قانانبار مەن تۇيە كيىك

اۆ: ءانۋار نۇرعازى ۇلى
اۋد: قالديبەك جانىمحان ۇلى
ءبىز گانسۋ قاريتاسىنان ەڭ باتىسىنداعى لاقپشەن، ۇلكەن قىزىل تاۋ، قانانبار، جەر اقساي قاتارلى جەر اتتارىن كورەمىز. ال ونىڭ توڭىرەگىنەن باسقا بەلگى بايقامايمىز.
وتكەندە، بۇل وڭىردە جان بالاسى مەكەندەمەگەن، جول، باۋ-باقشالى قۇرجا نەمەسە باقتاشىلار مالدا باقپاعان. وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىندا،شينجياڭنىڭ باركول وڭىرىنەن بوكە، شوكە اعايىندىلارى، ەلىن باستاپ وسى وڭىرگە كەلىپ،جەر شالىپ، جاڭا جايىلىم ىزدەپ، اقىرى كۇنلۇن تاۋىنىڭ باتىس وڭتۇستۇگىنەن اعىندى وزەن مەن جايقالعان جايىلىمدى تاپقان. بەينە«جاڭا قۇرىلىق» بايقاعانداي، وسى وڭىردى ەمىن-ەركىن ون جىلعا جۋىق مەكەندەگەن.
كۇندەردىڭ بىرىندە، بوكە اعايىندارى وڭتۇستىك شينجياڭنان كەلە جاتقان كەرۋەنگە كەزدەسەدى،ولاردان:
– قايدا قاراسىڭدار،- دەپ سۇرايدى.
كەرۋەن باسى جەردىڭ اتىن ءداپ باسىپ ايتا المايدىدا:
-الدىداعى ءشوبى شۇيگىن، سۋى تۇنىق جەرگە بارامىز،- دەيدى.
بوكەنىڭ اعايىندارى، ولاردىڭ جايىلىمدى يەمدەنۋىنەن قورقىپ، ەدەل-جەدەل:
-ءشوبى شۇيگىن، سۋى تۇنىق جەردەن نە ىزدەيسىڭدەر؟!-دەپ قۇتقۋىرلايدى.
سوندا كەرۋەندەگىلەر:
-انام بار- دەپ جاۋاپ بەرەدى.
كەرۋەننىڭ جايىلىمعا ەشقانداي حاۋپى جوقتىعىن اڭعارعان بوكەنىڭ اعايىندارى، كەرۋەندەگىلەرگە ەرىپ «انام بار» دەگەن جەرگە كەلەدى. بۇل جەر جايىلىمدار ەدى. الدىنداعى، ەلەۋسىز جەردەگى قابىردى بايقايدى، ولاردىڭ اناسى وسىندا جەرلەنگەن بولىپ شىعادى. سودان باستاپ، بۇل جەر «انام بار» اتالادىدا، ۇزاق ۋاقىتتىق دىبىستىق وزگەرۋمەن قازىرگى «قانانبارعا» اينالادى.
وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنىڭ سوڭى مەن قىرقىنشى جىلداردىڭ باسىندا، شينجياڭنىڭ التاي وڭىرىندەگى ءبىر ءبولىم قازاق رۋلارى كەرتارتپا ميليتاريست شىڭ شىسايدىڭ ەزىپ-قاناۋى مەن قىسىمىنا شىداماي، اتا مەكەندەرىن تاستاپ شىعىستاعى گانسۋ-چيڭحاي جەرىنە اۋادى. كەيبىر رۋ باسشىلارى «قانانبار »،- دەگەن جەردى، ءشوبى شۇيگىن، سۋى تۇنىق، قوڭىر اڭى جوسىعان، قۇمدى شولىندە تۇيە كيىگى جورتقان «دۇنيەدەن بەيتاراپ»،- دەپ بىلەتىن.وسىلايشا، بۇل جەر كەيبىر رۋلاردىڭ ميليتاريستتىڭ جانىشتاۋى مەن سوعىس الاپاتىنان باس ساۋعالايتىن ورنىنا اينالعان. ولار دۇنيەدەن تاسا، تۇيە كيىكتىڭ كەرۋەن ىزىمەن، قۇۋ مەديەن دالادا، اڭ اۋلاپ، كيىك ەتىمەن ازىقتانىپ، جارعاق كيىپ، ازاتتىققا جەتكەن. كەيىن كەلە، بۇل اۋماق گانسۋ ولكەسىنىڭ قاراماعىنا وتەدىدە، اۋىل قۇرىلىپ، «قانانبار»،-دەپ اتالىپ، ءجۇز قانشا ءتۇتىن مالشى وتىراقتانادى.
كيىك تاعدىر
قانانباردىڭ ەڭ ەرتەدەگى «انام بار» اتالۋى جونىندەگى حيكيانى وتكەن عاسىردىڭ باسىنان باستاۋعا بولادى، اڭىزدارعا قاراعاندا، شينجياڭنىڭ چاقلىق اۋدانىنداعى ءۇش ۇيلى جان شىعىسقا شەرۋ تارتىپتى، ءبىر جاعىنان قويما ىزدەپ، ەندى ءبىر جاعىنان ءتابيعي ورتاسى ءبىرشاما جاقسى، مال باعىپ، ەگىن سالۋعا قولايلى جەر ىزدەپ، كەرۋەن لاقپشەننىڭ تەرىستىگىندەگى اقشي اڭعارىنا ىلىنگەندە، كەنەتتەن بوران سوعىپ، اپساتتە شاڭ باسىپ، كوكجيەكتى كوزدەن تاسالاپ، قارا-تۇنەك قاپتايدىدا، قۇم قيىرشىقتارىن ۇشىرعان الاي-دۇلەي داۋىل كۇللى اڭعاردى قاراڭعىلىققا قالتىرادى. كوز ايىم ساتتە بەينە ءزىل-زالا بولعانداي، كەرۋەننىڭ بىت-شىتى شىعىپ، قۇمدى بوراننان ىققان بويى كوزدەن عايىپ بولادى؛ ادامداردىدا دۇلەي داۋىل توزدىرىپ، بەت-بەتىنە كەتىپ، قۇم باسىپ قالادى.
جاس جىگىت مامىت ۇيسىپ اناسىن تاستاي قۇشاقتاپ، ۇيتقىعان قۇمدى داۋىلدان تاسالانىپ، كەتە بەرەدى. مولشەرمەن ەكى ساعاتتاي ۋاقىتتان كەيىن، اسپاندى بەينە ءبىر جارىق ءتىلىپ وتكەندەي، بوران باسەڭدەگەندە انالى-بالالى ەكەۋى ەسىن جيادى. ىشقىنا سوققان بوران ۇشىرعان قۇم قيىرشىقتارى، ەكەۋىنىڭ كيىم-كەشەكتەرىنىڭ دال-دۇلىن شىعارادىدا، بەت-اۋىز، قولدارىنىڭ قانىن اعىزىپ ءتىلىپ-تىلىپ كەتەدى.
انا-بالالى ەكەۋى ۇشى-قيىرسىز قۇمدى شولدە باعداردان اداسىپ، تۇنگى اسپانعا جۇلدىز جامىراعاندا، جۇلدىز شوعىرىنا قاراپ باعدارىن انىقتايدى. سول ساتتەگى، اسپان اۋەلدەگىسىندەي بۇلىڭعىرلانىپ، كەڭىستىكتى تورلاعان شاڭىت تۇشكىرتىپ، تۇنشىقتىرىپ، ادامنىڭ شىدامىن تاۋىسادى. انا-بالالى ەكەۋى سۋ ىشەرلىگىنىڭ بارلىعىنان امان قالسادا، الىس جولدا، نە سۋسىن، نە ازىق جوق، ولاردىڭ تاعدىرى قالاي بولارىن، كىم بىلسىن؟
بۇل ساۋىردىڭ باس شەنى بولاتىن، قاق دالانىڭ ۇزگىرىگى قۋسىرىپ تۇر، اسىرەسە تاڭەرتەڭمەن-كەشكى ىزعار سۇيەكتەن وتەدى، بىرنەشە كۇن وتكەن سوڭ، بالاسى اناسىنىڭ قۋاتى كەتىپ، جاۋراعانىن بايقايدى، ەندى ۋاقىتتى كەشىكتىرۋگە بولمايتىنىن سەزەدىدە، ۋاقىتتى مىقتى يگەرىپ، جول تاۋىپ، ازىق ىزدەۋگە بەل بايلايدى.

