مۇستاپا جانە چيىنحاي مۇناي الابىن بارلاۋ

فىڭ جيەنشيىن

اۋدارعان: مارقابا مالىك ۇلى

مەنىڭ ۇسىنىسپەن اقساي قازاق اۆتونوميالى اۋدانى قۇرىلعاندىعىنىڭ 50 جىلدىق سالتاناتتى توي قيمىلىنا قاتىناسىپ جۇرگەن ساپارىم بولاتىن. وسى ورايدا، اۋداندىق ساياسي ءماسىليحات كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى كونە دوسىم كارىمقاننىڭ ۇيىنە شاقىرىلىپ مەيمان بولعان جايىم بار. سول كەزدە مەنىمەن بىرگە بارعان تاعىدا بىرنەشە ۇلتتىق كىسىلەردە بولدى. كاكەڭ ءبىزدى ءدامىءتىلدى ۇيرەتىن اق ءشاي مەن جىلقى ەتىمەن قوشامەتتەپ كۇتىپ الدى. كاكەڭنىڭ ايەلى مەنىڭءشايدى راحاتتانا ۇرتاعان قيمىلىما قاراپ مەنەن: «بۇگىنگى اق ءشاي كەزىندەگى ءوزىڭىز ءىشىپ جۇرگەن اق شايمەن قانداي ۇقساماستىعى بار ەكەن؟» دەپ سۇراي قالماسى بارما. مەن بۇل سۇراققا اڭتارىلىپ قالدىم. سوندادا بىلدىرمەسكە باسىپ:« ءشايىڭىزدىڭ بۇرىنعى شايمەن ەشقانداي ۇقساماستىعى جوق، سول كەزدەگىدەي ءدامى تىلدى ۇيرەدى ەكەن» دەي سالدىم. وسى كەزدە كاكەڭ تۇرىپ:« بۇل كىسىنىڭ ايتىپ وتىرعانى، كەزىندە ءىشىپ جۇرگەنىڭىز قي- تەزەكپەن قايناتقان ءشاي، ال بۇگىن ءىشىپ وتىرعانىڭىز تابيعي گازبەن قايناتقان ءشاي. اۋدانىمىز كوشكەننىڭ باستاپقى مەزگىلىندە، اۋدان ۇكىمەتى چيىنحاي مۇناي الابىمەن سايكەسىپ، تابيعي گازدى وشاعىمىزدىڭ استىنا جالعاپ بەرگەن بولاتىن» دەدى. مەندە قالجىڭداي جاۋاپ قاتىپ: «سولاي، اقساي اۋدانى بۇرىنعى جالاڭ مالشارۋاشىلىعىنان دامىپ بۇگىنگى الۋان ءتۇرلى جالپىلىق شارۋاشىلىعىنا ارشىنداي قادام تاستاپ، ۇشقان قۇستاي دامىدى. سوندىقتاندا اق ءشايدىڭ قايناۋىدا، قي- تەزەكپەن قايناۋدان ءتابيعي گازبەن قايناۋعا سەكىرۋى كەرەك قوي» دەدىم، بۇل وتىرعانداردى قىران كۇلكى قۋانىشقا بولەندى….وسى كەزدە داستارقان باسىنداعى ءمالىم ءبىر جولداس: «شىنىندا سونداي بولدى، بۇل جەردە چيىنحاي مۇناي الابىنىڭ كوشپەندى قازاق مالشىلارىنا كوڭىل بولگەندىگىنە العىس ايتامىز» دەدى.  وسى كەزدە مەن ءسوزدى ءىلىپ الىپ: «ولايدا ەمەس شىعار. چيىڭعاي مۇناي الابىن بارلاپ ماي ىزدەگەن زاماندا،اقسايلىقتاردا ءوز ۇلەسىن قوسقان» دەپ قالىپ ەدىم. تاعى ءبىر جاس جولداس: «وسىنداي اڭگىمە بارما؟ مەن ومىرىمدە ەستىپ كورمەپپىن» دەدى. كاكەڭ وسى كەزدە: «بۇل ناعىز شىندىق» دەپ جاۋاپ قايىردى. سونىمەن مەن اقساي اۋداننىڭ بۇرىنعى ورىنباسار سەكراتارى مارحۇم مۇستاپا جولداستىڭ چيىڭحاي مۇناي الابىنىڭ ەڭ العاشقى بارلاۋ قىزىمەتى اياقتاننان كەيىن، اقساي اۋداندىق پارتكوم مەن ۇكىمەتتىڭ مۇستاپا جولداسقا ارنايى ۇيىمداستىرعان «سايدامعا ساپار» اتتى بايانداماءماجىلىسىندە، ول كىسىنىڭ ءوز اۋزىمەن ايتىپ بەرگەن ادامدى تەبىرەنتەتىن ناقتىلى اڭگىمەسىن داستارقان باسىنداعىلارعا اڭگىمەلەپ بەردىم.

