سۇڭ پيڭنىڭ تەكسەرۋ-زەرتتەۋ جۇرگىزىپ ساياسات تۇراقتاندىرۋى

اۆ:  ءانۋارنۇرعازى ۇلى

اۋ: مارقابا مالىك ۇلى

”مادەنيەت زور توڭكەرىسى“ جاڭا اياقتالىپ، ادامداردىڭ جۇرەگى ءالى ورنىقپاي، بۇدان كەيىنگى تاعدىرلارىنىڭ الدە قانداي بولاتىندىعىنان الاڭداپ، ويرانداۋعا ۇشىراعان تۇرمىستارىن ورنىقتىرۋدى كوكەي تەستى ارمانداعان كەز ەدى. ءدال وسىنداي، اقساي حالقى قاھارلى قىس پەن شۋاقتى كوكتەمنىڭ توعىسىندا، بولاشاققا قالاي قادام الۋعا اڭتارىلىپ تۇرعان قىسىلتاياڭ ۋاقىتتا، سول كەزدەگى گانسۋ ولكەسىنىڭ شۋجيى سۇڭ پيڭ جولداس وسى جەرگە ارناۋلى ات باسىن تىرەدى. ول كىسىنىڭ حال سۇراي كەلىپ، جان-جاقتىلى جاساعان تۇسىنىگى اقساي ءار ۇلت كادىر-بۇقارالارىن شابىتتاندىرىپ، جاڭا زامان جورىعىنا تۋرا باعىت سىلتەدى.

جاعداي يگەرۋ

1980-جىلى ناۋرىزدا، سۇڭ پيڭ شۋجي شاعىن اداممەن اقساي اۋدانىنا كەلدى. ول اۋدان قالاشىعىندا مەكتەپ، دوحتىرحانا، بالالار باقشاسى سياقتى ورىنداردىڭ جاعدايىن ءوز كوزىمەن كورىپ، ەكى ساعات تۇرعاننان كەيىن، قايىز ساحاراسىنا بارىپ، مالشىلاردىڭ جاعدايىنءوز كوزىممەن كورەمىن دەپ تالاپ قويدى.

سول كەزدەگى اۋكومنىڭ ورىنباسار شۋجيى شادەت جولداس  ول كىسىلەرگە جول باستاپ بىرگە اتتاندى.

قايىز ساحاراسى اۋدان قالاشىعىنان 80 نەشە كيلومەتر قاشىتىقتاعى التىن تاۋى مەن كۇنلۇن تاۋىنىڭ ورتاسىنداعى جازىق سازدىق ويپات، ول دەموكرات، ىنتىماق، بەيبىت اۋىلدىعىنىڭ تولدەۋلىك جايىلىمى بولاتىن. قالتىن وزەنى قۇمعا اعىپ كىرگەننەن كەيىن جەرگە سىڭىپ، جەر استى اعىسىن قالىپتاستىرادى دا،  وسى ارادان جەر بەتىنە شىعىپ،  كولەمدى سازدىق قالىپتاستىرىپ، جارىمپىل وزەنى مەن ۇلكەن، كىشى جىڭىشكە سۋ اعىستارىنا جينالاتىن. قالتىن وزەنىنىڭ جەر استى اعىسىنان بارلىققا كەلگەن ۇلكەن، كشى اينا كول 100 نەشە شارشى كيلومەتر اۋماقتى الىپ جاتادى. ونىڭ كورىنىسى كوز سۇرىندىرىپ، كول بەتىندە جىل قۇستارى سايران سالىپ، جاعاسىندا ءتورت تۇلىگى مىڭعىرىپ جاتاتىن شۇرايلى جەر.