تۇيە كيىك ءۇيىرى سۋرەتتى الماس ءبۋتالىپ ۇلى تارتقان
ۇلى اناسىن ارقالاپ، جۇلدىز شوعىرىنا قاراپ، باعداردان اداسپاي، شىعىس وڭتۇستۇككە ۇدىرە تارتادى. ەكى كۇن، ەكى ءتۇن جۇرگەندە، بالانىڭدا ءال-قۋاتى ازايىپ، بەينە اناسىن ارقاسىنا قويىپ، ەڭبەكتەگەندەي جىلجىپ كەلە جەتىپ، تالىقسىپ كەتەدى. قانشا ۋاقىت وتكەنىدە بەلگىسىز، ەسىن جيسا، اناسى الدە قاشان دۇنيە سالىپتى. قايعى-قاسىرەتتە قالعان بالاسى اناسىن تاستاۋعا ءداتى جەتپەي، مۇردەسىن ارەڭ ارقالاپ، ازەر دەگەندە الدىعا جۇرەدى. كەنەت، كوزىنە قاراڭ-قۇراڭ ەتكەن بىردەمە شالىنىپ قالادىدا، شارتسىز تۇردە بولىمسىز ۇمىتتىڭ ۇشقىنى بايقالىپ، ەلەس بولسادا، ۇمىتپەن تىرلىككە جەتەلەيدى.
ارەڭ-پارەڭ ەلبەڭدەگەن كولەڭكە بايقالعان جەرگە كەلسە، بوتالى ىنگەننىڭ جاڭا عانا كەتكەن ءىزىن بايقايدى، تىرشىلىكتىڭ بەينەسى ونى ەلەڭ ەتكىزەدى. قاداعالاي قاراپ، كەرۋەننىڭ جول سورابىن بايقايدى. ونىڭ كوكەيىندە، قاق دالاداعى جول سورابى كيىكتەر اۋعاندا قالاتىنىن، سول جول سورابى سۋ مەن شوپكە اپارتاتىنى ەسىنە ءتۇستى. بار قايراتىن بويىنا جيىپ، ءىز قۋىپ الدىعا تارتادى. ءبىراقتا، نەشە كۇنگە جالعاسقان اشتىق پەنءشول، ونى تاعىدا تالىقسىتىپ جىبەرەدى.
قاق دالانىڭ تاڭى باسقا جەردەن ەرتە اتقانداي، ەسىن جيعاننان كەيىن اشتىقپەن سۋىققا ارەڭ ءتوزىپ، ءىز قۋىپ قايسارلىقپەن شەرۋ تارتتى. كەنەت، كەرۋەننىڭ جول سورابى بويىنداعى تاستاردىڭ بەتىنەن جۇعىندى بايقاعانداي بولادى.اقىرىن تىلىمەن جالاپ كورسە، ءسۇتتىڭ ءدامى. جول-جونەكەي تاس بەتىنەن جۇعىندى قۋىپ، ءنار العانداي. باقتاشىلىق تاجىربيەسىمەن بوتالى كيىكتىڭ سۋ ىزدەپ جورتىپ بارا جاتقانىنا جازباي سەندى، ءارى جۇعىندى ەنەسىن ەمگەن بوتانىڭ ەزۋىنەن اقتى، نەمەسە كيىك جەلگەندە شاشىراعان بولار دەپ، تىرشىلىكتىڭ ءۇمىتى الدىعا ەسرىكسىز جەتەلەدى.
اناسىنىڭ مۇردەسىن ءالى ارقالاپ كەلەدى،ءىز قۋىپ، جۇعىن جالاپ، اقىرى تۇستىك تاۋدىڭ اڭعارىنا ىلىنەدى. كۇن باتاردىڭ الدىندا، تاۋ سامالى مەن سايراعان قۇستاردىڭ ءۇنى، سىڭعىرلاعان بۇلاقتىڭ داۋىسى قۇلاققا ەمىس-ەمىس شالىنىپ، دالا ءشوبىنىڭ جۇپار ءىيىسى اڭقيدى، جىڭعىلمەن شالعىن اراسىنان تىرشىلىك تىنىسى بايقالادى.
ول ەگىلىپ جىلادى! ءدال وسى ساتتە، ايىقپاس قايعى مەن قاسىرەتكە باتتى: اتتەڭ، قۋ تىرشىلىكتىڭ جاي كەلگەنى-اي، اناسىنان ايىرىلدى، جولداستارىنان ايىرىلدى، كەرۋەندە ءىز-توزسىز كەتتى. بار قۋانارلىعى تۇيە كيىكتىڭ ءسۇت جۇعىنىمەن ءىزى ونى تىرشىلىك اۋماعىنا ءىلىندىردى. سونىمەن بۇلاق باسىنداعى توپىراعى قالىڭ جەردى تالدادىدا، اناسىن جەرلەدى.
وسىدان باستاپ،قانانبار مەن تۇيە كيىك ەتەنە بايلانىستا بولدىدا، قانانبار-ادامدارعا ءۇمىت پەن باقىت سيلايتىن قۇت مەكەن بولسا، كيىك-ادامداردىڭ سيىناتىن ءارى قورعايتىن تىرشىلىك يەسىنە اينالدى.
جەر انانىڭ بوزداعى

سۋ ىشۋگە كەلگەن تۇيە كيىك
سۋرەتتى مارال ابدىكارىم ۇلى قامدادى
«قانانبار»دىڭ حيكياسى، تۇيەكيىكتىڭ بارلىعىن تايعا تاڭبا باسقانداي دالەلدەدى. ادامداردىڭ قيالىندا، قۇمدى ءشول، بەينە جالاڭ سۇرەڭسىز دۇنيە بولعانمەن، ءبىراقتا، قانانبارلىقتار جونىنەن العاندا، قۇمدى شولدە، ۇلى تابيعاتتىڭ ءادىل شاپاعاتىنا بولەنگەندەي. قانانباردىڭ تۇيە كيىگى قۇلازىعان قۋ مەديانءشول دالانىڭ-بوزداعى، قاق دالا- ءتۇپ-توركىنىمەن التىن بەسىگى. الىپ قۇمدى القاپپەن يەن قاق دالاعا، تۇيەكيىكتەن باسقا كىم قايسارلىقپەن شىدايدى دەيسىز؟
«قانانبار» اقسايدىڭ باتىس بولەگىندە، شىعىسى-جەر اقساي جىڭعىلدىعا دەيىن، باتىسى-لاقپشەنعا دەيىن، شىعىسى مەن باتىسى شۇلەن تاۋ مەن كۇنلۇن تاۋ سىندى ەكى تاۋ سىلەمىن تۇتاستىرادى، شىعىسى مەن باتىسىنىڭ ۇزىندىعى 300كيلومەتردەي، تۇستىگى مەن تەرىستىگىنىڭ كەڭدىگى 60-70كيلومەتر كەلەدىدە، تاۋ سىلەمدەرىنىڭ شىعىسى مەن باتىسى بيىك، ورتاسى الاسارىپ كەلەدى.جەر بەدەرى تۇستىگىنەن تەرىستىگىنە قاراي بەينە جەلپۋىش تارىزدەنىپ، ءۇش ساتىلى جاعىراپيالىق جەر بەدەرىنىڭ ەرەكشەلىگىن ساقتاعان.