ول كەز 1954- جىلدىڭ ناۋىرز ايى بولاتىن، مەملەكەتتىك جانارزات حيميا ونەركاسىپ مينىستىرلىگى جوۋ زۇڭجۇن، گۋان زوشۋلار (1947- جىلى گوميىنداڭ ۇكىمەتى سايدام ويپاتىنا جىبەرىپ بارلاۋ جۇرگىزدىرگەن عالىمى) بايقاعان مايقۇم تاۋ مۇناي كەن قورى دەرەگىنە نەڭىزدەلىپ، مۇناي گەولوگيالىق بارلاۋ اتىرەتىن سايدامعا ىشكەرلەي كىرگىزىپ، گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋدى بەلگىلەدى. كوكەكتىڭ ورتا شەنىندە، جۇزدەي ادامنان قۇرام تاپقان سايدام ويپاتى مۇناي گەولوگيالىق بارلاۋ اتىرەتى حاۋ چيڭجياڭنىڭ باستاۋىندا، ءشي-ءاننان شىعىپ، بايىرعى جىبەك جولىن بويلاپ، لانجوۋ، حىشي كاريدورىن باسىپ دۇنحۋاڭعا جەتتى. ول جەردە تۇراتىن اتتى اسكەر 3- پولىكى، ءبىر اتتى اسكەر قوسىن شىعارىپ ولاردى قورعاپ چيىڭحاي ولكەسىنىڭ سايدام ويپاتىنداعى مايقۇم تاۋ جەرىنە جەتكىزىپ، مۇناي بارلاۋ جۇمىسىن باستادى.

بارلاۋ اتىرەتىنىڭ وسى جولعى سايدام ويپاتىنا كىرۋىندە، اقساي اۋدانىنىڭ تەرتورياسىنداعى باساتىن جولى 380 كيلەمەتىر ەكەن، ونىڭ ۇستىنە گانسۋ، چيىڭحاي، شيزاڭ ءۇش ولكەسىنىڭ تۇيىلىسىندەگى التىن تاۋدان اسادى ەكەن، ول جەردىڭ جەر تۇزىلىسى كۇردەلى، قوعام اماندىعى الىدە ورنىعا قويماعان جەر بولاتىن. سوندىقتان جيۋچۋان ايماق كوميتەتى ارناۋلى نۇسقاۋ جاساپ: سايدام ويپاتىنىڭ احۋالىنا قانىق، ساياسي مايدانى بەرىك، دەنى ساۋ، سونداي-اق حانزۋ تىلىنە جەتتىك ءبىر جەرگىلىكتى كادىر تالداپ، بارلاۋ اتىرەتىنە قاتىناستىرۋدى تاپسىردى. ونىڭ ناقتىلى مىندەتى جول باستاۋ، بارلاۋ اتىرەتىنىڭ اقساي جەرىندە بولعان كەزدەرىندەگى كەزدەسكەن ءمالىم ماسەلەلەردى ءبىر جايلى ەتۋ بولاتىن. جۇمىسشىلار كوميتەتى (اۋكومنىڭ اۋەلگى اتالۋى، سول كەزدە مەن جۇمىسشىلار كوميتەتىنىڭ قوعامدىق بولىمىندە ياعىني كەيىنگى قوعام قاۋىپسىزدىك مەكەمەسىندە قىزمەتتە بولاتىنمىن، سوندىقتان وسى جولعى ادام تالداۋدىڭ ساراپتاۋ جۇمىستارىنا قاتىناستىم) تالداناتىن ادامنىڭ ءسوزسىز سايدام ويپاتىنداعى كاسكولى وڭىرىنىڭ ناقتىلى جاعدايىنا قانىق ادام تابۋدى قاراستىردى. 1947- جىلىنىڭ الدى- ارتىندا شاقاباي رۋى سايدام ويپاتىندا كوشپەندى مالشىلىقپەن شۇعىلدانعان سونىمەن تالداۋ باعىتىن مۇستاپانىڭ قونىستانعان رۋى بولعاندىقتان جەرىنە قانىق دەپ مۇستاپانى بارلاۋ اتىرەتىنە قاتىناسۋدى تۇراقتاندىردى، ونىڭ ۇستىنە، مۇستاپا جاس، حانزۋ تىلىنە جەتتىك، ءارى كوممۋنيستىك پارتيا مۇشەسى بولعاندىقتان ، بارلىق شارتقا تولاتىن. سونىمەن ول ۇيىمنان كورسەتىلىپ بارلاۋ اتىرەتىنە قاتىناستى.