شادەت جولداس سول كەزدەگى جاعدايدى بىلاي دەپ ەسكە الاتىن: ”سۇڭ پيڭ جولداس پارتيانىڭ 13-كەزەكتى ءۇشىنشى جالپى ءماجىلىسىنەن كەيىن، اقساي اۋدانىنا كەلگەن ولكە دارەجەلى بىردەن-ءبىر كادىر ەدى. ونىڭ كوڭىل ءبولۋ  ءتۇيىنى- مالشىلىق رايوننىڭ شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى، قوعامىنىڭ العا باسۋى سياقتى مالشىلىق رايوننىڭ جان-جاقتىلى جاعدايلارى مەن مالشىلاردىڭ تۇرمىسىنان اۋىتقىمادى. ول وتباسى سايىن باسىن سۇعىپ، ۇلكەن-كىشى، كارى-جاستاردان كيىم-كەشەك، ىشپەك-جەمەك، استىق بەلەت، بۇل بەلەت، جىلدىق كىرىس، بالالاردىڭ وقۋعا تۇسۋ سياقتى ءار جاقتىلى جاعدايلارىن تاپەشتەپ سۇراپ ۇعىسىپ وتىردى.“

ناقتىلى ايتقاندا، اقساي حالقى دا بۇكىل ەلمەن ۇقساس ”مادەنيەت زور توڭكەرىسىنىڭ“ ون جىلدىق دۇربەلەڭىن باستان كەشىردى. وسى بىرەۋدى-بىرەۋ بىلمەيتىن الاڭساپىراڭ زاماندا، كوپتەگەن كادىر-بۇقارالار ايانىشتى زاقىمدالدى، ەكى رەتكى جالعان كەرى توڭكەرىسشىلەر توبى دەلوسى مەن نەشە ءجۇز ادامدى فەودال، باي، كەرى توڭكەرىسشى، بۇزاقى، وڭشىل ەلەمەنت دەپ قولدان جاساعان قىلمىسپەن وبالدى قىلىپ جازالادى. كوپتەگەن ادامدار زياندالىپ، ەلەۋسىز قالتىرىلدى. دوستار، تۋىس-تۋعاندار ءبىر-بىرىنە كۇماندى كوزبەن قاراپ، اراسى الىستادى. كوپتەگەن جاستاردىڭ ءبىلىم الۋ ارمانى بۇعاۋلانىپ، جىگەرلەرى قۇم بولدى. ادامداردىڭ كوڭىل-كۇيى بايىز تاپپاي، قايتەرىن بىلمەدى. ساحارانى سالقىن تورلاپ، ادامعا-ادام سەنبەيتىن ورتا قالىپتاستى.

سول جىلى، قايىز ساحاراسىنا كوكتەم ەرتە كىردى. كوكتەم شۋاعى تىرشىلىك الەمىنە شەكسىز جىلۋىن توگىپ، ساحاراعا  مايقا-مامىر تىرشىلىك باعىشتاپ، ادامدار بەيبىت تۇرمىس كويبەڭىمەن ابىگەر ەدى. بۇل جەردە جۇرەكتى الاتىن كۇرەسكە الۋ مەن ۇلكەن، كىشى اشىلىپ بولمايتىن جيىندار ەندىگارى كەلمەسكە كەتكەن. ەشكىمدە مالشىلاردىڭ ءتول الۋ  وندىرىسىنە نۇقسانىن تيگىزبەيدى. مالشىلار شاتتىقپەن قويىن تولدەتىپ، جەرىن سۋارىپ، قي جيناپ، كومەش ءتۇتىنىن كوك اسپانعا شۇبالتىپ، توپ-توپ دۇركىرەگەن قوزى ىلاققا ماسايراي قاراسادى. بارلىعىدا ءوز ورنىندا، بارلىعىدا ومىرشەڭدىك كۇشكە تولى جاڭا تىرلىك.

