زىڭ شاننىڭ اتقا ءمىنىپ اقساي شەگاراسىن ايقىنداۋى

اۆ:  ءانۋارنۇرعازى ۇلى

اۋ: مارقابا مالىك ۇلى

شيرەك عاسىردان بەرى، اقساي اۋدانىندا مەملەكەت كەڭەسى ىشكى ىستەر مينىستىرلىگىنىڭ مينىستىرى زىڭ شان جولداس اتقا ءمىنىپ تۇرعىندابان تاۋىنىڭ بيىگىنە شىعىپ، اقسايدىڭ شەگاراسىن ايقىنداعاندىعى جونىندەگى ادامدى تەبىرەنتەتىن اڭگىمە كەڭ تارالىپ كەلدى. زىڭ شان جولداس تەك قانا اقساي اۋداننىڭ شەگاراسىن ادىلەتتى بەلگىلەپ بەرىپ قانا قالماستان، ەڭ ماڭىزدىسى پارتيانىڭ مەيىرىن الا كەلۋمەن بىرگە، اعا بۋىن باسشىلاردىڭ قاجىرلى، قاراپايىمدىلىعىن، كوممۋنيستىك پارتيا ادامدارىنىڭ بۇكىل ىنتا-پەيىلىمەن حالىق ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن جاراتىلىستىق وبىرازىن كورسەتىپ، حالىق ۇكىمەتىنىڭ حالىقتى سۇيەتىن، حالىق ءۇشىن ەكەندىگىنىڭ ۇلگى رولىن دا ايگىلەپ بەردى.

سونىمەن بىرگە، اقسايدىڭ ءار ۇلت كادىرلارى، بۇقارالارى زىڭ شان جولداستىڭ وسى تايسالمايتىن رۋحى مەن تاباندى قىزمەت ستيلىن، قىزمەت پەن تۇرمىستارىنا ءسىڭىرىپ، زور كۇشپەن ءار سالا كاسىپتەرىن دامىتىپ، ۇرپاقتان-ۇپاققا جالعاپ  كەلدى. بۇگىگى تاڭدا، بۇل ۇستانىم ءۇش ۇرپاق جالعاستى، ءارى الىدە ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسا بەرەتىندىگىنە سەنىمىم كامىل.

شەگاراداعى داۋ

1953-جىلى، اقساي قازاقتارى بۇتكىلدەي سەرگەلدەڭ تۇرمىسىن اقىرلاستىردى. مەملەكەت كەڭەسى مەن شىعىس سولتۇستىك بيرو گانسۋ، چيڭحاي، شينجياڭ ءۇش ولكەسىنىڭ پارتيا، ۇكىمەتىنىڭ نەگىزگى ادامدارى مەن رۋ باسىلارىن مەملەكەتتىڭ ءىشىنارا ۇلكەن، ورتا قالالارىنا اپارىپ ەگىسكۋرسيالاتىپ، ءوزارا پىكىر الماستىرىپ، مەملەكەتتىڭ كەلەلى جاعدايلارىمەن تانىسىپ، ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ايقىندادى. سونداي-اق، وتىراقتاسپاعان، جەرى جوق، تۇرمىستىق ماتەريالى جوق اقساي قازاقتارىن قونىستاندىرۋ ماسەلەسىن ناقتىلى كۇن تارتىبىنە كىرگىزىپ، باستاپ دايىندىق كورە باستادى.

1953-جىلى ءساۋىر ايىندا، ولار لانجوۋعا ورالىپ، لانجوۋ جينىن اشىپ، ‹‹ قازاقتاردى كومەكتەسىپ ورنالاستىرۋ›› جونىندەگى ”53 كەلىسىمىن“ ارناۋلى قاراپ، قابىلداۋدان وتكىزىپ، اقساي قازاقتارىنىڭ بۇرىنعى مەكەندەگەن ءوڭىرىنىڭ شەگاراسى بەلگىلەدى. بۇل ءبىر ۇلتتىڭ تاريحي قيىنشىلىعىن شەشىپ، كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ۇلىلىعى مەن حالىق جۇرتشىلىعىنىڭ پارتيانى قورعايتىن ءامالياتىن كورسەتىپ، ءار ۇلت حالىقىنىڭ ىنتىماقتى سۇيىسپەنشىلىگىن ايگىلەدى.

وسىدان باستاپ، اقساي حالقى وزىنە تيسەلى ءوندىرىس اۋماعىنا قوجا بولىپ، ۇلتتىق وڭىردە اۆتونوميا قۇرۋىنا بەرىك نەگىز قالاندى.

20-عاسىردىڭ 50-جىلدارىنىڭ سوڭىندا، اقساي شارۋاشىلىعى مال شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ مەن دامىتۋدان، بىرتە-بىرتە ۇلتتىق ساۋدا، ءوندىرىس شارۋاشىلىعىن گۇلدەندىرۋگە قاراي كەڭەيدى. مال شارۋاشىلىق سالاسىندا باستاپ مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ، ءتول الۋدى سيلاۋ، مال دارىگەر فونكىتىن قۇرۋ، حايۋاناتتار ىندەتىنەن ساقتانۋ قاتارلى شارالار قولدانىلدى؛ بىرتىندەپ ەكپەلى جايىلىم ەنجەنەرياسىن قانات جايدىرىپ، مالشىلاردىڭ كىرىسىن ورنىقتىرىپ، تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتتى؛ سونىمەن بىرگە، ۇلتتىق ساۋدا، بانكە قۇرۋ، اقشا اينالىسىن رەتكە سالۋ، مالشىلاردىڭ شيكى زات ساۋداسىن جانداندىرۋدى جەدەل جالپىلاستىردى.

