدا بىرنەشە ءۇي، انا تاۋدا بىرنەشە ۇيدەن كەڭ بىتىراپ وتىراقتاسادى. ولار كۇندەلىكتى ءۇش ۋاقىتقى تاماققا بالا-شاعا، كار-قۇرتاڭدارىن قايتىپ تاسىپ اكەلىپ تاماقتانادى؟ ونىڭ ۇستىنە الدىنداعى قويلارىن قايتىپ يەن تاستاي الادى؟ ەگىن شارۋاشىلىعى مەن مال شارۋاشىلىعى ۇقسامايدى، ەگىن شارۋاشىلىعى ۇيىسىپ وتىراقتاسادى، ولار ەگىنىن تاستاپ كەتە بەرۋىنە بولادى، الايدا، مالشىلاردىڭ بۇلاي ىستەۋىنە بولمايدى-عوي! سەندەر جاقسىلاپ تەكسەرىپ-زەرتتەۋ جۇرگىزىڭدەر، استە باسقا جەردىڭ امالدارىن قالپىنشا قابىلداپ-كوشىرمەي، مال شارۋاشىلىعىنىڭ ىسجۇزىندىگىنە ۇيلەستىرىپ، ءوندىرىستى دامىتۋعا، باسقارۋعا قولايلى ءادىس-امال قولدانۋلارىڭ كەرەك، زورلىقتى بۇيرىق تۇسىرە سالۋلارىڭا بولمايدى- دەپ كەسەتتى.“

قاتەلىكتى ءسوزسىز قۋزاپ، شىنشىلدىقتى دارىپتەۋ

”ءشي جۇڭشۇن جولداس مال شارۋاشىلىعىنداعى ”وڭشىلدىققا“ قارسى كۇرەس پەن ”وپاسىزدىق جاساپ قاشۋعا“ قارسى كۇرەستىڭ جاعدايىنادا توقتالدى. ول وڭشىلداردان 9 ادامدى تۇراقتاندىرىپ، 5 ادام ۇستاپ، 4 ادامدى ەڭبەكپەن تاربيەلەپ جاتقانىن، وپازسىزدىق جاساپ قاشقاندارعا قارسى تۇرۋ كۇرەسىندە 19 ادام ۇستالعانىن، ولاردىڭ ىشىندە اكىم، اۋكوم بولىمدەرىنىڭ باسشىلارى، اۋىلناي سونداي-اق، تاريحىندا بۇلاپ-تالاۋ، ادام زاقىمداۋ احۋالدارى بارلار مەن ادەتتە وسەك-اياڭ تاراتىپ، ۇلتتىق قايشىلىق تۋدىراتىن ادامدار ەكەنىن، ولاردى جاڭيە قىزمەت گۇرپپاسىن جىبەرىپ، قولعا العانىن ەستىگەندە، ءشي جڭشۇن جولداستىڭ ءوڭى بۇزىلىپ كەتتى.“

”ونىڭ ەكى كوزى نۇر شاشىپ، قاتۋلانا، بۇل ادامداردىڭ قايدا ەكەنىن سۇرادى. ول بۇل ادامداردىڭ دۇنحۋاڭ تۇرمەسىندە ەكەنىن بىلگەننەن كەيىن، وڭشىلداردىڭ ىشىندە از ۇلت ادامدارى بار-جوقتىعىن ۇعىستى. ول وڭشىلداردىڭ ىشىندە از ۇلت ادامدارى جوق ەكەنىن، بارلىعى سىرتتان كەلگەن حانزۋ كادىرلار ەكەنىن يگەرگەننەن كەيىن، رەنىشتى بەينەمەن: ”سەندەردىڭ جالپى جان ساندارىڭ ەكى مىڭعادا جەتپەيتىن، اۋدان قۇرعالى دا ءۇش-ءتورت اق جىل بولعان بۇكىل ەلدەگى ەڭ كىشكەنە اۋدانسىڭدار. 19 ”بۇلىكشى“، 5 وڭشىل، ءبىر جولدا بۇنشا كوپ ادام ۇستاۋ، اۋداننىڭ جالپى جان سانىنىڭ 1%ىنەندە كوپ ەكەن، بۇل بۇكىل ەلدە بولىپ كورمەگەن احۋال. ەگەر كالاماتقا تولماعان بالاردى ەسەپتەمەگەندە، بۇل كورسەتكىش تىپتىدە جوعارى بولادى ەكەن. بۇزىق ادامدار شىنىندا سونشاما كوپ پە؟ ”وپاسىزدىق جاساپ قاشتى“ دەپ ۇستاعان ادامدارىمىزدىڭ شىنىندا ناقتىلى جايىتتەرى بارما؟ ءامالي ىستەرى مەن فاكىتتەرى تولىقپا؟“- دەپ توقتادى.“