بارلاۋ اتىرەتى مۇستاپانىڭ جول باستاۋىندا، وڭتۇستىك شيىنجياڭ جولىمەن باتىسقا باعىت الىپ، دۋشانزى، ىلاقپىشەن، سوركول، جينحۇڭ تاۋىن باسىپ ءوتىپ، التىن تاۋىنان اسىپ، ءتورت كۇن دەگەندە سايدام ويپاتىنىڭ ەڭ باتىسىنداعى جىڭعىلدى بۇلاقتىڭ ماڭايىنا جەتەدى. بارلاۋ اتىرەتىندەگىلەر جۋ زۇڭجۇننىڭ قول سىزعان قاريتاسىنا نەڭىزدەلە وتىرىپ، سان-قيىلى قيىنشىلىقتارعا توتەپ بەرىپ، اقىرى مايقۇم تاۋىنداعى مۇنايدىڭ ساقتالۋ قىرتىسىن انىقتايدى، سونداي- اق، وتىن سايىنان وتە تەرەڭ مۇناي كەنىن قالىپتاستىرعان مۇناي قۇم توبەشىكتەرىن بايقايدى. سونىمەن بىرگە، مۇناي بۇلاعى، مۇناي توبەشىگى سياقتى 8 مۇناي ساقتالۋى مۇمكىن جەر قۇرىلىسىن بايقاپ، 9 مۇناي جۇلكەسىنىڭ دەرەگىن تابادى.

الايدا، بۇل مىندەتتى ورىنداۋ جولىنداعى قيىنشىلىقتاردا از بولمادى. بۇلاردى الدىمەن سايدام ويپاتىنىڭ جاراتىلىستىق ورتاسىنان باستاپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى. سايدام ءسوزى مۇڭعۇل تىلىندە «تۇزدى سۋات» دەگەن ماعىنانى بەرەدى، جەتە ءبىر ادىم ناق ماعىناسىنا كەلسەك «قيسايىپ جاتقان مالتا تاستى بەتكەي» دەگەندىك. اتىنا قاراپ زاتىن ءبىل دەگەندەي، بۇل جەردىڭ جاعاراپيالىق ورتاسى وتەنشە كۇردەلى بولادى. ول كۇنلۇن تاۋى، التىن تاۋى، شۇلەن تاۋلارىنىڭ قۇشاعىنا ورانىپ جاتقان ۇزىندىعى 800 كيلومەتىر، ەنى 320 كيلومەتىر، جەر اۋدانى 250 مىڭ شارشى كيلومەتىر كەلەتىن ۇزىن قىساڭ.  اسىرەسە باتىس تەرىستىگىنە قاراي جۇرگەن سايىن،ءتىرى پەندە كەزىكتىرۋدىڭ مۇمكىنشىلىگى از، گىليماتى سۇركەي قۇلازىعان قاق دالاعا اينالادى. جەرگىلىكتى حالىق ولەڭدەرىندە بۇل جەردى بىلاي دەپ جازادى ەكەن:

«اسپانىندا قۇسى جوق، دالا سۇركەي،

 بوران سوقسا كورمەيسىڭ قارعا ادىم جەر.