ءبىرىنشى ساتىسى التىن تاۋ سىلەمى، زاڭعار تاۋلى، تەڭىز دەڭگەيىنەن بيىك بولىپ، تەڭىز دەڭگەيىنەن ەڭ بيىك جەرى 6300 مەترگە جەتىپ، باتىس بولەگىندەگى ۇشار شىڭدا، جىل بويى قار جاتاتىندىقتان، اقسايدىڭ باتىس بولەگىندەگى تىرشىلىك يەسىن جالىنداتقان قامباداي سەزىلەتىن؛ ەكىنشى ساتىسى التىن تاۋ مەن تەرىستىك تاۋ اراسىنداعى ويپات، شىعىسى تار باتىسى كەڭ بارابان ءتارىزدى اڭعار، شينجياڭنىڭ لوپنۇر كولىمەن جالعاسادى. نەگىزگى جايىلىم مەن سۋ قاينارلارى، ادام مەن ءتورت تۇلىك مالدىڭ قونىستانعان ءوڭىرى، الۋان ءتۇرلى قوڭىر اڭنىڭ، تۇيە كيىكتىڭ سۋاتتارىندا قامتيدى؛ ءۇشىنشى ساتىسى جازىق، قاق دالا. جەر بەينەسى كەڭ سىنا تارىزدى قۇرعاق ارنا، يەن قاق-قۇلا دۇز، اتى الەمگە ايگىلى لوپنۇر، نانحۋ ويپاتتارىمەن تۇتاسادى. اۋماق ءىشى قاق دالا ،ادىر، قۇمدى ءشول، قۇبا دۇز قاتارلى جاساعان ورتا، تۇيە كيىكتىڭ ەڭ نەگىزگى مەكەنى.
وتكەن عاسىرسىڭ باسىندا، قانانباردان قاراداۋان، لاقپشەنعا دەيىن جالعاسقان تۇيە كيىكتىڭ مەكەنى بولاتىن. ءمانجار، ءبىلال قاتارلى اقساقالدار:
– وتكەن عاسىردىڭ 30- 40 جىلدارىندا، كوپ ادام بولمايتىن، بۇل جەرلەردە سۋدا جايىلىمدا بار، تۇيەكيىكتە مول وسەتىن، ساي-سالانىڭ بارىنەن كەلەڭ-كەلەڭ كيىكتى كەزىكتىرەمىز،- دەيتىن.
-40جىلداردىڭ سوڭىندا، ادامزات وسى وڭىرگە كىرە باستاعان سوڭ، بىرتىندەپ جايىلىمدى، سۋاتتاردى مەكەندەيدىدە، كيىكتەر اقشي اڭعارى، جىڭعىلدى، لاقپشەن قاتارلى وڭىرلەرگە اۋىپ كەتەدى. بۇل وڭىر ەرەكشە قاعىر، ۇلى قۇرىلىقتىڭ قوڭىر جاي بەلدەۋىنىڭ كىليماتىنا جاتادى، ەرەكشەلىگى قىسى قاتتى سۋىق، جازى قاعىر ىستىق، جاۋىن-شاشىن از، قۇمدى بورانى قاتتى بولادى.
تۇيە كيىك ەرەكشە تىرشىلىك يەسى بولعاندىقتان، ادامزاتپەن ءشول جازيرانىڭ اراسىنداعى بوستىققا تىرشىلىك ەتۋگە بەيىمدەلگەن. بۇل جەردىڭ كوبى ادىر بولادىدا، جەر بەتىندە اعىندى سۋ بولمايدى، بىراقتا كەيبىر جەرلەردى بۇلاق كوزدەرى بولادىدا، نەگىزىنەن سور سۋ تۇرادى. كەيبىر اعىنداردا ارقان بويى اعاتىن سور بۇلاقتار بولادى، سۋىنىڭ شارت-جاعدايى ءتاۋىر جەرلەر التىن تاۋدىڭ باتىسىنداعى جىڭعىلدى، قۇمبۇلاق، لاقپشەن جاتارلى جەرلەر عانا. بۇل اۋماقتا تەك قۇراق، جىڭعىل، توراڭعى، سەكسەۋىل، تۇيەقارىن، جيدە، قاڭباق جانە كوپتەگەن شولدىك جامىلعىلار وسەدىدە، تۇيە كيىكتىڭ تىرشىلىگىنە ەڭ تومەنگى تۇرمىستىق كەپىلدىك ەتەدى.
مەملەكەتتىك ورتا قورعاۋ باس مەكەمەسىنىڭ، شينجياڭ ۇيعۇر اتونوميالى رايوندىق ورتا قورعاۋ مەكەمەسىنىڭ 1995-جىلدان 2000-جىلعا جالعاسقان بەس جىلدىق بىرلەسكەن تەكسەرۋىنە، بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمىنىڭ ورتانى جوبالاۋ مەكەمەسىنىڭ مانساپتىسى جون. قايىر، تۇيە كيىكتى قورعاۋ قورى(WGPF)كۇللى الەمدىك ورتا قورعاۋ قوعامىنىڭ،شينجياڭ ورتا قورعاۋ اكەدەمياسىنىڭ زەرتتەۋشىسى يۇان گويىڭ قاتارلى مامانداردىڭ كوپ مارتە تەكسەرۋ جۇرگىزۋىنە نەگىزدەلىپ،لوپنۇر وڭىرىندەگى تۇيە كيىكتىڭ قيىن-قىسپاققا قالىپ، تۇقىمى جويىلۋ الدىندا تۇرعانىن، قورعاۋعا الۋدىڭ ەرەكشە قاجەت ەكەنىن ورتاعا قويادى. ءارى لوپنۇردىڭ باتىسىنداعى گا شۇن ءشولى دۇنيەدەگى بىردەن-بىر تازا قاندى قوس وركەشتى تۇيە كيىكتىڭ ساقتالعان رايونى(ياعني قوس وركەشتى تۇيە كيىك پىشىندەگى ۇلگىنى ءوندىرۋ ورنى)ەكەنىن تۇراقتاندىرادى. وسى نەگىزدە، شينجياڭ ۇيعۇر اتونوميالى رايوندىق حالىق ۇكىمەتى الدىن-الا 1986-جىلى9-ايدا التىن تاۋ تۇيەكيىك تابيعي قورعاۋ قورىعىن(ولكە دارەجەلى)بەكىتىپ قۇرادى، 2003-جىلى6-ايدا مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ بەكىتۋىمەن، قورىق مەملەكەت دارەجەلى ءتابيعي قورعاۋ قورىعىنا اينالادى، قورىقتىڭ كولەمى بۇرىنعى 15000شارشى كيلومەتردەن كەڭەيتىلىپ 78000 شارشى كيلومەتر بولادىدا، تۇيە كيىك مەملەكەتتىڭ ءبىرىنشى دارەجەلى قورعايتىن حايۋاناتىنا اينالادى.
-1982جىلى، گانسۋ ولكەلىك حالىق ۇكىمەتىنىڭ ۇيعارۋىمەن«قانانبار ولكە دارەجەلى تۇيە كيىك ءتابيعي قورعاۋ قورىعىن» قۇردى. 2006- جىلى،مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ ۇيعارۋىمەن، قورىق مەملەكەت دارەجەلى ءتابيعي قورعاۋ قورىعىنا اينالدى. تۇيە كيىكتى قورعاۋ قورىعى بۇرىنعى گاشۇن ءشولى، لوپنۇر وڭىرىنەن التىن تاۋدىڭ تۇستىك بوكتەرىندەگى لاقپشەن، قىزىل ساي،توراڭعى ساي، اقشي اڭعارىنا كەڭەيىپ، ءارى ءتورت جەردەن سۋارۋ جولىن اشىپ، تۇيە كيىكتى قورعاۋدا شەشۋشى رول اتقاردى. حالىقارالىق ءتابيعي قورعاۋ بىرلەسكەن وداعىنىڭ 2004-جىلعى مەجەسىنە قاراعاندا، كۇللى جەر شارىندا 950 تۇيە كيىك ساقتالعان، مۇنىڭ ىشىندە مولشەرمەن 800 دەيى جۇڭگونىڭ باتىس وڭىرىندە بولعان. مەجەگە نەگىزدەلگەندە، ەكى ءتابيعي قورىقتاعى قوس وركەشتى تۇيە كيىك بۇكىل دۇنيەدەگىنىڭ %85 تەن استامىن يەلەگەن. كوز الدا قوس وركەشتى تۇيە كيىك حالىقارالىق ءتابيعي قورعاۋ بىرلەسكەن وداعىنىڭ قىزىل ءتۇستى تىزىمدىگىندە قۇرىپ بىتۋگە تاياعان اڭنىڭ ءبىرى بولدى.
ءشول قايىعى
مال شارۋاشىلىق رايونىندا ەرجەتكەن ادامنىڭ بارلىعى تۇيەنىڭ قادىرىن بىلەدى.