”ءشي جۇڭشۇن جولداس مىنانى باسا دارىپتەدى، 1955-جىلعى كەرى توڭكەرىسشىلەردى الاستاۋ قوزعالىسىنان كەيىن، ورتالىق ”تۇرمەگە از جابۋ، ولىمگە از وكىم ەتۋ، از باقىلاۋعا الۋ“ سىندى ”ءۇش از“ ساياساتىن العا قويدى. سەندەر سالماقتىلىقپەن قولعا الىنعان ادامداردىڭ ناقتىلى جاعدايلارىنا قاراي مۇقيات تەكسەرۋ جاساپ، قىلمىسى جوقتاردى دەرەۋ بوساتىپ، قاتە قولعا العانداردىڭ اتاق-ابىرويىن دەرەۋ قالپىنا كەلتىرىپ، قاتىستى تۇزەتۋلەر جاساڭدار. ورتالىقتىڭ باعىتى ”كەرى توڭكەرىسشىلەرگە ءسوزسىز قاتاڭ بولۋ، قاتەلىك بولسا ءسوزسىز تۇزەتۋ“. بۇل باعىتتى ەستەرىڭدە بەرىك ساقتاڭدار- دەپ تالاپ قويدى.“

ساياساتتى ءتۇسىندىرىپ، باتىلدىقتى شىڭادى

ساقاڭ اڭگىمەسىن ونان ارى ساباقتاپ: ”شي جۇڭشۇن جولداس تاعىدا اقسايدىڭ ىسجۇزىندىگىنە ۇشتاستىرىپ، پارتيانىڭ ۇلتتىق ساياساتىن جۇيەلى تانىستىردى. ول ۇستەگى مەرزىمدەگى پارتيانىڭ ۇلتتىق ساياساتىنىڭ باعىتى بۇرىنعىداي ”بايىپتىلىقپەن ورنىقتى ىلگەرلەۋ“، ۇلتتىق رايونداعى قوعامدىق رەڧورمالارعا ءسوزسىز بايىپتىلىقپەن قاراۋ كەرەك، ءار قانداي ىستەردە ۇشقالاقتىق ىستەمەۋ، ۇشقالاقتىقتان وڭاي ماسەلە تۋىلادى دەپ باسا دارىپتەدى.“