سۇڭ پيڭ شۋجيدىڭ قاراپايىمدىلىعى، جۇرەككە جىلۋ بەرەتىن سوزدەرى، بۇقارامەن وڭاي جاقىنداساتىن مىنەزى، ورامدى ويلارىنىڭ ءبارى بۇقارانىڭ جۇرەگىنە تەرەڭ ۇيالاپ، جۇرەگىندە حالىق بۇقاراسىن ويلايتىن حالىقشىل باسشى ەكەنىن بىردەن تانىپ جەتتى. ول بۇقارالارمەن كوسىلە اڭگىمەلەسىپ، بىرگە سۋرەتكە ءتۇسىپ، توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپ كەتتى. كوپشىلىك جانكۇيەرلەرىنىڭ پەيىلىنە راحاتتانىپ، ”مادەنيەت زور توڭكەرىسىنىڭ“ كەلمەسكە كەتكەنىن جۇرەكتەرىنەن سەزىنىپ، كادىر-بۇقارانىڭ سۋ مەن بالىقتاي قابىسىاتىن جاڭا ءداۋىردىڭ كەلگەنىن اڭعارىپ، ساحارا كوكتەمنىڭ جانعا جايلى شۋاعىنىڭ جۇتاڭ تارتقان اقساي دالاسىنا مەرەيلى توگىلىپ، باقىت گۇلىنىڭ جاۋىننان كەيىنگى جاۋقازىنداي قۇلپىراتىندىعىنا سەنىمدەرى بەكەمدەلە بەردى.

ساياساتتى تۇسىندىرۋ

شۇڭ پيڭ شۋجيدىڭ ساحاراعا ارنايى كەلىپ حال سۇراپ جۇرگەن حابارى تەز ارادا ساحارانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تارادى. الىس-جاقىنداعى مالشىلار اتتىلى-جاياۋلى سۇڭ پيڭ شۋجي تۇسكەن ۇيگە اعىلىپ، وعان امان-سالەم قىلىپ، قازاق ۇيدە دوڭگەلەنە وتىرىپ، سۇڭ پيڭ شۋجيدىڭ پارتيانىڭ 13-كەزەكتى ءۇشىنشى جالپى ءماجىلىسىنىڭ رۋحىنىڭ تۇسىندىرمەسىن، ونى قالاي ءتۇسىنىپ جالپىلاستىرۋ، دايەكتى اتقارۋ جايلى كەڭەسىن ۇيىپ تىڭدادى. مالشىلاردىڭ ساياسي كورىمپازدىعى جەتتىك بولماسادا، ولار قوعامدىق جاعدايلارعا كوڭىل ءبولىپ، اينالاسىنداعى ادامدار مەن وزگەرىستەرگە نازار اۋدارىپ، پارتيانىڭ 13-كەزەكتى ءۇشىنشى جالپى ءماجىلىسىنىڭ قوعامعا وزگەرىس اكەلۋىن كوكەي تەستى ارماندادى.

سۇڭ پيڭ شۋجي مەن بۇقارالاردىڭ تىزە باسا وتىرىپ ايتقان اڭگىمەلەرى بۇقاراعا ەرەسەن اسەر ەتىپ، ولار العاشقى قادامدا كەڭ ساياسي اۋقىم مەن اسەرگە تولى ىشكى دۇنيە سەزىمىن سەزىنە الدى. ”مالشىلىق رايونىندا نورمال استىق مولشەرى جوعارلايتىن بولىپتى“، ”بۇل بەلەتى كوبەيەتىن بولىپتى“، مالشىلىق رايونىندا ”تاۋاردىڭ مولشەرىن تۇراقتاندىرۋ،  وزىندىك قۇنىن تۇراقتاندىرۋ، تاپسىراتىن كىرىس كورسەتكىشىن تۇراقتاندىرۋ مەن جوسپارلانعان كىرىستەن ارتىق ءبولىمىن سالىستىرما بويىنشا سيلاۋ“ قالپىنا كەلەتىن بولىپتى“، ”ساياسات تۇراقتاناتىن بولىپتى“ سياقتى حابارلار ءبىر مەزەت ساحارانىڭ قىزعىن تالقىلاپ، اڭگىمە ەتەتىن تاقىرىبىنا اينالدى.