اقساي بۇقارالارىنىڭ اراسىندا ءوندىرىس قىزعىندىلىعى كوتەرىلىپ جاتقان كەزدە، گانسۋ، چيڭحاي شەگاراسىنداعى كەن بايىلىعىن اشۋ ۇقىعىن ءتۇيىن ەتكەن جەرلىك شەگارا قاقتىعىسى بەلەڭ بەردى. چيڭحايدىڭ ماڭ-ءاي فەرماسى زورلىقپەن قايىز وڭىرىنەن تىڭ جەر اشىپ، مالشى-جۇمىسشى اراسىنداعى قايشىلىقتى ۋشىقتىردى. 1960-جىلى گانسۋ، چيڭحاي ولكەسىنىڭ قاتىستى تاراۋلارى جەرلىك بۇقارالاردىڭ مۇدەسىنە قاراماي، ”53 كەلىسىمىن“ تەرىستەپ، اقساي قازاق بۇقارالارىنا وتە تيىمسىز جوبا- ‹‹60 ناقتىلى كەلىسمىن›› ورتاعا سالدى. بۇل قازاق بۇقارالارىنىڭ بەلسەنىلىگىنە قاتتى قاياۋ اكەلدى، ءتىپتى كەيبىر ادامدار ”53 كەلىسىمىنىڭ“ شىندىعىنا بوتەن پيعىلدا بولا باستادى. بۇل ۇلتتار ىنتىماعىنا، دامۋعا سالعىرت رول ويناپ، قازاق مالشىلارىنىڭ قاتاڭ نارازىلىعىن قوزعادى.

جوبادا: ”1954-جىلى باسپادان شىققان جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قاريتاسى بويىنشا ەكى ولكە شەگاراسى بەلگىلەنەدى،“ ياكي، داجيىنشان تاۋىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى اقساي اۋدانىنىڭ ۇشتەن ەكى بولەگىن الىپ جاتقان قايىز، قالتىن رايونى چيڭحايعا ءبولىنىپ بەرىلەدى، سونداي-اق، قايىز، قالتىن وڭىرىندەگى مالشىلار مالدارىن ايداپ، 1962-جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بۇتكىلدەي كوشىپ شىعۋ تالاپ ەتىلدى. بۇل بولەك ەلدى گانسۋ ولكەسى امال قاراستىرىپ ورنالاستىرادى دەپ كورسەتتى.

كوپ وتپەي، اقساي قازاقتارىنىڭ ارىزى مەملەكەت كەڭەسىنىڭ ىشكى ىستەر مينىسترلىگىنە تاپسىرىلدى. سول كەزدەگى ىشكى ىستەر مينىسترلىگىنىڭ مينىسترى زىڭ شان جولداس بۇل وقيعاعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ، ءوز اۋزىمەن مەملەكەت كەڭەسىنە مالىمەت بەرەدى. زىڭ شان جولداس بۇل گانسۋ ولكەسىنىڭ شەگاراسىنداعى ۇلتتاردىڭ ىنتىماعىنا، ورنىقتىلىعىنا، ون نەشە جىلدان بەرگى اقساي قازاقتارىنىڭ سوتسياليستىك رەفورما جەمىسىن ورنىقتىرۋعا، ”53 كەلىسىمىنىڭ“ ءونىمدى اتقارىلۋىنا ساياتىن ۇلكەن ماسەلە دەپ تانىدى. سوندىقتاندا، مەملەكەت كەڭەسى زىڭ شان جولداستى بۇل وقيعاعا جاۋاپتى بولىپ ءبىر جايلى ەتۋدى تاپسىردى.

كەسىم جاساپ حالىق كوڭىلىن ورنىقتىرۋ

1962-جىلى ماۋسىمنىڭ 26-جۇلدىزى، زىڭ شان جولداس جانە مەملەكەتتىك ۇلتتىق ىستەر كوميتەتىنىڭ ورىنباسار مەڭگەرۋشىسى شيە حىشوۋ، باتىس سولتۇستىك بيرو بىرلىكساپ ءبولىمىنىڭ باستىعى چاڭ ليفۋ قاتارلى جولداستار قىزمەت گۇرپپاسىن ۇيىمداستىرىپ، گانسۋ، چيڭحاي شەگارا ماسەلەسىن تەكسەرىپ ءبىر جايلى ەتۋدى قايتا قارادى.