كوش جەر سايىن كولدەرى جالعاسادى،

ىشە المايسىڭ تۇزدىقتان ءبىر قاسىق سۋ.»

بۇل ولەڭنەن بۇل جەردىڭ قانشاما سۇركەي ەكەنىن كورە الامىز. بارلاۋ اتىرەتى بۇل جەرگە بارا قالعان كەزدەگى باستى قيىنشىلىعى اۋىز سۋىن تابۋ بولدى. اسىرەسە جىڭعىلدى بۇلاق ماڭىنداعى توڭىرەگى نەشە جۇز كيلومەتىر جەردەن بارلاۋ اتىرەتى ىقشام كاسىپتىك كشى اتىرەتتەرگە ءبولىنىپ بارلاۋ جۇرگىزگەن كەزدەردە، قىزمەت سەنتىرلەرى كوپ،، كولەمى كەڭ، ارالىعى ۇزاق، جان- جاعى قۇلان يەك، قۋ دالا بولعاندىقتان كوپتەگەن قىزىمەت سەنتىرلەرى اۋىز سۋدان قاتتى قىسىلادى، بىرنەشە كۇننىڭ ىشىندە دۇنحۋاڭنان الىپ كەلگەن سۋلارىدا تۇگەيدى، ءاربىر جەردەن سۋ قۇدىقتارىن قازسادا اۋىز سۋىنا جەتە المايدى، اقىرى امالسىزدان، تۇزدىق سۋدى ءىشىپ سىناپ كورەدى، بىراق كەرمەك، اشتى سۋ تاماقتارىنان وتپەيدى، زورلانىپ بىرنەشە ۇرتتاعانداردىڭ ىشتەرىن كەپتىرىپ، وتكىزەدى. ادامدار شولدەن ولەردەي بولىپ، كوڭىل كۇيلەرى جاي تابا المايدى. بۇل كەزدەردە، مۇستاپا اركىمنەندە ارى تاعاتسىزدانىپ، سۋ تابىۋدىڭ امالىن قاراستىرۋمەن بولادى. ول 1947- جىلدارى ءوز اۋىلدارىنىڭ وسى توڭىرەكتە وتارلاپ مال باققان كەزدەگى جاعدايلاردى قانشاما كوزگە ەلەستەتسەدە، كوز الداعى جەر بەدەرىن شىرامىتادى، بىراق قاي جەر ەكەنىن، قاي باعىتتا سۋ بار ەكەنىن ناقتىلى كەسىپ ەسكە تۇسىرە الماي داعدارۋمەن بولادى. ولاردىڭ كەزىندەگى وتىرعان جەرى كاسكولىنىڭ ماڭايى ەدى، ەڭ ۇزاعاندا ماڭ ايدىڭ جاعالاۋىنا عانا بارعان بولاتىن، ال مىنا جىڭعىل سۋ اينالاسىنداعى جاعدايلاردان مۇلدە حابارسىز بولاتىن.  ولءۇستىپ ميى قاتىپ، قايتەرىن بىلمەي جۇرگەن كەزدە، كەنەتتەن كوز الدىندا ءبىر ۇمىتتىڭ ساۋلەسى كورىنگەندەي بولا قالادى. ول كوڭىلدەنە ءوز- وزىنە: «كەرەمەت بولدى، ەگەر ول ادامدى تابا الاتىن بولساق، وندا ءبىز ءجاندى قاريتانى تاپتىق دەي بەر» دەپ ايقايلاپ جىبەرەدى. ونىڭ ەسىنە ورالعان ادامى مۋسا قاجى دەگەن كىسى وزبەك ۇلتى بولاتىن. ول بۇرىن شاقىلىق-شاشاننىڭ ادامى ەكەن، كەيىن كەلە تۇرمىس قيىنشىلىعىنان ەلىنەن كەتىپ، شاقىلىق-شاشان ،سايدام ويپاتى، دۇنحۋاڭ اراسىندا كەلىپ- كەتىپ كىشى- كىرىم ساۋدا ىستەۋشى ەدى. ول سايدام ويپاتىنىڭ باتىس بولەگىندەگى قۇم- ءشولدى، اۋىز سۋىن، تاۋ مەن تاسىن قولمەن ساناپ قويعانداي جات بىلەتىن. كوپتەگەن جەردىڭ اتتارىن ول وزبەك تىلىمەن ءوزى قويپتى، ماسەلەن كايتەمىرلىك، ەسەكباتتى. ول بۇل جەردىڭ جاراتىلستىق جاعدايىنادا ەرەكشە قانىق بولاتىن، قاي جەردەگى سۋدىڭ اشتى،قاي جەردەگى سۋدىڭ تۇشتى ەكەنىن، قايسى سوقپاقتىڭ قايدا اپاراتىنىن ابدەن بىلەتىن. ءتىپتى قۇمنىڭ ءتۇسىن كورىپ قانا، جەر استىندا سۋدىڭ بار- جوعىن ايرا الاتىن، قۇمنىڭ پىشىندەرىنە قاراپ، جەر استىدا قانداي كەن قورى بار ەكەنىندە ايتا الاتىن. ول تاعىدا اۋا رايىنىڭ قانداي جاعدايدا بوران سوعىپ، قار ءتۇسىپ، جاڭبىر جاۋاتىنىن داردايدا ءداپ باسىپ بولجاي الاتىن ەدى.