قول تۇيە مالشىمەن بىرلىكتە، ءبىر-بىرىنە سۇيەنىپ كۇنەلتەدى. تۇيە مالشىلاردىڭ مىنسە-كولىگى، ارتسا-كوشى، شولدەسە-سۋسىندىعى، جەسە-ازىعى، ءجۇنى مەن تەرىسى تۇرمىستىق بۇيىمى. تۇيەدە ءتورت تۇلىك مالدا بولمايتىن ەرەكشەلىكتەر مەن قاسيەتتەر بار، ول وتە قايسار، سۋىققا، ىندەتكە قارسىلىق قۋاتى كۇشتى، اشتىق پەن شولگە ءتوزىمدى، جاپا-ماشاقاتقا شىدامدى. سونىمەن بىرگە، ول قارا كۇشتىڭ يەسى، ۇزاق جولدىڭ-جەلماياسى، قانداي بوران جاۋىن-شاشىننىڭ بارىنە شىدايدى. تۇيەنىڭ ءىيىس تۇيسىگى ەرەكشە قاعىلەز، نەشە ون كيلومەتردەن، ءتىپتى وداندا ۇزاق جەرلەردەن سۋمەن ءشوپتى سەزەدى. ول كۇنى-ءتۇنى دەمەي ماقساتتى جەرىنە جەتكەنشە ۇزاق ساپار شەگە بەرەدى، سوندىقتاندا ادامدار «قارا كۇشتىڭ يەسى»جانە«ءشول قايىعى»،- دەپ ماداقتايدى. قول تۇيە ارناۋلى ادامزاتقا قىزمەت وتەگەندىكتەن، ادامزاتتىڭ ايالاپ قورعاۋى مەن قادىرلەۋىنە يە بولعان. كوز الدا، شينجياڭ مەن گانسۋدىڭ وزىندە 2ميلليوننان استام قول تۇيە بار.
تۇيە كيىك پەن قول تۇيە ءبىر توپتىڭ تۇرىنە جاتقانمەن، ماندىك جاقتان ايىرماشىلىعى بار. تۇيە كيىك وتە سيرەك كەزدەسەدى ءارى باعالى، قازىر نەگىزىنەن ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندەگى كەيبىر يەن دالادا ساقتالۋدا،تەكسەرۋ گرۋپپاسى سىرتقى مۇڭعۇليادان جانە شينجياڭنىڭ اراتۇرىك وڭىرلەرىنەن كەزىپ جۇرگەن وتە از ساندى تۇيە كيىكتى كەزىكتىرگەن. بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمىنىڭ ورتانى جوبالاۋ مەكەمەسى، قانانبار مەن باتىس وڭىردىڭ تۇيە كيىگى«قوس وركەشتى تۇيە كيىك»، « دۇنيە جۇزىندەگى دەربەس باعالى جاڭا حايۋانات ءتۇرى»دەپ بەكىتكەن، بۇل ونى قورعاۋدىڭ ناقتىلى ءمانىن كورنەكتىلەندىردى.
شينجياڭ ورتا قورعاۋ اكەدەمياسىنىڭ زەرتتەۋشىسى يۇان گويىڭ قاتارلى مامانداردىڭ ىسپاتتاۋىندا، 200 نەشە جىلدىڭ الدىندا، قوس وركەشتى تۇيە كيىك ورتا ازيادا، باتىستا كاسپيعا، شىعىستا حۋاڭحىعا، سولتۇستىكتە بايقالعا، وڭتۇستىكتە چيڭحاي-شيزاڭ ۇستىرتىنە جانە قازاقستانعا دەيىن كەڭ جايىلعان ەكەن، جالپى سانى مولشەرمەن 10000 اسقان، نەشە ءجۇز جىلدىق ادامزات قيمىلىنىڭ اسەرىنەن،قۋاڭشىلىقپەن جاساعان ورتانىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى، تۇيە كيىكتىڭ تىرشىلىك ورتاسى ۇزدىكسىز تارايىپ، سانى جاقتان ازايىپ، ءتىپتى كەيبىر رايونداردا تۇقىمى قۇرىعان.
مالشىلاردىڭ ساناسىندا، تۇيە كيىك بەينە قۇمدى شولدەگى جەلكەندى قايىق سياقتى عايىپتان پايدا بولىپ، زىم-زيا جوق بولاتىن. تۇيە كيىكتىڭ شۋداسى ادەتتە قوڭىرقاي، دەنەسى قول تۇيەدەن ارىق ءارى بيىك، ءتورت اياعى ۇزىن، الدىڭعى اياقتارى ارتقى اياقتارىنان ۇلكەن بولادى، الدىڭعى اياعى نەگىزگى دەنە سالماعىن كوتەرەدى. ايىر باقاي، باقايىنىڭ ۇشىندا تۇياعى بولادىدا، ىزىنەن كەتكەن باعىتىن ايىرۋعا بولادى. تابانى دوڭگەلەك، ءارى قاتتى مۇيىزگەك وسەدىدە، اقپا قۇممەن سورتاڭ كەرىش دالادا كەزۋگە بەيىمدەلگەن. مويىنى ۇزىن، ەكى وركەشى تىك، اراسى كەڭ، دوڭگەلەنىپ، شوشايىپ، نىعىز ءارى تىك تۇرادى؛ باسى ءبىرشاما كىشكەنە تاناۋى كەڭ، باس سۇيەگى ۇزىن كەلەدى، تىستەرى جۋان ءارى بىركەلكى وسپەيدى. جاسقا تولعان كيىكتىڭ بۋراسى ۇلكەن، ىنگەنى ءبىرشاما كىشكەنە. جاز، كۇز ماۋسىمدارىندا تويىنعاندا،قول تۇيەدەن ايبىندى كوركەم كورىنەدى.
تۇيە كيىك كوبىندە توبىمەن ونشاقتىدان توپتاسىپ قيمىل جاسايدى، ىنگەندەرمەن بوتالار كەلەڭ-كەلەڭ بولىپ، بۋرالارى جەكە دارا قيمىلدايدى. كوبىندە ۇيىرگە تارتىپ، ىنگەندەردەن قۇرالادى، قيمىلى ەداۋىر قاعيدالى بولادى. ءار جىلى ماۋسىمعا قاراي اۋادى، قىستا، نەگىزىنەن قوڭىرجاي ىقتاسىن سۋى، ءشوبى مول جەردە بايىرقالايدى؛ جازدا تاۋلى سالقىن وڭىرلەردە، كۇي الادى.
بوتالاعاندا ارنايى، حاۋىپسىز،ىقتاسىن، قۇمايت جەرلەردە تۇرادى، كوبىندە قاسقىردان ساقتانادى، ويتكەنى قاسقىر ىستىق ورتادا قيمىل جاساۋعا ونداي بەيىم ەمەس.
تۇيە كيىك كۇيىس قايتارادى. كۇندىز جايىلىپ، تۇندە كۇيىس قايتارادى. جاز كۇندەرى تاڭەرتەڭ ەرتە، كەشكى سالقىندا جايىلادى، تۇستە جانە تۇندە بيىك شىلىك، بۇرگەندى كولەڭكەلەپ جاتادى. كۇز، قىس ماۋسىمدارىندا كۇندىز جايىلىپ، تۇندە تىنىعادى. كوبىندە توپىراعى جۇمساقتاۋ، كەڭ جەرگە تىنىعادى. باسىن ورگە نەمەسە جەلگە قارسى قاراتادى، جان-جاعىن باقىلاۋمەن ءىيىس الىپ،توڭىرەكتەگى دىبىستى ايىرۋعا قولايلى بولۋ ءۇشىن.
تۇيە كيىكتىڭ كوبىندە تۇراقتى سۋاتى، تۇراقسىز جايىلىسى بولادى. قىستا كوبىندە اعىن جانە ويپاڭعا جينالادى، سۋاتقا جاقىن جەردە جايىلىپ 8-10 كۇندە ءبىر رەت سۋعا تۇسەدى. كوكتەمنەن باستاپ، جاسىل جامىلعىلار كوكتەيدىدە، ولار ءجۇز نەشە كيلومەترلىك وڭىرگە بىتىراپ جايىلادى، ادەتتە ءبىر ايدا نەمەسە 40 كۇندە ءبىر رەت سۋعا تۇسەدى، ويتكەنى كوبىندە وسىمدىكتەردەن ءنار الىپ، دەنەسىندەگى سۋدى تولىقتايدىدا، بوتالاپ، بوتاسى وتتىققان سوڭ، جازعا الا تاۋداعى سۋاتتاردىڭ ماڭىندا، توبىمەن جايىلىپ، بوتاسىنىڭ جەتىلىپ كۇي الىپ، قىستان شىعۋدىڭ قامىن جاسايدى.