ماۋسىمنىڭ 4-جۇلدىزىنان قازان ايىنا دەيىن، زىڭ شان جولداس پەن شيە حىشوۋ، چاڭ ليفۋ جولداستار گانسۋ، چيڭحاي ولكەسىنىڭ باسشىلارى مەن شەگارا ماسەلەسىنە قاتىستى اۋدان-قالالاردىڭ باسشىلارىن ۇيىمداستىرىپ، اۋەلدە، شي-ان قالاسىندا شەگارا ماسەلەسى جونىندەگى اڭگىمە جيىنىن اشتى. جيىندا، مەملەكەت كەڭەسىنىڭ گانسۋ، چيڭحاي شەگارا ماسەلەسى جونىندەگى پرينسيپتى پكىرىن جەتكىزىپ، يدەيانى بىرلىككە كەلتىرىپ، ەداۋىر تولىق پكىر بىرلىگىنە كەلدى. اقسايدان اۋكومنىڭ ورىنباسار شۋجيى مۇستاپا مەن حالىق ىستەرى مەكەمەسىنىڭ باستىعى لي شۋسىن اڭگىمە جيىنىنا قاتىناسىپ، شەگارا قىزمەتىنەن مالىمەت بەردى.

جيىننان كەيىن، زىڭ شان جولداس اقساي ۋاكىلدەرىن قابىلداپ، ولارعا قىزمەت جۇرگىزىپ، ولاردىڭ ورتالىققا، مەملەكەتتىك كەڭەسكە سەنۋىن دارىپتەپ، ماسەلەنى ءسوزسىز ورىندى ءبىر جايلى ەتەتىندىگى جونىندە ۋادە بەرەدى.

سونداي-اق، ولارعا اقساي قازاق كادىر-بۇقاراسىنىڭ يدەيالىق قىزمەتىن مۇحيات ىستەۋلەرىن، قالپتى وندىرىسكە نۇقسان جەتكىزبەۋدى، ۇشقالاق قيمىلدارعا استە جول قويماۋدى تالاپ ەتىپ، ناقتىلى شەگارا قاتارلى جۇمىستاردى قىزمەت گۇرپپاسى ناق مايداندى كوزدەن كەشىرىپ، تەكسەرۋ جاساعاننان كەيىن بەكىتىلەتىنىن ايتادى.

بۇل ءسوزدى ەستىگەن اقساي ۋاكىلدەرىنىڭ كوڭىلدەرى جاي تاۋىپ، العىستارىن جاۋدىرادى، ءارى ورتالىقتىڭ قىزمەت گۇرپپاسىنىڭ قىزمەتىنە بەلسەندى سايكەسىپ، بۇقارانى الاڭسىزداندىرۋ قىزمەتىن ويداعىداي ىستەپ، ەشقانداي ورنىقسىزدىق احۋال تۋىلماۋىنا كەپىلدىك بەرەدى.

1962-جىلى شىلدەنىڭ 11-جۇلدىزى، قىزمەت گۇرپپاسى باتىس سولتۇستىك بيرو حاتشىلار مەڭگەرمەسىنە ‹‹گانسۋ، چيڭحاي ەكى ولكەسىنىڭ شەگارا ماسەلەسى اڭگىمە جيىنى احۋالى جونىندەگى مالىمەت تەزيىسىن›› (قىسقاشا ‹‹62 مالىمەت تەزيىسى›› دەلىنەدى) جولداپ، گانسۋ، چيڭحاي ولكەسىنىڭ شەگارا ماسەلەسىن شەشۋدىڭ پرينسيبىن، پىكىرىن، شارا-امالدارىن ورتاعا سالدى. ‹‹62 مالىمەت تەزيىسى››  قاتاڭ تۇردە: ”گانسۋ، چيڭحاي ولكەسىنىڭ جولداستارىنىڭ مالىمدەۋىنە نەگىزدەلىپ، جيىنعا قاتىناسقان بارلىق جولداستار ءبىر اۋىزدان، جاقىنعى جىلداردان بەرگى گانسۋ، چيڭحاي ەكى ولكەسىنىڭ شەگارا ماسەلەسىن ءبىر جايلى ەتۋدەگى جەتەكشى يدەياسىندا قاتەلىكتەر بار، ورتالىقتىڭ نۇسقاۋىنا نەگىزدەلمەگەن، ۇلتتار ىنتىماعىنا، ءوندىرىستى دامىتۋعا تيىمدى بولۋ پرينسيبى بويىنشا، دەموكراتيالىق جولمەن كەڭەسۋمەن، ءوزارا كومەكتەسۋ، ءوزارا كەشىرىم جاساۋ، ءوزارا جول بەرۋ رۋحىنا نەگىزدەلىپ، شىندىقتى ءىسجۇزىنەن ىزدەپ، داۋ-داماي تۋدىرماي، ءادىل، ۇيلەسىمدى جولمەن ءبىر جايلى ەتىلمەگەن“- دەپ اتاپ كورسەتتى.

شي-ان شەگارا اڭگىمە جيىنىنان كەيىن، گانسۋ، چيڭحاي شەگارا ماسەلەسى قىزمەت گۇرپپاسى ەكى گۇرپپاعا ءبولىنىپ، باتىس، وڭتۇستىك شەگارعا ىشكەرلەي كىرىپ، جىڭىشكەلىكپەن تەكسەرىپ-زەرتتەۋ جۇرگىزدى.