مۋسا قاجىنىڭ ءومىرى قىزىقتى اڭىزعا تولى ەدى. ول جاس كەزىندە، پاكىستان، اۋعانىستان، اماندى باسىپ، ساۋدارابياداعى مەكەگە بارىپ قاجىلىك پارىزىن وتەپتى، كورگەنى كوپ، مىنەزى جايدارى، قوعامدىق تاجىريبەسى مول ادام بولاتىن.

1947- جىلى قۇسايىن نايمان رۋىننان ەكى جۇزدەن استام ءتۇتىندى باستاپ، كاسكول ماڭىنا كەلىپ ورنالاسقاننان كەيىن ول بۇل اراعا كوپ كەلەتىن، سونداي- اق، شاقىلىق-شاشاننان، دۇنحۋاڭ سياقتى جەرلەردەن ساۋدا- ساتتىققا اكەلگەن كۇرىش، ءشاي، بۇل، فارفور ىدىس، ءتاتتى- تاپسەكتەرىن قازاقتارعا ساتىپ نەمەسە تەرى، ءجۇن، اڭ سياقتى نارسەلەرگە ايىرباستاپ الىپ، ولاردى بازارعا اپارىپ ساتىپ پايدا كورىپ جۇرەتىن. سوندىقتان ول بۇل جەردە قونىستانىپ وتىرعان ەلدىڭ باسشىلارى قۇسايىن، مۇستاپا قاتارلى ادامدارمەن بايلانىسى ەداۋىر قويۋ بولاتىن، مۋسا قاجىنىڭ ءوز اتى مۋسا، «قاجى» دەگەن ءسوز قاجىعا بارىپ كەلگەننەن كەيىن ەلدىڭ قۇرمەتتەپ شاقىرۋىنان اتىنا قوسىلعان. ءيسىلام ءدىنىڭ قاعيدالارىندا، مەككەگە بارىپ قاجىلىق پارىزىن وتەپ كەلگەن ادامداردىڭ بارلىعىنىڭ اتىنىڭ ارتىنا وسى قۇرمەتتى قوسىپ اتايدى، سوندىقتان ولدا وسى قۇرمەتتى اتاۋعا يە بولىپتى.