”جوعارى جىكتەگىلەرمەن ىنتىماقتاسۋ ورتالىقتىڭ ۇلتتىق رايوندارعا باعىتتالعان تاعى ءبىر ساياساتى. جوعارى جىكتەگىلەرمەن ىنتىماقتاسىپ قىزمەت ورىستەتىپ، جوعارى جىك دەمۋكراتيالىق قايراتكەرلەرمەن كوپ حابارلاسىپ كەڭەستە بولىپ، ولاردىڭ قولداۋمەن كومەگىنە يە بولۋىمىز كەەرك. سىزدەردىڭ بۇل جەردە فەودالدىق ۇقىقتىڭ بار جوقتىعىنا، ىسجۇزىندىك جاعدايلارىڭىزعا قاراۋلارىڭىز كەرەك. مەنىڭ بىلۋىمشە، سىزدەردىڭ بۇل اۋداندارىڭىزدى ازاتتىقتان كەيىن كوممۋنيستىك پارتيا قۇرىپ بەرگەن بولاتىن. وتكەن ۋاقىتتا، بۇل جەردە گومينداڭ ۇكىمەتى مەن اسكەري، ساقشى، شپيوندار ورگانى تۇرماعان، ەشقانداي نەگىزگى قاتتام نەگىز جوق، تەك قانا جات جەردە قاڭعىرىپ جۇرگەن ادامدار عانا بولعان. ءدىني جاقتان الىپ ايتسا، تۇراقتى مەشت سياقتى قۇرىلعىلارى بولماعان، موللا-قوجالاردا كوپشىلىكپەن بىرگە جوسىپ جۇرگەن مالشىلار عانا بولاتىن. فەولدالدىق ەرەكشە ۇقىق دەگەن جوقتىڭ قاسى، بۇل سىزدەردىڭ نەگىزگى جاعدايلارىڭىز. ۇلت باسىلارىن الىپ ايتساق، ولاردىدا ورتالىقتىڭ بەكىتىلگەن باعىت-باعدارلارى بويىنشا قاراۋ كەرەك. ۇلت باسىلارى از ۇلتتاردىڭ ارداگەر ادامدارى، ءبىزدىڭ ساياساتىمىز ولار بولىنۋشىلىك ىستەمەسە، جەرلىك ۇلتشىلدىق قىلماسا، ءسوزسىز ولارعا سۇيەنىپ قىزمەت ورىستەتەمىز. ۇكىمەت ورىندارىندا قىزمەت وتەيتىندەرىنىڭ ۇقىق ورىندارىنا قۇرمەت ەتىپ، ولاردى پارتيانىڭ سىرلاسى مەن قوداۋشىسى ەتىپ تاربيەپ الۋ كەرەك. سەندەر ەگەر اۋىلباسىلارىن تۇگەلدەي قۇلاتاتىن بولساڭىزدار، بۇل تۇزىمگە قايشى، پارتياعا جات قىلىق بولماق. قىزىل ارميانىڭ ۇزاق جورىعى دالياڭشاننىڭ يزۋ ۇلتى وڭىرىنەن وتكەن كەزدە، ليۋبوچىڭ گەنارال يزۋ ۇلتىنىڭ باسشىسى شياۋيەدانمەن دوستىق ورناتادى، ءارى قاسامءىشىپ، انىتتاسقان اعايىندى بولادى. وسىدان كەيىن، شياۋيەدان زاتتىق كومەك بەرۋمەن بىرگە، ارمياننىڭ بۇل وڭىردەن امان-ەسەن وتۋىنە جول اشادى. سونىمەن قىزىل ارميا يزۋ ۇلتى وڭىرىنەن ءوتىپ، امان-ەسەن جاۋ ارمياسىنىڭ قورشاۋىنان قۇتىلۋعا ۋاقىت ۇتىپ، زياندى ازايتادى. بۇل پارتيامىزدىڭ العاشقى مەزگىلىندەگى توڭكەرىستىك قىزمەتتەگى ۇلتتىق بىرلىكساپ ساياساتىنداعى جەتكىزگەن جەڭىسى، جاۋدى دوسقا اينالدىرىپ، ۇلتتىق قىزمەتتە جەتكىزگەن ۇلگىلى جەمىسى بولىپ تابىلادى. سودان باستان ۇلتتىق بىرلىكساپ قىزمەتى پارتيامىزدىڭ قولىنداعى جاۋھارىنا اينالدى.“

شي جۇڭشۇن جولداس ساياساتتىڭ بەلگىلەنۋى مەن ساياساتتىڭ اتقارىلۋىنىڭ ءسوزسىز ىسجۇزىندىكپەن بايلانىستى بولۋىن، مەملەكەتتىڭ ۇلى ماقساتىنا قىزمەت ەتۋىن جەتە ءبىر ادىم ءتۇسىندىردى. اقسايدىڭ رۋ باسىلارىنىڭ جاعداينان حاباردار ەكەنىن ايتا كەلىپ، ولار رۋ باسى بولعانمەن، تاعدىرلارى مالشىلارمەن ۇقساس، شينجاڭنان جوسىپ كەلىپ، ما بۋفاڭنىڭ اياۋسىز قىرعىنداۋىنان قاعىس قالمادى. ولاردا قازاق مالشىلارمەن بىرگە پاناسىنان ايرىلىپ، ازاپتى كۇندەردى وتكىزىپ كەلدى. سول كەزدەردە، رۋ باسىلارى رۋلارىن باستاپ، قان كەشىپ، ءار قانداي قيىنشىلىقتارمەن كۇرەسىپ، ەلگە قالقان بولىپ، كوپ جاقسىلىقتار ىستەدى. بۇگىنگى تاڭداعى سۋىشەرى بار جاندارعا، بۇل رۋ باسىلارىنىڭ ەڭبەگى زور رول اتقارعان.

شي جۇڭشۇن جولداس ءسوزىن جالعاستىرىپ، سىزدەردىڭ بۇل جەردەگى رۋ باسىلارى تيبەت رايونىنداعى باسىبايلى ديقاندارمەن ۇقسامايدى. تيبەت رايونى ساياسي مەن ءدىن ءبىر تۇلعالانعان باسىبايلى تۇزىمىندە، باسىبايلى ديقان يەسىنىڭ قولىندا ساياسي ۇقىق، اسكەري ۇقىق بولادى. مۇڭعۇلدىڭ اتقا مىنەرلەرى مەن اقسۇيەكتەرىنەدە ۇقسامايدى. سوندىقتاندا، رۋ باسى بىتكەندى تۇگەلدەي كەرى توڭكەرىسشى دەپ، بىراق قۇلاتۋ اسىرە قاتەلىك، بۇل ءبىر ءتۇرلى ”سولشىلدىق“ بولىپ تابىلادى.