اتپەن ءجۇرىپ شەگارا ايقىنداۋ

زىڭ شان جولداس 30 ادامدىق بارلاۋ قوسىنىن باستاپ، اقسايدىڭ ءۇستىرت مالشىلىق رايونىنا كەلىپ، اقسايداعى ءار ۇلت، ءار سالا بۇقارالارىنىڭ قىزۋ قارسى الىنۋىنا بولەنەدى. زىڭ شان جولداس بويى ەڭگەزەردەي، دوڭگەلەك ءجۇزدى، كوزى وتتى 63 جاسقا كەلگەن قارت ادام ەدى، ونىڭ تازا دا ىسكەر بەينەسى، قىسقا دا تۇسىنىكتى سوزدەرى، ىشپەيىل دە ءمۇلايىم پوزەتسياسى اسكەري ادامنىڭ قاسيەتىن مەنمۇندالاتىن. ونىڭ ادامعا ۇستاعان پوزەتسياسى مەن جۇمىس جۇرگىزۋى، ادامدى وزىنە ەرىكسىز باۋراپ تۇراتىن. سول جىلدارى، ول كىسىمەن بىرگە شەگارا بارلاۋىن جۇرگىزگەن مۇستاپا جولداس: ”ول كىسى ادامعا ءبىر ءتۇرلى الاڭسىز، سەنىمدى سەزىم اپەرەتىن، بىرگە بولعان كەزدەرىمدە باقىتتى سەزىمگە كەنەلىپ، كوڭىل-كۇيىم جادىراپ سالا بەرەتىن“- دەپ ساعىنا ەسكە الاتىن.

جەرگىلىكتىڭ ناقتىلى احۋالى مەن ءبىرىنشى قول ماتەريالدى مەڭگەرۋ ءۇشىن، زىڭ شان جولداس اۋلدە، اۆتوكولىكپەن قايىزعا كەلەدى. ودان كەيىن جاياۋ-جالپى مالشىلاردىڭ وتباسىلارىن ارالاپ، ولارمەن تىزە قوسا اڭگىمەلەسىپ، ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ ناقتىلى تۇرمىس جاعدايىن ۇعىنىپ، پارتيا-ۇكىمەت كادىرلارىن جيىپ اڭگىمە جيىنىن شاقىرىپ، قازاق ۇلتىنىڭ وتىراقتاسۋى مەن مال باعۋ جاعدايىن تولىق مەڭگەرەدى. ىلە-شالا، قالتىننىڭ توسىڭپۋ رايونىنا بارىپ، ناق مايداننان گانسۋ، چيڭحاي شەگاراسىنىڭ ناقتىلى جاعدايىن، شەگارا سىزىعىنىڭ نوبايىن، ەكى جاق مالشىلارىنىڭ ءوندىرىس-تۇرمىس، وڭىرگە ءبولىنۋ احۋالى قاتارلىلاردى كوزدەن كەشىرەدى.

توسىڭپۋ ءوڭىرى جىل بويى ۇلى تاۋلارىن قار قۇرسانىپ، مۇز توسەنىپ جاتاتىن، تەڭىز دەڭگەيىنەن 4700 مەتر بيىك، شىعىستان باتىس شەگاراعا قاراي كوسىلىپ جاتقان اقساي قۇرىلىس اۋىلدىعى قالتىن قىستاعىنىڭ جازدىق جايلىس جەرى، شەگارا سىزىعىنىڭ وڭتۇستىگى چيڭحاي دا، سولتۇستىگى اقسايعا ءتان بولاتىن. زىڭ شان جولداس ەگدەلەگەن جاسى مەن قالتىننىڭ قارا سۋىق، ىسىنىڭ حاۋپىنا قاراماي، ءاربىر شەگارا سىزىعىنا ءوزى بارىپ بارلاپ، وتباسى سايىن حال سۇراپ، اقساي قازاق بۇقارالارىن شەكسىز تەبىرەنتتى. كەيبىر كەزدەرى، وعان ىس تيىپ بەتى قۇبا تارتىپ، مۇرنىنان قان كەتكەندە، ول جەرگە جاتا قالىپ، قاردى مىتىپ ماڭدايىنا باسىپ، بىراز دەمالعاننان كەيىن، جالعاستى اتپەن جانە ءبىر تاۋدىڭ شوقىسىنا بەت الاتىن. ءار كۇنى تۇستە، قونالقى جەرگە قايتا الماي، قار، مۇز بار جەردەن ءبىر شاينەك قارا ءشاي قايناتىپ ءىشىپ، ءسۇرى ەت پەن قاتقان ناندى قاۋجال قىلىپ كەتە بەرەتىن. بيىك ءۇستىرت رايونىنىڭ كۇشتى ۋلتىرا كۇلگىن ساۋلەسى كوپتەگەن جاستاردىڭ بەتىن كۇيدىرىپ-جارىلىپ، كۇيلەرى جامان كەتىپ، قوسىنعا ارەڭ ىلەسەتىن. زىڭ شان جولداس جول بويى جاعداي ۇعىسىپ، قاريتا قاراپ، قاريتاعا بەلگى سىزىپ، كۇنى بويى تىنىم تاپپايتىن. تۇندە، قونالقى كيىز ۇيگە كەلگەن سوڭ، قول پروجەكتورمەن نەمەسە بالاۋىز شامنىڭ جارىعىندا ماتەريال ىڭعايلاپ، مالىمەت جازاتىن.