تۇيە كيىك 13ايدا بوتالايدى، بوتاسى جالقى بولادى، نەگىزىنەن ءۇش جىلدا ەكى بوتا بەرەدى، قول تۇيەمەن بىردەي. جايىلىستىڭ ناشار بولۋى، كۇي الا الماۋى سەبەبىنەن، ىنگەن كوبىندە قىسىر شىعادى، بوتاسىن قاسقىردا قاتتى تورۋىلدايدى، ءبىر قايمالى ىنگەن ومىرىندە 3-4 بوتا عانا ەرتەدى. ولاردىڭ بوتانى ەمىزۋى مەن ەرتۋ مەزگىلى ەكى جىل، 20-30 جىل تىرشىلىك ەتەدى. تۇيە كيىكتىڭ تىرشىلىگىندەگى ەڭ ويداعىداي مەزگىلى 5تەن 17جاسار ارالىعى.
تۇيە كيىك جاراتىلىسىنان قورىنشاق ءارى ساق، ءىيىس تۇيسىگى مەن ەستۋ قۋاتى ەرەكشە قاعىلەز. نەشە 10 مىڭ مەتردەن الىس جەردەن، سىزدىڭ سىبدىرىڭىزدى ەستىپ نەمەسە ءىيىس الىپ ۇركىپ كەتەدى. ساعاتتىق جىلدامدىعى 60 كيلومەتر مولشەرىندە، ادىر-قىرقالاردان قاشقاندا اتوكولىكتەن جىلدام، كوبىندە شاڭ قاپتىرىپ كەتەدى.
تۇيەكيىك تيۆتىك ءشول جازيرادا تىرشىلىك ەتەتىن حايۋانات. قاعىر دالاعا ەرەكشە بەيىم، قايسارلىقپەن تىرشىلىك ەتەدى. ادەتتە وتتىق تالدامايدى، سور سۋ ىشەدى، ومىرشەڭدەگى كۇشتى. عىلمي زەرتتەۋ ورىندارىنىڭ دالەلدەۋىندە، ونىڭ قانىندا سۋسىزدانۋ ەرەكشەلىگى بار، قىزىل قان تۇيىرشىگى نەشە ەسە سۋدى ساقتايدى، جۇمىرشاعى ءۇش بولەك، 20-30 قالتاشىقتان قۇرالادىدا، سۋ ساقتايدى، 20-30 كۇن سۋ ىشپەسەدە، ادەتتەگىدەي تىرشىلىك ەتەدى. اشتىققادا شىدامدى، قوس وركەشىنە جيعان مايىنىڭ ارقاسىندا بۇتا-بۇرگەن جەسە بولدى، قىس-كوكتەم ايلارىندا ءبىر ايدان استام ۋاقىت جايىلماسادا ادەتتەگىدەي جۇرە بەرەدى.
تۇيە كيىك قۇمدى بوراندى ورتاعا ەرەكشە ۇيلەسەدى، قوس قابات كوز قالتاسى مەن كىرپىگى كوزىن قورعايدى، مۇرىنىنىڭ اشىلىپ-جابىلىپ تۇراتىن جالبىرشاعى، قۇمدى بوراندا جابىلادىدا، قۇمدى توسادى نەمەسە قۇمنىڭ مۇرىن قۋىسىنا كىرۋىن سۇزەدى. نەشە كيلومەتر الىستاعى سۋ قاينارىن سەزۋدەن تىس، داۋىلدىڭ كەلەتىنىن بۇرىن سەزەدى. ءتورت تابانىنىڭ ءسىرىسى، قۇمدا جۇرۋگە بەيىمدەلگەن. ءتوسى مەن ءتورت تىزەسىنىڭ ءسىرىسى، شوگىپ جاتقانى مەن سۋىققا بەرمەۋگە قولايلى.
تۇيە كيىك كوبىندە يەن دالا شولدەرمەن جازىق ادىرلاردا تۇرادى، تاۋلارعا شىعا المايدى. ەڭىستەن ۇرىكسە، وتە قوپال. ويتكەنى اياعىنىڭ ەكى ارتى ۇزىن، ەكى الدى قىسقا كەلەدىدە، بويىن بيلەي الماي وماقاسىپ تۇسەدى. تۇيە كيىكتىڭ ءپىشىنى مەن جاراتىلىستىق ەرەكشەلىگى، ونى ءشول جازيراعا جاراتقان، ۇشى-قيىرسىز دالادا كەزىپ،جاپالى ورتادا تىرشىلىك ەتۋگە بەيىمدەپ، ەركىندىگى مەن توزىمدىلىگىن شىڭاعان.
جاسقا تولعان بۋراسىنىڭ قاسيەتى بولەك. ۇيىرگە تۇسپەگەن كەزىندە، جالعىز كەزىپ جۇرەدى، تاماشا جايىلىمدارعا جايىلىپ، كۇي الىپ، ۇيىرگە قوسىلۋدىڭ دايىندىعىن كورەدى. وتە الىپ، مويىنىنىڭ، كەۋدەسىنىڭ، ساندارىنىڭ شۋداسى قويۋ، ءارى قارا ءارى ۇزىن، جەلمەن بىرگە شالقىپ تۇرادى، وركەشى بيىك، تىك، وتە ايبىندى، ادەتتە دەنە سالماعى 1.5 توننا مولشەرىندە بولادى.
-11ايدىڭ سوڭىندا جارايدى. بۇل مەزگىلدە ادۋىن قىرشاڭقى بولادى. مولشەرمەن ءبىر اي جايىلماي، نەشە ونداعان كيلومەتر جەرلەردەگى ىڭگەندەردى قايىرىپ، ءۇيىرىن جىيادى. تۇيە كيىكتىڭ ءبىر بۋراسى 30 نەشە ىڭگەندى قايىرادى، ۇيىرىن قىزعىشتاي قورعايدى. باسقا بۋرالاردىڭ ۇيىرىنە تالاسۋىنان ساقتانىپ، كومەسكى ساي اڭعارلارىنا ايداپ، ىنگەندەرى قايىپ بولعانشا 1-2 ايعا دەيىن قايىرادى.
ۇيىرگە تۇسكەن كەزدە، بۋرالاردىڭ تالاسى ەرەكشە قيان-كەسكى بولادى. جاراعان بۋرادا باس-كوز بولمايدى، ەرەكشە قىزعانشاق كەلەدى. اۋىزدارىنان اق كوبىك بۇركىپ، باستارىن قايقايتىپ، شابىنىپ باسقا بۋرالاردىڭ ۇيىرىنە سۇعاناقتىق جاساۋىنان ەرەكشە ساقتانادى. ۇيىرىنە باسقا بۋرا كەلسە، دەرەۋ تالاسادى، ءبىرىن-ءبىرى شايناپ، تويتارىس بەرەدى، قارسى جاعى جەڭىلىپ قاشسا، نەشە قىر اسىرىپ قۋالايدى. تالاسقان بۋرالار جارالانادى، قان جوسا بولىپ، قۇلاقتان، مۇرىننان ايىرىلادى، ءتىپتى اياقتارى سىنىپ، مەرتىگىپ، ءتىپتى ولەتىندەرىدە بولادى. تالاسۋدىڭ ءوزى، كيىكتەردىڭ اراسىنداعى اسىلدارىنىڭ قالىپ، جاسىقتارىنىڭ قۇرۋىنىڭ ءتابيعي بارىسى، جەڭىپ شىققاندارى، وزىنىڭ ابزالدىلىعىمەن ءۇيىر قايىرىپ،ۇرپاق قالدىرادى.ولاردىڭ ەرەكشە شىدامدىلىعى، ۇيلەسىمپازدىعى جانە قايسارلىعى، وسىنداي قيان-كەسكى كۇرەس ارقىلى تاماشا ۇرپاق قالتىرۋىمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن.