شي جۇڭشۇن جولداس تاعىدا ۇلتتىق ساياساتتىڭ اتقارىلۋ ماسەلەلەرىن ايىرىقشا دارىپتەدى. ول جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ۇلتتىق ماسەلەلەردى ءبىرجايلى ەتۋدە دۇنيەدە ەڭ تابىستى ەكەنىن ايتتى. ۇلتتىق ساياساتتىڭ وزەگى: بارلىق ۇلت تەپە-تەڭ، ۇلتتىق وڭىردە اۆتونوميا جۇرگىزىپ، ۇلتتىق كەمسىتۋگە قارسى تۇرۋ، زور حانزۋ ۇلتشىلدىعى مەن تار ءورىستى جەرگىلىكتى ۇلتشىلدىققا جول قويماۋ. بۇل ەڭ نەگىزى ماسەلە.

بۇدان سىرت، ۇقساماعان مەزگىلگە، ۇقساماعان جاعدايعا نەڭىزدەلىپ ءبىر سىپىرا ناقتىلى ساياسات بەلگىلەدىك. ماسەلەن، سوتسياليستىك وزگەرىس جاساۋ مەزگىلىندە مال شارۋاشىلىق قىزمەتىندە ”بولىسكە سالماۋ، كۇرەسكە الماۋ ، تاپقا تالداماۋ، مالشىلار مەن مال يەسى ورتاق مۇددەدە بولۋ“ ساياساتىن بەلگىلەدىك، كەيىن كەلە ءبىز وتكەن ۋاقىتتاعى ءىشىنارا رۋ باسىلارىنىڭ كوممۋنيستىك پارتيانىڭ نە ىستەيتىندىگىنە، ونىڭ ۇستىنە كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ارمياسى نە ىستەيتىندىگىنە كوز جەتكىزە الماي، ارميامەن قارسىلاسىپ، پارتيامىزدىڭ، ارميامىزدىڭ ادامىن زاقىمداعان بولساداعى، نيەتىنەن قايتىپ، وكىنشتە بولىپ، ەندىگارى ۇكىمەت پەن حالىقتى جاۋ ساناماسا «وتكەندى قۋزاماۋ ساياساتى جۇرگىزىلەدى دەپ بەلگىلەدىك. تاعى باسقا وسى سياقتى تيىمدى ساياساتتار بار.

ساعيدوللا اقساقال اڭگىمەسىن ايتىپ وسى جەرگە كەلگەندە، كوز شاراسىنا جاس تولىپ، تەبىرەنە: ”كوممۋنيستەر شىنايى ساياسيدا بۇكپەسىز، اق جارقىن ادامدار.  كوممۋنيستەردىڭ شىندىقتى ءىسجۇزىنەن ىزدەۋى مەن اقپەيىلدىلىگى عانا اقساي قازاعىن قۇتقاردى، بىزگە جاڭا ءومىر جولىن سيلاپ، جاڭا سەنىم كۇشىن بەردى.“ دەدى.

ساعيدوللا اقساقال بىراز توقتالىپ الىپ: ”«مادەنيەت توڭكەرىسى» كەزىندە، مەن قولعا الىنىپ، زاقىمداۋعا ۇشىرادىم. الايدا، مەن ءار كەز پارتيانىڭ ساياساتىنا زور سەنىمدە بولدىم، ءار كەز شي جۇڭشۇن قاتارلى اعا بۋىن توڭكەرىسشىلەردىڭ ناسيحاتىن ەسىمنەن شىعارمادىم، وسىلار عانا ماعان ءومىر سۇرە بەرۋىمە سەبەپشى بولا الدى“ دەدى.