‹‹53 كەلىسىمىن›› باياندى ەتۋ

كەمەلدى تەكسەرىپ-زەرتتەۋدەن كەيىن، زىڭ شان جولداس 1962-جىلى شىلدەنىڭ 24-جۇلدىزىنان تامىزدىڭ 23-جۇلدىزىنا دەيىن، لانجوۋ قالاسىندا تاعى ءبىر رەتكى گانسۋ، چيڭحاي شەگاراسىنىڭ اڭگىمە جيىنىن شاقىردى. جيىندا، گانسۋ، چيڭحاي ەكى ولكەسى جانە جيۋچۋان، ۋ-ۋەي، حايشي، حايبەي ءتورت ايماق پەن اقساي اۋدانى، دەلەڭكە قالاسنىڭ جاۋاپتى جولداستارى شەگارا ماسەلەسى جونىندە ەگجەي-تەگجەيلى دەموكراتيالىق كەڭەس وتكىزدى.

زىڭ شان جولداس جالپى جاعدايدى كوزدە ۇستاي وتىرىپ: ”گانسۋ، چيڭحاي ولكەلەرىنىڭ شەگارا ماسەلەسىن ءبىر جايلى ەتۋدە، ۇلتتار ىنتىماعىنا، ءوندىرىستى قالپىنا كەلتىرۋگە، دامىتۋعا تيىمدى بولۋ پرينسيبى بويىنشا، ءوزارا كومەكتەسۋ، ءوزارا كەشىرىم جاساۋ، ءوزارا جول بەرۋ رۋحىنا نەگىزدەلىپ، بۇقارالىق جولعا، جان-جاقتىلى تەكسەرۋگە، دەموكراتيالى كەڭەسۋگە تاباندى بولىپ جانە ونى دايەكتى اتقارۋ امالىمەن ءبىر جايلى ەتۋ كەرەك. پارتيانىڭ ۇلتتىق ساياساتىن قاتاڭ دايەكتى اتقارىپ، ۇلتتار ىنتىماعى ماسەلەسىنە توتەنشە كوڭىل ءبولىپ، از ۇلت بۇقارالارىنىڭ پىكىرى مەن ارمان-تىلەگىنە قۇرمەت ەتۋىمىز ءتيىس“- دەپ اتاپ كورسەتتى.

ول: ”ماسەلەنى ءبىر جايلى ەتۋدە، ۇلتتار ىنتىماعىنا پايدالى سوزدەردى ايتۋ، پايداسىز سوزدەردى ايتپاۋ، ماسەلەنى ءبىر جايلى ەتۋگە پايداسى بار ىستەردى ىستەۋ، پايداسى جوق ىستەردى ىستەمەۋ“- دەپ تالاپ قويىپ، قايتا-قايتا: ”شەگارا ماسەلەسى سەزىمتال ۇلكەن ماسەلە، ءسوزسىز بايىپتىلىقپەن قاراۋ كەرەك. شەگارا ماسەلەسىن ءسوزسىز دۇرىس ءبىر جايلى ەتۋ ارقىلى، ءار ۇلت حالىقىنىڭ سۇيىسپەنشىلىگىن مەن ءوزارا كومەكتەسۋىن جەتە ءبىر ادىم ورنىقتىرۋىمىز ءتيىس. جاڭادان قاقتىعىس تۋدىرۋىمىزعا مۇلدە بولمايدى“- دەپ دارىپتەدى.

ءبىر ايعا تاياۋ ۋاقىتتىق قايتالاعان ون نەشە رەتكى ءماسىليحاتتاسىپ تالقىلاۋدان كەيىن، كوپشىلىك يدەيالارىن توعىستىرىپ ەڭ العاشقى ‹‹53 كەلىسىمىنىڭ›› دۇرىستىعى مەن پرينسيپشىلدىگىن تۇراقتاندىردى. سونداي-اق: اقسايدىڭ شەگارا ماسەلەسى جونىندە، 1953-جىلى ءساۋىردىڭ 3-جۇلدىزىندا قابىلدانعان گانسۋ، چيڭحاي، شينجياڭ شەگاراسىنداعى ءار ۇلت ۋاكىلدەرىنىڭ ۇلتتار ىنتىماعىن نىعايتىپ، شەگاراداعى قازاقتاردى ورنالاستىرۋ جونىندەگى كەلىسىم پىكىرىن  جالعاستى دايەكتى اتقارادى دەپ بەكىتتى. 1960-جىلى قاڭتاردىڭ 16-جۇلدىزىنداعى، 1959-جىلى ماۋسىمنىڭ 15-جۇلدىزى گانسۋ، چيڭحاي ەكى ولكەسىنىڭ شەگارا ماسەلەسى جونىندەگى كەلىسىم جوباسىن دايەكتى اتقارۋ بەلگىلەمەسى كۇشىنەن قالادى دەپ ايقىن جاريالادى. وسىدان باستاپ، ءۇش جىلعا سوزىلعان اقساي قازاق اۆتونوميالى اۋدانى مەن چيڭحاي ولكەسىنىڭ شەگارا ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىلدى، گانسۋ اقساي قازاقتارى تاعىدا سارپالداڭعا ءتۇسىپ كوشىپ-قونۋ مەن تولقىۋدان امان قالدى.