شادەت جولداس سول كەزدەگى جاعدايدى بىلاي دەپ ەسكە الادى: ”سۇڭ پيڭ جولداس قاتارلىلار كەشكە جاقىن اۋدان قالاشىعىنا قايتىپ كەلگەننەن كەيى، ءشارشاپ-شالدىققانىنا قاراماي، تۇندەلەتىپ دۇنحۋاڭعا بارىپ، دۇنحۋاڭ، سۋبەي، اقساي ءۇش اۋدانىنىڭ قىزمەت مالىمەتىن تىڭدادى. مالىمەتتەن كەيىن، سۇڭ پيڭ جولداس كوپتەگەن نۇسقاۋلار بەردى. ول پارتيانىڭ 13-كەزەكتى ءۇشىنشى جالپى ءماجىلىسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن دارىپتەپ، ونىڭ زاماني بەلگىلىك ءمانى مەن باستاماشىلىق ءمانىنە قايتا-قايتا تۇسىنىك جاسادى. ول ءار دارەجەلى باسشى كادىرلاردىڭ شىندىقتى ىسجۇزىنەن ىزدەيتىن يدەيالىق لۋشيانىن قايتالاي ۇستانىپ جانە ونى ودان ارى دامىتىپ، ءامالياتپەن اقيقاتتى دالەلدەپ، بارلىق ىستە ءامالياتتى شىعار ءتۇيىن ەتىپ، يدەيالىق توقىراۋشىلىققا پەن قالپىن قۇرعاتپاي كوشىرەتىن تۇزەتىمپازدىققا قارسى تۇرۋدى باسا باياندادى.“

”ول بىلىقپالىقتى وڭاۋعا تاباندى بولىپ، ناقاق، قاتە دەلولاردى قاتاڭ تۇزەتىپ، پارتيانىڭ كادىر، ۇلت، ءدىن ساياساتىن دايەكتى اتقارۋدى ايىرىقشا تالاپ ەتتى. پارتيانىڭ قىزمەت ءتۇيىنىنىڭ شارۋاشىلىقتى نەگىز ەتۋگە اۋىتقىتۋىن جۇزەگە اسىرىپ، شارۋشىلىقتى دامىتىپ، حالىق بۇقاراسىنىڭ تۇرمىس ورەسىن جوعارلاتۋدى باسا دارىپتەدى. سۋبەي، اقساي ەكى مال شارۋاشىلىق اۋدانى مالشىلىقتى نەگىز ەتۋ الدىڭعى شارتى استىندا، ونەركاسىپتىڭ دامۋىن زور كۇشپەن قولداپ، قورا سالىپ، ارىق جاساپ، جەم-ءشوپ بازالارىن قۇرۋ، ت ب جاقتارىنان ەرەكشە كەڭەس بەردى. يدەيانى ازات ەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ءتۇيىندى دارىپتەپ، ءار دارەجەلى باسشى كادىرلار باس بولىپ، يدەيانى ازات ەتىپ، تەز ارادا ”مادەنيەت زور توڭكەرىسىنىڭ“ تۇمانىنان سىتىلىپ شىعىپ، جاڭا جاعداي ورناتۋدىڭ تىڭ جورىعىنا باستاۋ الۋعا ايقىن جول كورسەتتى.