ويلاپ وسى جەرگە كەلگەندە، مۇستاپا ورنىنان اتىپ تۇرىپ، بارلاۋ اتىرەتىنىڭ باستىعى حاۋ چيڭجياڭعا بارىپ، وعان مۋسا قاجىنىڭ احۋالىن ەگجەي- تەگجەيلى تانىستىرادى، سونداي- اق امال بار وسى ادامدى تاۋىپ اكەلۋدى ورتاعا قويادى. بىراق،حاۋ چيڭجياڭ ەكى- ويلى بولىپ: «مەندە وسى ادامدى بىرەۋدىڭ اۋزىنان ەستىگەن ۇقسايمىن، بىراق مىنا سايدام ويپاتىنان ءبىر ادام ىزدەۋ، تەڭىزدەن تەبەن ىزدەگەندەيءىس قوي» دەپ جاۋاپ قايىرادى. سولاي بولسادا، مۇستاپا قايتا- قايتا وسى «ءتىرى قاريتانى» تاۋىپ كەلۋگە ءناسيحاتتايدى، ءارى وسى «ءتىرى قاريتا» تابىلعاندا عانا، بارلىق ىستەردەن ءۇمىت بار ەكەنىن ەسكەرتەدى. ول كوزقاراسىندا بەرىك تۇرىپ ءناسيحاتتاپ ءجۇرىپ، حاۋ چيڭجياڭدى  اقىرى تىلگە كوندىرەدى. سونىمەن جان- جاقتان مۋسا قاجىنى شۇعىل سۇراستىرىپ- ىزدەۋ باستالادى. ءۇش كۇننەن كەيىن، بارلاۋ اتىرەتىنىڭ بارلىق ءۇمىتىنىڭ اماناتىن ارقالاعان «ءتىرى قاريتانى» شاقىلىق-شاشانداعى ۇيىنەن تاۋىپ الادى. سول كەزدە، مۋسا قاجى الپىستى ارقالاپ قالعان كىسى ەكەن، ول بارلاۋ اتىرەتىنىڭ مىندەتتى مەن سيپاتىن ۇعىنىپ، مۇنايدىڭ مەملەكەتتىڭ ونەركاسىپتەنۋ قۇرىلىسىنداعى كەلەلى رولىن تۇسىنگەننەن كەيىن، ەرەكشە جەلپىنىپ: «كارى جانىم قاق دالادا قالسادا، سەندەرگە كومەكتەسىپ اۋىز سۋىن تاۋىپ بەرەمىن، مايقۇم تاۋىن تاۋىپ بەرەمىن، مۇناي تاۋىپ بەرەمىن» دەپ كەسەتە ەمەۋرىن بىلدىردى. سونىمەن ول تۇيەگە ءمىنىپ جول باستاپ وتىراتىن بولدى. بارلاۋ اتىرەتى ەڭ الدىمەن ماڭ ءايعا كەلىپ، بىرنەشە اۋىزسۋ كوزىن تاۋىپ الادى، ولار جالعاستى كايتەمىرلىكتى كەسىپ ءوتىپ، جەتى بۇلاققا جەتىپ، قۇم سايىن كەزىكتىرەدى، سونداي- اق بارلاۋ اتىرەتىنىڭ قۇلشىنىس ءتۇيىنى بولعان مايقۇم تاۋىنادا ىلىنەدى. ولار ودان ارى جالعاستى مۇناي توبەشىگى، مۇناي بۇلاعى سياقتى مۇناي قورى ساقتالعان جەر قۇرىلىمدارىن بايقايدى. وسى ارادا، بارلاۋ اتىرەتىنىڭ بارلىق مىندەتى جوسپار بويىنشا تابىسپەن اقىرلاسادى.