1953-جىلعى گانسۋ، چيڭحاي، شينجياڭ ءۇش ولكەسىنىڭ قازاق ۇلتىن اۋماق بەلگىلەپ ورنالاستىرۋ جونىندەگى ‹‹53 كەلىسىمى›› مەن 1962-جىلى زىڭ شان جولداس قاتارلىلار بەلگىلەگەن، 1953-جىلى ءساۋىردىڭ 3-جۇلدىزىندا قابىلدانعان ‹‹گانسۋ، چيڭحاي، شينجياڭ شەگاراسىندا  ءار ۇلت ۋاكىلدەرىنىڭ ۇلتتار ىنتىماعىن نىعايتىپ، شەگاراداعى قازاقتاردى ورنالاستىرۋدى جالعاستى دايەكتى اتقاراۋ جونىندەگى كەلىسىم پىكىرى››،   1960-جىلى قاڭتاردىڭ 16-جۇلدىزىنداعى، 1959-جىلى ماۋسىمنىڭ 15-جۇلدىزى گانسۋ، چيڭحاي ەكى ولكەسىنىڭ شەگارا ماسەلەسى جونىندەگى كەلىسىم جوباسىن دايەكتى اتقارۋ بەلگىلەمەسىن كۇشىنەن قالدىرۋى اقساي تاريحىنداعى ەكى ۇلى بەكەس بولىپ، اقساي ءار ۇلت حالىقىنىڭ جۇرەگىنە تەرەڭ ۇيالادى. بۇل ەكى ۇلى بەلەس اقسايدا ۇلتتىق ءوڭىر اۆتونومياسىن جۇرگىزۋ، ۇلتتىق اۆتونوميالى اۋدان قۇرۋ، ۇلتتىق شارۋاشىلىقتى دامىتۋ، شەگاراداعى ءار ۇلت حالىقىنىڭ ىنتىماعىن قورعاۋدا ورنىن وگەيسىتۋگە بولمايتىن رول وينادى.

كوزدىڭ جاسىن پارلاتىپ زىڭشان جولداستى ەسكە الامىز

زىڭ شان جولداس اتپەن قالتىننىڭ توسىڭپۋ رايونىندا 12 كۇن بارلاۋ جۇرگىزدى. بۇل 12 كۇن تاريحتىڭ ۇزىن اعارىنداعى قاس قاعىم ءسات، زىڭ شان جولداستىڭ توڭكەرىس ساپارىنداعى وتە قاراپايىم ءبىر رەتكى مىندەتى بولعانىمەن، قازاق ۇلتى جونىنەن الىپ ايتقاندا، كوممۋنيستەردىڭ ساپا-قاسيەتىنىڭ كورسەتىلۋى مەن كوممۋنيستەردىڭ بۇقاراعا دەگەن ۇستانىمىنىڭ ءامالي بەينەلەنۋى ەدى.

سول كەزدە، اقساي اۋدانىنىڭ شار-جاعدايى وتە جاپالى بولاتىن. اۋداندىق پارتكوم، ۇكىمەت باسشىلارى زىڭ شان جولداستىڭ ەگدە جاسىمەن اقسايدىڭ ءۇستىرت، قۇرعاق، ىس اۋارايىندا تاماقتانۋعا ۇيلەسە الماي قالاما، ونىڭ ۇستىنە اۋىل-قىستاقتىڭ تۇرمىس شارت-جاعدايىنىڭ ماشاحاتتى ەكەنىن ەسكەرىپ، دۇنحۋاڭنان ارنايى پراندىك، بالكۇلشە، جەمىس كونسەربىسى سياقتى ازىقتىقتار العىزىپ، قىزمەت گۇرپپاسىنا ازىق قىلىپ دايىنداعان بولاتىن. زىڭ شان جولداس بۇنى ەستىگەننەن كەيىن، مۇستاپا جولداسقا: ”سىزدەردىڭ ءۇستىرت مال شارۋاشىلىق رايونىنان، بۇنداي ءتاتتى-ءدامدى كۇتىم كورەتىنىمىز دەپ ويلاماعان ەكەنبىز“- دەپ كەكەسىن قالجىڭداپ، ءوزى باستاپ، اۋزىنا سالماي، بۇل ءتاتتى-ءدامدى ازىقتىقتاردى مالشى-بۇقارالاردىڭ بالاسىنا ۇلەستىرىپ بەرىپ وتىردى.

مۇستاپا جولداس: ”زىڭ شان جولداس ايتسا-ايتقانداي، پارتيانىڭ مىلتىق ۇستاپ، سوعىسقا قاتىناسقان اعابۋىن قايراتكەرى، كوممۋنيستەرگە قيىنشىلىق ءسوز ەمەس، ورشەلەنە العا باسۋ كوممۋنيستەردىڭ وزىندىك قاسيەتى، حالىققا اسىرە جاۋاپكەرلىك ىستەۋ كوممۋنيستەردىڭ تۇبەگەيلى ماقساتى. زىڭ شان جولداس مەنىڭ ماڭگىلىك ۇستازىم، جول كورسەتۋشىم“- دەپ ساعىنا ەسكە الاتىن.