ازاپتى ورتادا تىرشىلىك ەتۋ
كەڭ بايتاق باتىس-تەرىستىكتەگى ەكى مەملەكەت دارەجەلى تۇيە كيىكتى قورعاۋ قورىعى، ءۇش تايۋان ولكەسى، ەكى جىجياڭ ولكەسىندەي وڭىردى تۇيە كيىكتىڭ مەكەندەپ، ءوسىپ-وربۋىنە بەرىپ وتىر، قاراعاندا قورىقتىڭ كولەمى افريكانىڭ، امەريكا قۇرىلىعىنىڭ قورعاۋ قورىقتارىنان كەم ەمەس، ءبىراقتا، 10 مىڭ شارشى كيلومەترگە جۋىق جەردە تەك ءبىر عانا تۇيە كيىكتىڭ ءتىرى قالۋ رەالدىققا اينالۋدا، بۇل تۇيە كيىكتىڭ جاساعان ورتاسىنىڭ قانشاما جانتۇرشىگەرلىك ەكەنىن جانە سالىستىرۋعا بولمايتىنىن تۇسىندىرەدى.
قاراپايىم ءبىر ورتا قورعاۋ قىزمەتكەرى بولعان مەن، كوپتەگەن ۋاقىتتان بەرى تۇيە كيىكتى قورعاۋدا «ارمان بار، دارمەن جوقتىعىن» سەزىندىم، تۇيە كيىكتىڭ قايدا بارىپ، قايدا كەزىپ جۇرەتىنىن شىنىن ايتقاندا انىق بىلمەيمىن. ءبىراقتا، ولار باياعىداي ەمىن-ەركىن تىرشىلىك ەتىپ، ۇشى-قيىرسىز يەن دالا مەن ءشول جازيرادا كەزىپ ءجۇر، دامىلداعان كەزىندە ۇرپاقتارى الدى-ارتىن ورايدى. كيىكتەر ءشول جازيرانىڭ ءتولى، قۋ مەديان دالادا تۋىلىپ، قاق دالادا تىرشىلىك ەتىپ، قاعىر جالعاندا عايىپ بولادى.
مەن ءارجىلى قانانبار تۇيە كيىكتى قورعاۋ قورىعىنا بارىپ اينالىپ كەلەمىن، بالكىم زەينەتكەرلىك تۇرمىستىڭ ەرمەگى بولار. ءاردايىم وسىندا كەلۋىم، اسىلىندە جۇرەكتىڭ جارلىعى، مەنى شىنىندا اسەرلەندىرەتىنى«تۇيە كيىكتى كورۋ». تۇيە كيىكتى قورعاۋعا ۇندەۋ، مەنىم قارتايعان شاعىمداعى ءبىر جاۋاپكەرشىلىگىم، ءارى ءبىر تىلەگىم. قۇدايعا شۇكىر، ءالى دە «تۇيە كيىكتى كورە الامىن»، كيىكتىڭ تۇقىمى قۇرىماعانىن ءتۇسىندىم. بۇل اراداعى «تەك» ءالى بار ەكەن، وراسان تەز قارقىنمەن قۇرىپ كەتپەپتى.
مالشىلاردىڭ اڭىزى مەن وزىمنىڭ بايقاۋىمدا، تاريحتان بەرى قانانباردىڭ تۇيە كيىگىنە نەشە رەت تۇقىمىن قۇرتاتىن سوققى تيگەن ەكەن.

تۇيە كيىك بوتاسى مەن قورعاۋشى قىزمەتكەرلەر
سۋرەتتى مارال ءابدىكارىم ۇلى قامدادى
ەڭ ەرتەدەگىسى وتكەن عاسىردىڭ باس شەنى مەن 30-40-جىلدارىندا، شينجياڭنىڭ التاي قاتارلى وڭىرلەرىنەن اۋعان مالشىلار قانانبارداعى بىردەن-بىر سۋاتپەن جايىلىمدى يەلەپ العاندىقتان، تۇيە كيىكتەر مەكەندەرىنەن اۋىپ، ۇيىرىمەن قىرىلىپ، تاۋ ساعاسىنا بوي تاسالايدى. بۇداندا قورقىنىشتىسى بوسقىندار كيىكتەردىڭ مەكەنىن العانىمەن قويماي، تۇيە كيىكتى نەگىزگى اۋلايتىن اڭدارى ەتىپ، ۇنەمى تۇيە كيىكتىڭ ەتىمەن تىرشىلىك ەتتى. 60-جىلداردان كەيىن، ارەڭ قورعالدى.
وسىدان كەيىن، اڭشىلار اشىقتان-اشىق نەمەسە كەڭ كولەمدە قىرعىنداۋ جۇرگىزبەسەدە، ءتابيعي اپاتپەن وسىزاماندانعان ءوندىرىس تاسىلدەرى تۇيە كيىككە وراسان زور ءحاۋىپ توندىردى. بەينە مالشىلار ايتقانداي:
-ءشول جازيرانىڭ كىليماتى 10 جىلدىڭ 9 جىلىندا قۇرعاقشىلىق بولادى، جىلدىق جاۋىن-شاشىن مولشەرى 20ميللي مەترگە جەتپەيدى، ال پارلانۋى جىلدىق جاۋىن-شاشىننىڭ نەشە ءجۇز ەسەسى، قاقتاعى وسىمدىكتەر جىلدان-جىلعا ازايىپ بارادى، كوپتەگەن بۇلاقتار تارتىلىپ، ىنگەندەر، جاس بوتالار جانە كارى-قۇرتاڭ كيىكتەر دالادا اشتىقپەن شولدەن اق سۇيەك بولىپ قالدى، كەيبىرەۋىن راقىمسىز سارى قۇم جۇتتى، كەيبىرەۋىن قاسقىر جەدى، امان قالعاندارىنىڭ كوبى كورىپ قول جەتپەيتىن قۇمداعى ساعىمداي ەلەستەيدىدە، تورىعۋ عانا قالتىردى. ءشول دالاداعى كەرۋەن جولىنىڭ بويىندا، ويپاتتاردا، ساي-سالا، ادىرلاردىڭ بارلىعىنان تۇيە كيىكتىڭ اق ساۋىت بولىپ جاتقان سۇيەگىن كورەمىز، كيىكتىڭ سانى قاۋرىت ازايدى،-دەدى.
-70جىلداردىڭ سوڭى مەن 80-90- جىلدارعا كەلگەندە، باتىستىڭ ساي-سالالارى كەن قاراپ، كەن اشاتىن «قۇتتى قونىس» قا اينالدىدا، ادامدار تاۋ ىشىنە جول سالىپ، ءىرى تۇرپاتتى ماشينالاردى كىرگىزىپ، تاۋ تەسىپ، كۇندىز-تۇنى گۇرىلدەگەن ماتورلاردىڭ داۋىسى، ماشينالاردىڭ بارابان ءۇنى جانە ۇشقان شاڭ-توزاڭ، ساي-سالانىڭ تىنىشتىعىن بۇزىپ، تاعىدا تۇيە كيىكتى بوي تاسالايتىن ساياسىنان ايىردى. ەڭ سوڭعى ساي-سالاداعى تۇراعىنان ايىرىلعان، كيىكتەر قۇم توبەلى يەن دالادا كەزىپ، جايىلىمنان الىستاپ، سۋاتتاردان جىراقتادى، ءولۋى مەن ءتىرى قالۋىن تەك جاراتقان اللاعا امانات ەتتى.
ەڭ ماڭىزدى ءبىر دەرەك،تۇيە كيىكتەر بايىرعى سۋاتتارى مەن جايىلىسىنان ايىرىلعاننان كەيىن، تىرشىلىك ادەتىندەدە وراسان زور وزگەرىس بولدى. ولار قۇم ويپاتتارىن تولدەيتىن مەكەندەرىنە اينالدىرىپ، ىنگەندەرى بوتاسى قاتارعا ەرە الاتىن بولعاندا، بوتالارىن ەرتىپ تاۋعا تارتادى، ءبىر جاعىنان سۋ ىزدەيدى، ەندى ءبىر جاعىنان بوتالارىنىڭ احاۋسىز جەتىلۋى ءۇشىن سالقىن سايا ىزدەيدى. وسى ءبىر قيانكەسكى ساپار، جاس بوتا ءۇشىن ومىرىندەگى تۇڭعىش ولىممەن ءومىر اراسىنداعى تايتالاس ەسەپتەلەدى. تۋعانىنا 20 كۇن بولعان جاس بوتا ەنەسىنە ەرىپ نەشە ونداعان كيلومەتر جۇرگەن سوڭ،تابانى ءتىلىنىپ، قاتارعا ەرە المايدى. ءدال وسى ساتتە، تورۋىلداعان بورىلەر، بوتاعا اۋىز سالادى، نەمەسە بوتالار شوككەن جەرىنەن تۇرا المايدى، ەنەسى شاراسىزدان بوتاسىن تاستاپ كەتەدىدە، جاس بوتا سول ورنىندا ولەدى. بۇنداي شىعىندار جىلىندا جالپى شىعىننىڭ مولشەرمەن %30 ۇستايدى.