ۇلتتىق سالت-ساناعا دامىتۋعا قۇرمەت ەتۋ

ساعيدوللا اقساقال اڭگىمەسىن ونان ارى قىزدىرا ءتۇسىپ: ”شي جۇڭشۇن جولداس ۇلتتىق سالت-ساناعادا توقتالدى. ول ۇلتتىق سالت-سانانى استە فەودال سوقىر تانىم نەمەسە مەشەۋ نارسەلەر دەپ تانۋعا بولمايدى. بۇكىل ەلدەگى قىرىق-ەلۋ ۇلتتىڭ بارلىعىندا وزىنە تاۋەلدى سالت-ساناسى بار، كەيبىر ۇلتتاردىڭ ايەلدەرىنىڭ شىت تارىپ، كويلەك كيۋى، ەركەكتەرىنىڭ مۇرت قويۋىنىڭ بارىنە ڧەودال نارسەلەر دەپ قارسى تۇرۋدىڭ قانداي نەگىزى بار. پارتيانىڭ ساياساتى «از ۇلتتاردىڭ سالت-ساناسىنا قۇرمەت ەتۋ››“ دەدى.

”ءبىر ۇلتتىڭ سالت-ساناسى، ماسەلەن، كيىم-كەشەگى، كەلبەتى، قوناق كۇتۋدە الىپ-بەرۋ ادەبى مەن ءمالىم ءبىر بولمىسقا تابىنۋىنىڭ بارلىعى عاسىرلار بويى بىرتىندەپ قالىپتاسقان ءبىر ءتۇرلى مادەنيەت بولمىسى. كەيبىر سالت-ساناسى تۇرمىستىق ورتا، جاعدايلارىمەن ەتەنە قابىسىپ جاتادى. سوندىقتان، ساحارا ايەلدەرىنىڭ كويلەك كيۋى كوركەمدىكتەن سىرت، ونىڭ شىنايى قولدانلماعى بولادى. ماسەلەن، ساحارادا دارەتحانا بولمايدى، ەر-ايەل دارەت سىندىرعاندا ەشقانداي قالتقى جوق. سوندىقتان ەركەكتەر ۇزىن شاپان، ايەلدەر كويكەك كيەدى، دارەت سىندىرعاندا وتىرا قالسا اجەپتاۋىر دارەتحانا بولا قالادى. بۇل تۇرمىستىڭ قاجەتى عوي. سىزدەر بۇنى ءوز ەرىكتەرىڭىزبەن جوعالتساڭىزدار بولاما؟ كەيبىر عۇرىپ-ادەتتى وزگەرتۋ قاجەت بولسا، سول ۇلتتىڭ قالاۋى بويىنشا، قاي كەزدە وزگەرتۋ كەرەك، قالاي وزگەرتۋ كەرەك، ونى وزدەرى بەلگىلەۋى ءتيىس، ولاردى زورلاپ، بۇيرىق بەرۋگە بولمايدى.“

”سونىمەن قاتار از ۇلتتاردىڭ ءوندىرىس، تۇرمىس شارت-جاعدايىن وڭاپ، قوعامدىق قيمىلدارعا كوپ قاتىناستىرىپ، مالشىلار قۋانا تىڭداپ، كوڭىلدەنە كورەتىن، پايدالى قيمىلداردى كوپ ورنالاستىرۋلارىڭىز كەرەك“- دەدى.

كادىر تاربيەلەپ مەكەندى گۇلدەندىرۋ

ساعيدوللا اقساقال: ”شي جۇڭشۇن جولداس كادىر تابيەلەۋ قىزمەتىنە توتەنشە ءمان بەردى. ول: ءار قايسى اۆتونوميالى ورىنداردا، از ۇلت كادىرلارى جاۋاپكەرلىك قىزمەتتە بولۋى كەرەك، ارينە بارلىق باسشلىق قىزمەتتى حانزۋ كادىرلار ىستەۋى ءتيىس ەمەس، از ۇلت كادىرلارى كوپتەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالاۋى ءتيىس. وسىلاي بولعاندا، جۇيەلى، جوسپارلى تۇردە از ۇلت كادىرلارىن تاربيەلەۋگە بولادى. ۇزدىك كادىرلاردى ورتالىققا، ولكەگە جىبەرىپ وقىتۋ، جەرلىك ۇلتتىق مەكتەپتەردەن تاربيەلەپ، ولاردىڭ قابىلەت ساۋياسىن، ساياسي ساۋياسىن، قىزمەت ساۋياسىن جوعارلاتسا، قايتىپ كەلگەننەن كەيىن قىزمەت مىندەتتەۋگە قولايلى بولادى.“