مۇستاپا جولداس كەيىن كەلە، اۋدان اكىمى، حالىق قۇرىلتايىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قاتارلى باسشىلىق قىزمەتتەر وتەدى، ول وزىنە بەرگەن سەرتىندە بەرىك تۇرىپ، زىڭ شان قاتارلى توڭكەرىس اعابۋىندارىنىڭ جولىن قۋىپ، وسى رۋحپەن ءار ۇلت كادىرلارىن جەتىلدىرىپ، ءومىر بويى ءوزىنىڭ قايتپاس سەنىمىمەن قىزمەت وتەپ، اقساي اۋدانىنداعى قازاق-حانزۋ كادىر-بۇقارالارىنىڭ اراسىندا وسكەلەلەڭ مارتەبەدە بولدى، ءارى بۇكىل ىنتا-پەيىلىمەن قىزمەت وتەگەن، ادامدى تەبىرەنتەتىن ىزدەرىن قالدىردى.

كەيبىر زىڭ شان جولداسپەن بىرگە شەگارا بارلاۋ قىزمەتىنە قاتىناسقان ساقا كادىرلار مەن بۇقارالار سول كەزدەگى جاعدايدى كەشە وتكەندەي ايقىن، ايشىقتى اڭگىمە ەتەدى. ولار زىڭ شان جولداسپەن بىرگە بولعان كۇندەرىن ساعىنا ەسكە الىپ، كوزدەرىنەن ىستىق جاسىن پارلاتادى.

كەزىندە، زىڭ شان جولداسقا جول باستاعان مولداقۇمار اقساقال ۇزدىك سول كەزدى ساعىنا ەسكە الىپ، كوسىلە اڭگىمە شەرتىپ وتىرادى. ول: ”بارلاۋدىڭ ارتقى كەزدەرىندە، توسىڭپۋدىڭ شۇعىل، قىساڭ، حاۋىپتى جەرلەرىندە جۇمىس جۇرگىزدىك. مەن ات تايعاناپ، سۇرىنىپ، زىڭ شان جولداستى وقىس قىلاما دەپ، ول مىنگەن اتتى جاياۋ جەتەكتەپ ءجۇردىم. ول مەنىڭ كوڭىلىمدى تۇسىنە قويىپ، اتتان قارعىپ ءتۇسىپ: ”قالتىن ادام شىنىقتىراتىن جەر ەكەن، ماعان تىپتىدە كوپ وراي سيلاپ، مەنى سومداپ، شىنىقتىرا بەر!“- دەپ مىسقىلداي، جاياۋ جول الاتىن.“

ول اڭگىمەسىن ودان ارى ساباقتاپ: ”زىڭ شان مينيستر ورتالىقتىڭ جوعارى دارەجەلى كادىرى بولسادا، ودا ەشقانداي ءمانساپ پاڭدىعى، تاكاپارلىعى بولمايتىن. ول بىزبەن بىرگە قوسقا جاتىپ، قارا شاي ءىشىپ، ءبىزىڭ ىستىق-سۋىق جاعدايىمىزعا كوڭىل ءبولىپ، جەرلىك ۇكىمەت پەن نەگىزگى قاتتام بۇقارالارىنىڭ پكىر-كەڭەسىنە مۇقيات قۇلاق ءتۇرىپ وتىراتىن، ناعىز كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ۇلگىلى كادىرى ەدى. ونىڭ ءون-بويىنان كوممۋنيستەردىڭ حالىقتى قىزۋ سۇيەتىن، حالىقپەن تامىرلاس، تاعدىرلاس بولا الاتىن وسكەلەڭ ۇستانىمى كورىنىپ تۇراتىن“- دەپ تەبىرەنە سول كۇندەردى ەسكە الاتىن.

مولداقۇمار جولداس ۇزاق ۋاقىت وسى قىستاقتا ءوندىرىس اترەتىنىڭ باستىعى، قىستاق كوميتەتىنىڭ مەڭگەرۋشى قىزمەتىن وتەپ كەلدى. ول قىزمەت بارىسىندا، ۇزدىك زىڭ شان جولداستىڭ بۇقاراعا دەگەن قامقورلىعى مەن سۇيىسپەنشىلىك رۋحىمەن ءوزىن شابىتتاندىرىپ، ونى ءوزىنىڭ قىزمەت ستيلى قىلىپ ۇستانىپ، ءار قاشان بۇقاراعا باقىت جاراتۋدى ويلاۋمەن بولدى. وسى كۇنگە دەيىن، اقساي حالقى ول كىسىنىڭ اتىن اتاماي ”موكەڭ“ باستىق دەپ اتاپ كەلەدى.

زىڭ شان جولداسقا اۋدارماشى بولعان شاكەن اقساقال ول كىسىنى بىلاي ەسكە الاتىن: ”زىڭ شان جولداس جىل ون ەكى اي قار بۇركەنىپ، مۇز توسەنىپ جاتاتىن توسىڭپۋدىڭ 4800 مەتر بيگىنە شىققاندا، بەتى كوگەرىپ، ەرنى جارىلىپ، كوزى قان تالاپ، ەنتىگى جيىلەپ، ەرگەدە ورنىعىپ وتىرا الماي قالدى. مۇنى كورگەن اۋدان باسشىلارى ول كىسىنى دەمالىپ الۋعا ءناسيحاتتاپ، شۇعىل، كەدىرەڭ جەرلەردەن جۇرمەۋ جايلى كەڭەس بەرسەدە، ول العان بەتىنەن قايتپاي: ”جۇرىڭىزدەر، جول ۇتايىق. قانداي حاۋىپتى جەر بولسادا ناق مايدانىن كورىمىز كەرەك، بۇل ءبىزدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىمىز“- دەيتىن.