وسىنداي قىم-قۋىت قيىنشىلىقتارمەن قانانباردىڭ تۇيە كيىگى ازاپتى ورتادا تىرشىلىك ەتۋدە. كەيىن-كەلە، تۇيە كيىكتى قورعاۋ قورىعى قۇرىلعاننان كەيىن، ارناۋلى قۇرىلىم مەن باسقارۋشى قىزمەتكەرلەر بولدى. دەسەدە، مەكەندەرىنەن ايىرىلعان تۇيە كيىكتەر قايدان ادامداردىڭ ايتقانىنا سەنىپ، ايداۋىنا كونسىن؟ بۇلدا ءبىر قيسىنسىز، مۇمكىندىگى جوق ءىس بولدى. ءبىرقانشا جىلدىق ىزدەنىس پەن زەرتتەۋ ارقىلى، تۇيە قارىن قايدا بولسادا وسەدى، تەك عانا كوبى مەن ازدىعىندا پارىق بار، ال سۋاتتار قايدان كەز-كەلگەن جەردەن كەزدەسسىن، قىل اياعى سور سۋ، قاقتاعى توقتاۋ سۋدىڭ ءوزى ساناۋلى جەردە عانا بار. كوزالدا، تۇيە كيىكتى قورعاۋ ءۇشىن ەڭ شۇعىل ءارى ءونىمدى شارا ساي-سالادان سۋ شىعارىپ، تۇيە كيىككە تىرشىلىك سۋىن، تىرشىلىك قاينارىن ازىرلەۋ.-2013 جىلدىڭ كۇزىندە، قانانبار تۇيە كيىك قورعاۋ قورىعىنىڭ قىزمەتكەرى قايراتتىڭ ماعان بەرگەن حابارلى حاتىندا، اقشي اڭعارىنىڭ ماڭىنداعى ءبىر جارتاستان بۇلاق بارىن بايقاعان. ولار بۇلاقتىڭ سۋىن سۋلياۋ تۇتىكپەن سايدىڭ اۋزىنداعى ءبىر ويپاتقا ءتۇسىرىپ، بوگەن جاساپ، ماڭىنا ينفرا قىزىل ساۋلەلى أيدەوكامەرا اپپاراتىن ورناتىپ باقىلاعان. ون كۇندىك ەستەلىكتە، 120قانشا(رەت) تۇيە كيىك، 500 دەي قاراقۇيرىق، تيبەت بوكەنى، جانە 18 قاسقىر، تۇلكى قاتارلى جابايى حايۋانات كەلىپ سۋعا تۇسكەن. مەنىم نازارىمدى اۋدارعانى ەستەلىكتەگى تۇيە كيىكتىڭ سۋعا تۇسكەنى، اسىرەسە بوتالى ىنگەندەر، ەش نارسەدەن جاسقانباي، توتە بوگەنگە ءتۇسىپ، سۋدان باس المادى. سۋعا قانىپ بولعاننان كەيىن، قايتادان تاعىلىعىنا باسىپ، قۇلاقتارىن ءتۇرىپ، توڭىرەگىنە ەلەڭدەي باستادى.
قانانباردىڭ تۇيە كيىگىنە سۋ ءتۇسىرۋ جۇمىسى ءساتتى ىسكە اسىپ، ءبىزدى ەندى عانا تاڭ قالدىرىپ، قيىنشىلىقتى شەشىم ەتىپ، كيىكپەن قاۋىشۋ كۇندەرى ۇزاققا بارمايتىنىن سەزىنە باستاعاندا، قۋانىشتى كۇندەرىمىز الىسقا بارمادى، بۇلاق ءبىر جىلعا جەتپەي تارتىلدىدا قالدى. توڭىرەكتەگى نەشە ون كيلومەتردەگى تۇيە كيىك، قاراقۇيرىق، تيبەت بوكەنى قاتارلى اڭداردىڭ اۋزى شاڭ قاپتىدا، تىرشىلىكتىڭ شاراسىز كۇيىنە قالدى.
-2014جىلى 8-ايدا، مەن جانە قانانبار تۇيە كيىك قورعاۋ قورىعىنا بارعانىمدا، قورىقتىڭ قىزمەتكەرلەرى مەنى اقشي اڭعارىنداعى تاعى ءبىر جاڭادان سالعان بوگەنگە اپاردى. بوگەندەگى تۇنىق سۋ، قانانبار ويپاتىنىڭ اۋىزىنا سالىنىپتى، جەرىن جاقسى تالداپتى، ءالى ىسكە قوسىلا قويماعان ەكەن، ماڭايىندا ەشقانداي اڭ-قۇستىڭ ءىزى بايقالمايدى. ءبىراقتا، بۇل بوگەنگە تۇيە كيىكتىڭ سۇيەنىپ تىرشىلىك ەتەتىنەن ۇمىتتەندىم. ەگەر وسى سۋاتتار بولماسا،بىزدىڭ كوپ جىلعى ىزدەنىسىمىزدىڭ سالىندىسى سۋعا كەتەرى داۋسىز، سوندىقتان، ءبىز وسىنداي كوپتەگەن بوگەندەردى سالىپ، مەملەكەتتىڭ جوسپارىنا كىرگىزىپ، ارناۋلى تۇردە تۇيە كيىك قورعاۋدىڭ شاعىن سۋ يگىلىك قۇرىلىستارىن قولداپ، تۇيە كيىكتىڭ ايتسا-ايتقانداي ادامداردىڭ قورعاۋىندا ەكەنىنە كەپىلدىك ەتسەك.
تۇيە كيىكتەن ايرىلىپ قالمايىق
تاريحي دالەلدەۋگە نەگىزدەلگەندە، تۇيە كيىكتىڭ وزىنىڭ مەكەنى، وزىنىڭ تىرشىلىك داۋرەنى بولعان ەكەن. گانسۋدىڭ يان گۋانى مەن يۇ مىنگۋان، ءبىر ۋاقىتتا بايىرعى باتىس وڭىرگە كىرەتىن ەكى باستاۋ ءتۇيىنى. تاريحي دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەندە، باتىس حان پاتشالىعىنان باستالعان مىڭ جىلدىق ارالىقتا، باتىسقا كەتەتىن جولدىڭ اتاقتى ەكى سورابى بولعان، يۇ مىنگۋاننان شىعاتىن جولدى« تەرىستىك جول»، ياڭ گۋاننان باتىسقا باراتىن جولدى «تۇستىك جول»،- دەپ اتاعان. بۇل ەكى جولدىڭ بارلىعى باتىس وڭىردەگى تۇيە كيىكتى وڭىردەن باستالادى، التىن تاۋ ساعاسىنداعى قانانبار وڭىرىنەن ءوتىپ، تۇيەكيىك جورتقان كونە كەرۋەن ىزىنە ءتۇسىپ، تۇيە كيىكتىڭ سۋاتتارىن قۋالاي، جاتا-جاستانا شەكسىز-شەتسىز ءشول جازيرادان ءوتىپ شىققان.
تەرىستىك جول—گانسۋدىڭ گۋاجۋىنداعى شۋاڭ تا قورعانىنان شىعىپ بايىرعى ءبي ورداسىنا(قازىرگى تۇرپان)، ودان باتىس وڭتۇستىككە قاراي يانچيدەن (قازىرگى يانجي)ءوتىپ جاڭاشارعا (قازىرگى قاشقار )تارتقان، پاميىر ۇستىرتىنەن ءوتىپ، توتە جەر ورتا تەڭىزىنىڭ شىعىس جاعاسىنداعى وڭىرگە بارعان. تۇستىك جول—گانسۋدىڭ دۇنحۋاڭىنداعى ياڭ گۋاننان شىعىپ، تاكلاماكان شولىنىڭ وڭتۇستىك شەتى مەن پىشاندى(قازىرگى چاقلىق)، چارچاندى(قازىرگى چارچاننىڭ باتىس وڭتۇستىگى)، يۇ تياندى(قازىرگى حوتاننىڭ وڭتۇستىگى)قاتارلى جەرلەردى باسىپ، دۇنيەنىڭ جوتاسىنان اسىپ، ۇلى نۇكىستەن (قازىرگى امۋ وزەنى اعارىنىڭ ورتا ءبولىمى)باتىسقا تارتىپ، ءان-شيعا جەتكەن.