”تاعى ءبىر جاعىنان، ءبىز حانزۋ كادىرلاردى سىزدەرگە جاردەمگە جىبەرەمىز، سىزدەر ءوزارا ۇيرەنىپ، جاقسى جاعىن ونەگە ەتىپ، سەلبەسە قۇلشىنۋلارىڭ كەرەك. اسىرەسە، باسشى كادىرلار وتە ماڭىزدى، مەيلى پارتيانىڭ باسشى كادىرلارى بولسىن، مەيلى ۇكىمەتتىڭ باسشى كادىرلارى بولسىن، بارلىعىندا حانزۋ مەن از ۇلت كادىرلارى بولۋى ءتيىس. ەگەر، كادىر ماسەلەسى وڭتايلى ءبىر جايلى ەتىلمەسە، بارلىق ساياساتتى ەشكىم اتقارمايدى دا، ورتالىقتىڭ باعىت-ساياساتى تياناقتاندىرىلمايدى، ۇلتتىق رايوننىڭ قىزمەتتى دايەكتى ورىندالمايدى. ەگەر، كادىرلار ءوزارا ۇستاسىپ، بىرەۋگە ارقالاتىپ، جەكە باسقارىپ، ءوزارا كوزگە ىلمەي، ءبولىنەتىن جاعدايلار بولسا، بارلىق قىزمەت ىستەلمەيدى “-دەپ اتاپ كورسەتتى.

مال شارۋاشىلىقتى نەگىز ەتىپ دامۋ

”شي جۇڭشۇن جولداس ەڭ سوڭىندا، ۇلتتىق رايون شارۋاشىلىق دامۋى مەن ۇلت گۇلدەنۋىن باسا دارىپتەدى. ول: ءبىز كوپ ۇلتتى سوتسياليستىك مەملەكەتپىز، ءبىز ءسوزسىز شارۋاشىلىق دامۋى مەن ۇلتتاردىڭ گۇلدەنۋى نەگىزىندە العا باسامىز.سوتسياليستىك ءتوزىمنىڭ استىندا ۇلتتار گۇلدەنە الادى، سوندىقتان، سوتسياليستىك ءتۇزىم كاپتاليستىك ءتۇزىمنەن ابزال، فەودالدىق ءتۇزىمنەن بارىنشا ىلعارى. ءبىز جەرگىكتى ۇلتتاردى تەڭ دامىتامىز، ءار ورتاق كوركەيتەمىز. ۇلتتىڭ گۇلدەنۋى- ءبىز سوتسيالىمىزدىڭ ۇلتتىق ساياساتتاعى ءتۇبىرلى مايدانى. سوندىقتان، ءبىزدىڭ ۇلتتىق ساياساتىمىز دۇنيەدەگى ەڭ جاقسى ساياسات، حالىق ەڭ جاقتاعان ساياسات، ونى دايەكتى اتقارۋىمىز كەرەك.“

”ول: سىزدەر مالىمەتتەرىڭىزدە اقسايدىڭ دامۋ وزگەرىسىنە توقتالدىڭىزدار، بۇعان مەن قاتتى قۋاندىم. اۋدان قۇرىلعان قىسقا عانا بىرنەشە جىل ىشىندە وتباسى سايىن قول تىگىن ماشيناسىن الىپ، ەرلەر بارقىت شاپان، ايەلدەر سۆەتتەن ساسالعان گۇل كويلەگىن كيىپ، ساحارادان ەندىگارى تامتىعى جوق قوس كورە المايتىن بولىپسىزدار. مال شارۋاشىلىعى ءۇش جىل بوي وتكەن جىل كورسەتكىشىنەن 38%-42% ارالىعىندا ءوسىپتى. ءار جىلعى مالشىلاردىڭ ادام باس كىرىسى 300 يۋاننان ارتىق ەكەن. بۇل كورسەتكىشتەر سىزدەردىڭ العاشقى قادامدا وتىراقتاسىپ، ىشەر اس، كيەر كيىمنەن قىسىلمايتىن بولعاندىقتارىڭىزدىڭ بەلگىسى. وسىنداي ءبىرشاما كورنەكتى دامۋلارىڭىز بولعاندىعى ءۇشىن، بيىلعى ماۋسىم ايىندا، مەملەكەت كەڭەسى بۇكىل مەملەكەتتىك اۋىل شارۋاشىلىقتى دامىتۋ ماراپاتتاۋ زور جيىنىندا، سىزدەردىڭ اۋداندارىڭىزعا ماراپات كۋالىگىن تاراتتى.