راس-اۋ! وسى جاۋپكەرشىلىكتىڭ بولعاندىعىنان، جاعدايلار ايقىن، ماسەلەلەر انىق، ساياساتتىڭ اتقارىلۋى كەسىمدى بولدى. وسى جاۋپكەرشىلىكتىڭ بولعاندىعىنان، گانسۋ قازاقتارى ءومىر سۇرىپ، دامۋىنا نەگىز بولاتىن تاۋى مەن سۋىنا قوجا بولىپ، شۇرايلى جايىلىمىنا يە بولا الدى. اقساي حالىقىنىڭ سوتسياليستىك قۇرىلىسىنا، اقسايدى گۇلدەندىرۋ كۇرەسىنە بەلسەندى ات سالىسپايتىن سەبەبى دە قيسىنى دا جوق.  وسىدان باستاپ، اقساي حالىقى ەكىلەنبەي، جالتاقتاماي، ماسىل بولماي، اقسايدى باي، گۇلدەنگەن مەكەن قىلىپ قۇرىپ شىعۋ ءۇشىن ورشەلەنە كۇرەس جاساي بەرەدى!

سول كەزدە، مالشى-ديقانداردىڭ كۇندىق كىرىسى بۇرىنعى 2.50 يۋاننان جوعارلاپ، 3.80 يۋانعا جەتىپ، ءبىرىنشى رەت ادام باسىندىق تازا كىرىسى مىڭ يۋان بەلەسىنە كوتەرىلدى. مالشىلاردىڭ تۇرمىسى كورنەكتى جاقسارىپ، كوپتەگەن مالشىلار باستاپ، اجەپتاۋىر امانات اقشا قويا باستادى. قاراپايىم بۇقارالاردىڭ ادام باسىندىق كىرىسى %40 جوعارلادى، داۋالانۋدى قامتاماسىزداندىرۋ ورەسى كەمەلدەندى، باسپانا شارت-جاعدايى كورنەكتى جاقساردى، وسىنداي ۇلىلى-كىشىلى وزگەزگەرىستەر جينالىپ، ناقتىلى العا باسۋشىلىقتى كورسەتىپ بەردى.

زىڭ شان جولداس اقساي قازاق حالىقىمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي باۋىرلاس ماحابباتىن عانا ورناتىپ قالماي، اقساي قازاق حالىقىنا تاعى ءبىر رەت پارتيانىڭ مەرەيلى نۇر-شۋاعىن الا كەلدى. اقساي كادىر-بۇقارالارى پارتيانىڭ باسشى كادىرلارىنىڭ تاباندى، قاجىرلى، مۇلتكىسىز، بۇكىل ىنتا-پەيىلىمەن حالىق ءۇشىن كۇرەس جاسايتىن توڭكەرىستىك رۋحىن، حالىق بۇقاراسىن ءوز اكە-شەشەسىندەي كورەتىن تاڭداۋلى سيتلىن ءوز كوزدەرىمەن كوردى.

زىڭ شان جولداستىڭ اتقا ءمىنىپ شەگارا بارلاۋى ءبىزدىڭ كوممۋنيستەرگە دەگەن تۇسىنىگىمىزدى جەتە ءبىر ادىم تەرەڭدەتىپ، ماڭگىلىك پارتيانىڭ سارا جولىمەن ءجۇرۋ سەنىمىمىزدى شىڭاي ءتۇستى. بۇگىنگى تاڭدا، ءبىز بۇل اڭگىمەنى ەسىمىزگە العاندا، ۇدايى ايتىلىپ تۇگەمەيتىن العىسىمىز بەن وتەلىپ بولمايتىن بورىشىمىزدى سەزىنە الامىز!

بۇگىنگى تاڭدا، اقساي ادامدارى- مەيلى قازاق، مەيلى حانزۋ، مەيلى باسقا ۇلتتار بولسىن بىرگە تۋعان اعايىندارداي سيلاسىپ، ىنتىماقتاسىپ، باقىتتى تۇرمىستارىنىڭ قادىرىن ءبىلىپ، ايالايدى. ولار پارتيانىڭ ءار قايسى باعىت-ساياساتتارىن مۇحيات دايەكتى اتقارىپ، قول ۇستاسا، ءبىر نيەت، ءبىر تىلەكپەن، قاجىرلى كۇرەس جۇرگىزىپ، وتاندى كوركەيتۋ ءۇشىن ۇمتىلىپ، جاڭالىقپەن العا ىلگەرلەپ، بۇداندا شۇعىلالى ناتيجە جاراتۋ ءۇشىن تالىقپاي كۇرەس جۇرگىزۋدە!

ارمانتاۋ اۋدارۋ سەرىكتىگى رەدەكسيالاپ ورتاقتاستىردى



پىكىر قالدىرۋ

ءبىرىنشى بولىپ پىكىر قالدىرىڭىز!

avatar
  Subscribe  
ەسكەرتۋ