ءسىز استە، كوز الداعى جەل شىقسا كۇلى كوككە ۇشاتىن، كوز جەتكىسىز ءشول جازيرانى كەشكى كۇننىڭ شاپاعىندا سار التىنداي جارقىراپ عانا جاتادى دەپ ويلاماڭىز، تاريحتىڭ تولقىنىندا، وسى ءبىر ءشول جازيراداعى كونە سۇردەك تۇيە كيىكتىڭ جولى جىبەك مادەنيەتىنە جول باستاپ، دۇنيە جۇزىنە ماڭگىلىك «جىبەك جولى»- دەگەن ادامزات مادەنيەتىنىڭ كۋاسىن ءارى اتاعىن قالدىردى. تۇيە كيىكتىڭ سۇردەگى مەن ادامزاتتىڭ مادەنيەتى وسى ارادا توعىسىپ، قۇلاشىن كەڭ جايعان، كوركەمدە الما عايىپ «جىبەك جولىن»نىڭ ۇلى كارتيناسىن سىزدى. گانسۋدىڭ دۇنحۋاڭىنداعى نانحۋ كولى مەن گۋا جۋدىڭ شۋاڭ تا قورعانىنداعى ادامدار، تىلدىڭ مايىن تامىزىپ ەرتەك سياقتى تۇيە كيىكتىڭ حيكياسىن ايتقاندا، وتكەندەگى كيىك جورتقان جولداردى جانە كيىكتىڭ ايبىندى بەينەسىن ەرىكسىز قيالدايسىز.
ءبىراقتا، تۇيە كيىكتىڭ حيكياسى قارىزگى كۇندە كوركەم جىبەكتەي كوزدىڭ جاۋىن الماسادا، ۇقساس تاڭعاجايىپ. ۇزاق تاريحپەن راقىمسىز رەالدىق بىزگە، وتكەندە ادامزات مادەنيەتى مەن بىردەي تىنىستاس تۇيە كيىكتىڭ جويىلۋ الدىندا تۇرعانىن، ساندىق جاقتان مىسىق ايۋداندا از قالعانىن ءبىلدىردى.
قازىرگى، بىزدىڭ تۇيە كيىك جونىندە قانات جايدىرعان قورعاۋىمىز، مەيلى ادامگەرشىلىكتەن بولسىن، مەيلى زاتتىق قامداۋدان بولسىن، تولىق قۋاتىمىز جەتىپ شەشىم ەتە الاتىن ءىس. ماسەلەنىڭ شەشۋشى ءتۇيىنى، كەمەڭگەر ۇكىمەت پەن جاۋاپكەرشىلىگى بار باسقارۋشى شىندىققا جاناسىمدى ءتاسىلدى قولدانا الۋ-الماۋى، تاماشا تىرشىلىك ورتاسىن ورناتىپ، ادامنىڭ زياندى اسەرىن ازايتۋدا.
-2014جىلى جازدا، قانانبار تۇيە كيىك قورعاۋ قورىعىنا بارعانىمدا، ەكى جەردە ءتورت كيىكتىڭ بوتاسىنىڭ قورشاۋ ىشىندە اسىر الىپ تۋلاپ جۇرگەنىن كوردىم، بۇل تورتەۋى قورىقتىڭ قىزمەتكەرى شولدەن قۇتقارىپ اكەلىپ باققان بوتالار ەكەن. جارىم جاسقا كەلىپ، قورشاۋداعى سۋ مەن جايىلىستا، ەمىن-ەركىن جايىلىپ، ەسەيىپ كەلەدى ەكەن. قۋانارلىعى، بۇل بوتالار قورعاۋدا، ادامزاتتىڭ كوز الدىندا، ساعات مينوت سايىن ادامداردىڭ قامقورلىعىمەن، جانىنا سايا، تىرشىلىگىنە كەپىلدىك بولعانىن كورىپ،ءوزىم كەنەتتەن ارمانىم ورىندالعانداي كوڭىلدە بولدىم.
ءبىز تۇيە كيىكپەن ءمالىم ءبىر قۇم توبەشىكتەن، ءمالىم ءبىر سايدان كەزىكسەك، كومەسكى ويمەن تاعدىردىڭ جازمىشى دەپ ويلايمىز. جول بويىندا، مەن وسىنداي جاعدايعا ۇزدىكسىز تاپ بولۋدى، وزىمە اسەر قالدىراتىن نارسەلەردى ارمانداۋمەن بولدىم. ءبىراق بۇل تەك ارمان عانا،بىزدىڭ كورگەنىمىز قۇمدى ءشول، قۇمدى بوران، شاڭىت، قۇمسىز جەر كورمەدىك. عاجاپتانارلىعى، وسى قۇم قيىرشىقتارىدا سارايىمدى اشقانداي، ولار ساقتالادى ەكەن، ولاردىڭ تىرشىلىگىنىڭدە ءمانى بار، تۇك بولماعاندا تۇيە كيىك جورتىپ كەتىپ، باسپالاپ جەتىپ كەلگەندەي. بەينە قۇمدى بوران ءۇيىرىپ، كوشىرىپ اكەتىپ، كۇندەردىڭ بىرىندە قايتادان ۇرلەپ كوشىرىپ اكەلگەنى سياقتى.
تۇيە كيىكتى قورعاۋدىڭ ماقساتى—ولاردى ادامداردىڭ جانىندا قالدىرىپ، ءارى ءوسىرىپ-وربىتىپ، دۇنيەدە وسىنداي ءبىر تىرشىلىك يەسىنىڭ بارلىعىن،ادامزات مادەنيەتىنىڭ ولارمەن ورتاق ساقتالىپ قاتار ءومىر سۇرىپ وتىرعان بەينەسىن كورسەتىپ، جاراتىلىستىق ەكولوگيانىڭ تەپە-تەڭ دامىعانىنان ايىرماۋ.
ەڭ اۋەلى،كەمەلدى تىرشىلىك ورتاسىن قۇرۋ. مەكەنىن ادامزات يەلەدى، وندا، قازىر ادامزات ولارعا جاڭا ءبىر ورتا قۇرۋعا ءتيىستى، سۋ قاينارلارىن اشىپ، ءالسىز بوتالارىن قورعاپ، اسەر ەتپەي، تاستاپ قويماي، تىرشىلىك ورتاسىن ۇزدىكسىز جاقسارتىپ، تۇك بولماعاندا ادامداردىڭ زيانداۋىن ۇزىلدى-كەسىلدى جويۋ. ەكىنشىدەن، تۇيە كيىك ادام سياقتى ۇكىمەتتىڭ مەيىر-شاپاعاتى مەن قولايلىلىعىنان يگىلىكتەنىپ، استە وتكەندەگىدەي ازاپتى كۇندەردى كەشپەۋ.تۇراقتى مەكەنى، سۋى، جايىلىمى، تولدەۋى، شىلىڭگىر ىستىقتا سالقىندايتىن ساي-سالالارى بولۋ. مەنىم قاراۋىمدا وسى ەكەۋى بولعاندا، تۇيە كيىكتىڭ تىرشىلىگى مىڭ عاسىرعا جالعاساتىنىنا داۋ جوق.
مىنە بۇل باتىس وڭىردىڭ شەكسىزدە دارحاندىعى، ءارى باتىستىقتاردىڭ، اسىرەسە قانانبارلىقتاردىڭ اناسىنا دەگەن قاستەرلەۋى. «قانانبار»(انام بار)دەگەنىمىز «تۇيە كيىك بار جەر».



پىكىر قالدىرۋ

ءبىرىنشى بولىپ پىكىر قالدىرىڭىز!

avatar
  Subscribe  
ەسكەرتۋ