ساعيدوللا اقساقال: «شي جۇڭشۇن جولداس ءبىزدى مال شارۋاشىلىعىن زور كۇشپەن دامىتۋعا شابىتتاندىردى. ول: مال شارۋاشىلىعى بۇل جەردىڭ ماڭىزدى كاسىبى. بىراق، نەڭىزى وتە السىز، تۇراقتى مال باعاتىن ءورىسى تار. قازىر مول جايىلىمعا يە بولدىڭىزدار، ۇكىمەتتە كومەك مالىن تاراتىپ بەردى، قازاقتار مال شارۋاشىلىق كاسىبىنىڭ مايتالمانى، بۇل ارتىقشىلىقتى تولىق ساۋلەلەندىرۋلەرىڭ كەرەك. ءازىر، سىزدەردە مىنانداي كەڭ-بايتاق جەرلەرىڭىز بولدى، الايدا، سۋ از، تابيعي شار-جاعدايلارىڭىز ناشارلاۋ، ەگحن شارۋاشىلىعىن اشۋدىڭ بەلگىلى قيىندىعى بار، ال، مال شارۋاشىلىعىنا ۇيلەسەدى، الىدە مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانىڭىزدار. بولاشاقتا، ءىشىنارا مال شارۋاشىلىق رايوندا مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋدى الىپ بارساڭىزدار، سۋ قۇرىلىس قولعا الىپ، مالشىلاردىڭ جاتىن ءۇيىن سالىپ بەرسەڭىزدەر بولادى“ دەدى.

ساعيدوللا اقساقال ايتقان سايىن شابىتتانىپ: ”ءشي جۇڭشۇن جولداس بۇل جەردىڭ دامۋىنا مەملەكەت جاردامداسۋى، قۇرىلستاندىرۋى قاجەت، سونىمەن بىرگە ءوز كۇشىنە سۇيەنىپ، العا باسۋ جولىنداعى ءار قانداي قيىنشىلىقتاردى جەڭۋى كەرەك. بۇل جەردە ادام ازداۋ، ءار جاقتىلى دارىندىلار تاپشى، ۇيىمدىق جاقتان كادىر جانە كاسىپتىك ادامداردى جوتكەپ اكەلەدى. وزدەرىڭىزدە تەز ارادا ادام ورنالاستىرىپ، لانجوۋ قاتارلى جەرلەرگە جىبەرىپ ءبىلىم اسىرتىپ، ءبىر ءبولىم ۇلتتىق كاسپتىك ادامداردى جەتىستىرىپ، تاريحي جوقشىلىقتىڭ ورنىن تولتىراتىن بولىڭىزدار دەپ ايتقان بولاتىن. كەيىن كەلە، جوعارتىن لانجوۋ، جاڭيە، جيۋچۋان قاتارلى جەرلەردەن ءبىر قىدىرۋ شيپاگەر، مال شيپاگەرى، بۇعالتىر سياقتى شۇعىل قاجەت دارىندىلاردى جىبەردى، بۇل ادامدار اقسايدىڭ گۇلدەنىپ دامۋىندا ماڭىزدى رول وينادى. ولار كەيىن كەلە، ءار قايسى سالانىڭ بەلدىلەرىنە اينالىپ،اقسايدىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوستى.“

”ءشي جۇڭشۇن جولداس ەڭ سوڭىندا: مەن بۇل جەردەگى قازاق حالىقىنىڭ پارتيانىڭ باسشىلىعىندا،سوتسياليزىم جولىنا تاباندى بولىپ، ۇلتتىق ىنتىماقتى جاقسى ۇستاپ، ءوندىرىستى دامىتىپ، حالىق تۇرمىسىن جوعارلاتىپ، كورىكتى مەكەندەرىڭىزدى قۇرىلستاندىراتىندارىڭىزعا سەنەمىن دەدى.“

مالىمەت جيىنى مولشەرمەن تۇستەن كەيىنگى ساعات 6 عا دەيىن جالعاستى، ءشي جۇڭشۇن مەن جولداستار 5 ادام اۆتوكولىكتەرىنە وتىرىپ، دۇنحۋاڭعا جول الۋعا دايىندالدى. اۋكوم ادامدارى قانشا ايتسادا، تاماق ءىشۋدەن باس تارتىپ، تاعى باسقالاي جۇمىستارى بار ەكەنىن ايتتى. تەك قانا، اۋدانداعى جولداستاردىڭ تالابىن قابىلداپ، ساعيدوللا اقساقالدىڭ سەمياسىنداعىلارمەن فوتو سۋرەتكە ءتۇسىپ ەستەلىك قالدىردى. بۇل باقتتى مەزەت اقساي تاريحى البومىندا ماڭگىلىك قالا بەردى.