ساياسات تۇراقتاندىرۋ

شادەت جولداس وزىنىڭ ناقتىلى كەشىرمەلەر ەسكە الىپ، سۇڭ پيڭ جولداستىڭ نۇسقاۋى اقساي اۋداندىق كوميتەتى مەن ۇكىمەتىنىڭ 13-كەزەكتى ءۇشىنشى جالپى ءماجىلىسىنىڭ رۋحىن دايەكتەندىرىپ، مال شارۋاشىلىق رايونىنىڭ جالپى قىزمەتىن ورىستەتۋىنە ەرەكشە قوزعاۋشى رول وينادى. كوپشىلىك اقيقات ولشەمى زور تالقىسى ارقىلى، ”ەكى ءار دايىم“ ناۋقانىنىڭ شەكتەۋىنەن قۇتىلىپ، جۇرەكتىلىكپەن بىلىقپالىقتى وڭاپ، ايانباي مال شارۋاشىلىق رەفورماسىن جۇرگىزىپ، بۇكىل اۋدان ءار دارەجەلى كادىرلارىنىڭ يدەيالىق تانىمى ”تاپتىق كۇرەستى ارقاۋ ەتۋدەن“ شارۋاشىلىقتى نەگىز ەتۋگەاۋىتقىپ، كادىر-بۇقارالاردىڭ كوپ جىلدار بويى قۇرساۋلانعان بەلسەندىلىگى تاسىتىپ، اقساي تاريحىنىڭ وزگەرىپ جازىلۋىنا شارت-جاعداي ازىرلەدى.

ايتىپ-ايتپاي-اق، 13-كەزەكتى ءۇشىنشى جالپى ءماجىلىسىنەن كەيىن ءبىز شىت جاڭا ءومىر ساپارىن باستادىق. كوپ وتپەي، اۋداندىق كوميتەت جورالارىنىڭ كەڭەيتىلگەن جيىنىن شاقىرىپ، مال شارۋاشىلىق رايونىنىڭ شارۋاشىلىق قۇرىلىمىن رەتكە سالۋ پىكىرىن تالقىلاپ، كۇڭشەنىڭ باسقارۋ قۇرىلىمىنا رەفورما جۇرگىزىپ، اۋىل-قالاشىقتى قالپىنا كەلتىردى. كۇڭشە دارەجەلى ەسەپ-قيساپ جاساۋدى ءوندىرىس اترەتى بويىنشا ەسەپ-قيساپ جاساۋعا وزگەرتىپ، ”حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ 10 جىلدىق جوسپارىن“ جاساپ، باسىپ تاراتتى.

1980-جىلى ءساۋىر ايىندا، اقساي تاريحنىنداعى ەڭ ناقاق، جالعان دەلو ”قامي، ءزىنان باسشىلىعىنداعى كەرى توڭكەرىسشى بۇلىكشىلەر توبى دەلوسى“ مەن “مادەنيەت توڭكەرىسى“ كەزىندەگى ەكى رەتكى ”كەرى توڭكەرىسشىلەر توبى دەلوسىن“ گانسۋ ولكەلىك كوميتەتى مەن جيۋچيۋان ايماقتىق كوميتەتىنە جولداپ بەكىتتىرىپ اقتاپ-تۇزەتتى.

13-كەزەكتى ءۇشىنشى جالپى ءماجىلىسى ءبىر ءداۋىردىڭ قاتەلىگىن تۇزەتىپ، ءبىزدى جارقىن بولاشاققا باستادى.

سۇڭ   پيڭ شۋجي بەيجيىڭ جيپكە وتىرىپ، شۇلەن تاۋىن بوكتەرلەپ، كەتە باردى، الايدا، ايبىندى التىن تاۋى ونى ەسىنەن ماڭگى شىعارمايدى، كوگىلدىر اينا كول ونى ماڭگى ساعىنادى. 13-كەزەكتى ءۇشىنشى جالپى ءماجىلىسىنىڭ كوكتەم سامالى ساحارادا جۇيتكىدى، سۇڭ پيڭ شۋجيدىڭ اڭگىمەسى اقسايدى جەلپىندىردى، اقسايدىڭ ءار ۇلت حالقى وزدەرىنىڭ ارداقتى شۋجيىن ماڭگى ەستەرىنەن شىعارمايدى!

 

سۇڭ پيىڭ جولداس كەزىندە ورتالىق ساياسي بيروسىنىڭ تۇراقتى جوراسى، ج ك پ ورتالىق كوميتەتى ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى بولعان.

 



پىكىر قالدىرۋ

ءبىرىنشى بولىپ پىكىر قالدىرىڭىز!

avatar
  Subscribe  
ەسكەرتۋ