ساعيدوللا اقساقال: ”وسى كۇنگە دەيىن ءشي جۇڭشۇن جولداستى قالتىرىپ تاماق بەرە الماعانىمىزعا قاتتى وكىنەمىز. بۇل اعا بۋىن توڭكەرىسشىلەر جۇمىستان باس الا الماي، قانشاما كەلەلى ىستەردى، قانشاما شۇعىل ىستەردى ىستەپ، مەملەكەت كەڭەسىنىڭ مىندەتتەرىن بىتىرەدى دەسەڭىزشى! ولار ءبىر رەتكى تاماقتى از جەسەدە، جولدى كوپ باسىپ، حالىق جاعدايىنا كوبىرەك جاقىنداسىپ، بۇقاراعا كوبىرەك جۇمىس ىستەپ بەرۋگە پەيىل عوي“– دەدى.

شيرەك عاسىردان بەرى، ءشي جۇڭشۇن جولداستىڭ نۇسقاۋى اقساي ءار ۇلت حالىقىن ىنتىماقتاسا كۇرەسىپ، ءار سالا كاسىپتەرىن كۇش سالا دامىتىپ، جۇرەكتەرىندەگى ارماندارىنا جەتۋگە جەتەلەپ كەلدى. اقساي حالىقى قيىنشىلىقتارعا ۇشىراعان كەزدەردە، ءشي جۇڭشۇننىڭ نۇسقاۋى ءار قاشان اقساي حالىقىن ءوز تاعدىرىن وزگەرتەتىن شايقاسقا شابىتتاندىراتىن كومەسكى كۇشى بولىپ، جۇرەكتىلىكپەن كوز الداعى بارلىق كەدەرگى مەن ساتسىزدىككە توتەپ بەرۋگە جەبەدى.  سونىمەن بىرگە، اقساي حالقى پارتيانى ءار تارماق ۇلتتىق ساياساتتارىنىڭ تەڭدەسسىز دۇرىس، ۇلتتىق رايون كوركەيۋىنىڭ التىن كىلتى ەكەنىنە بەرىك سەنىم ورناتتى.

قازىر، ءشي جۇڭشۇن قاتارلى اعا بۋىن توڭكەرىسشىلەردىڭ اماناتى ولاردىڭ كەلەسى ۇرپاعىنا جالعانىپ، ۇزدىكسىز اقساي حالىقىن العا باستادى. ءشي جينپيڭ باس سەكراتار 18-كەزەكتى 1-جالپى ماجىلىسىندە: ”جۇڭگوشا ەرەكشەلىكتەگى سوتسياليزىم جولىندا جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋىن جاراتۋ- تەڭدەسى جوق ايبىندى دا وسكەلەڭ كاسىپ، ول ءبىر ۇرپاق، ءبىر ۇرپاق جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتيا ادامدارىنىڭ حالىققا جەتەكشىلىك ەتىپ ۇزدىكسىز كۇرەسۋى“ دەپ اتاپ كورسەتتى. بۇل تاعىدا اقساي حالىقىنا العا باسۋ باعتىن كورسەتىپ بەردى.

قازىر، ەكى پارشا ءىراسىم باقىتتىڭ شەشەسىنىڭ ءتور ۇيىندە ءىلۋلى تۇر. ەكى ۇرپاق ادامداردىڭ دوستىعى بەرەكەمەن جالعاسىپ، اقساي حالىقىن شابىتتاندىرىپ جانە العا باستىرۋدا. بۇل اقساي قازاقتارىنىڭ ماڭگىلىك پارتياعا ىلەسىپ، سوتسياليزىم جولىنا تاباندى بولاتىندىعىنىڭ بەكىمى مەن سەنىمى.

اقساي ادامدارى ءشي جينپيڭ باس سەكراتاردىڭ باسشىلىعىندا، بۇكىل ەل حالىقىنىڭ ورتاق قۇلشىنىسىندا، جۇڭگوشا ەرەكشەلىكتەگى سوتسياليزىم جولىندا تاباندى بولىپ، اقساي ەلىنىڭ جاڭا تاريحي مەزگىلدە تىپتىدە كوركەم، تىپتىدە تاماشا تۇرمىسقا كەنەلىپ، «جۇڭگو ارمانىن›› ىسكە اسىراتىندىعىنا سەنەدى.



پىكىر قالدىرۋ

ءبىرىنشى بولىپ پىكىر قالدىرىڭىز!

avatar
  Subscribe  
ەسكەرتۋ