سايدام ويپاتى مۇناي الابىن اشۋدى جانە اشۋ قۇنىن جەتە ءبىر ادىم تۇراقتاندىرۋ، بولاشاعىن كەمەلدەندىرۋ، سونداي- اق، مۇناي جۇمىسشىلارىنىڭ ويپاتتا ءومىر سۇرۋ شارت- جاعدايلارىن جەتە ءبىر ادىم تەكسەرىپ- زەرتتەۋ ءۇشىن، 1954- جىلى قىركۇيەكتە، مەملەكەتتىك جانارزات حيميا ونەركاسىپ مينىستىرلىگى، مۇناي باسقارۋ باس مەكەمەسى تاعى ءبىر رەت سايدام ويپاتىنا بارلاۋ اتىرەتىن اتتاندىرۋدى ۇيعاردى. بۇل جولعى بارلاۋ اتىرەتى ءتورت ءجۇزدەن استام ءار سالا ارناۋلى ماماندارىنان قۇرام تاپقان، الدىڭعى جولعىدان الدە قايدا قۇدىرەتتى، سەنىمدى، كولەمدى قوسىن بولاتىن. مەملەكەتتىك جانارزات حيميا ونەركاسىپ مينىستىرلىگىنىڭ مۇناي باسقارۋ باس مەكەمەسىىنىڭ باستىعى كاڭ شىىن ءوزى قوسىندى باستادى، مۇشەلەردەن: باتىس تەرىستىك گەولوگيا مەكەمەسىنىڭ باستىعى جاڭ ءجۇن،باتىس تەرىستىك مۇناي بۇرعىلاۋ- بارلاۋ مەكەمەسىنىڭ باستىعى ياڭ ۋىنبين، سونداي-اق تەمىر جول مينىستىرلىگى، مەملەكەتتىك ۇلتتار كوميتەتى، مەملەكەتتىك قۇرىلىس كوميتەتى، حالىقتىق اۋە قاتىناسى قاتارلى ورگەنداردىڭ جاۋاپتىلارى، بۇدان سىرت سوۆەت ماماندارى چياچەحوۆ، گەللو، الوشەن.اندىلەك قاتارلى ادامدار بار بولاتىن. ءار تاراپتان كەلگەن قوسىن ءۇيمىن مۇناي باسقارۋ مەكەمەسىنەن باس قوسىپ، سول كۇنى دۇنحۋاڭعا قوناعا جەتىپ الدى. تۇندە، دۇنحۋاڭ اۋكومىنىڭ سەكىراتارى دۋ فاڭميڭ، اكىمى حۋاڭ شىفۋ بارلاۋ اتىرەتىندەگىلەرگە سالتاناتتى قارسى الۋ قوناعاسىن بەردى. اقساي جۇمىسشىلار كوميتەتىنىڭ ((اۋكومنىڭ اۋەلگى اتالۋى، ول كەزدە دۇنحۋاڭدا تۇراتىن. اۆتونوميالى اۋدان ۇكىمەتىءالى قۇرىلماعان بولاتىن) سەكىراتارى ما شيۋفىڭ ۇسىنىسپەن جينالىسقا قاتىناستى. دۋ فاڭميڭ توسىت ءسوزىن جاريالادى. ونىڭ تىلەك سوزدەرى مەن ءۇمىتتى كوڭىلى سوزدەرىنەن انىقءبىلىنىپ تۇردى. ۇيتكەنى بارلاۋ اتىرەتىنىڭ سايدامعا كىرۋى، اقساي، دۇنحۋاڭ شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا تىكەلەي بايلانىسى بار بولاتىن. ەگەر سايدام ويپاتى مەملەكەتتىك مۇناي بازاسى بولىپ تۇراقتاناتىن بولسا، وندا بۇل تاريحي وراي ەش كۇمانسىز اقساي، دۇنحۋاڭ شارۋاشىلىعىنىڭ ۇشقان قۇستاي دامۋىنا جەبەۋ بولاتىنى داۋسىز ەدى. كاڭ شىىن راحىمەت ايتىپ، كوڭىل ءبىلدىرۋ ءسوزىن سويلەدى. قايتا- قايتا توسىت كوتەرىلىپ، بىرلىكتە سايدام ويپاتىنىڭ كوركەم بولاشاعىنا تىلەۋلەستىك كوڭىل ايتىلىپ جاتتى.

بارلاۋ اتىرەتى دۇنحۋاڭنان شىعىپ التى ساعاتتان كەيىن اقسايعا كەلىپ جەتتى. مۇستاپا تاعىدا بارلاۋ اتىرەتىنە قاتىناسۋعا كورسەتىلدى، سونىمەن بىرگە ۇمبەتقان، ءابيدان قاتارلى ءتورت قازاق ازاماتى كوش باسىنا كورسەتىلدى (سايدام ويپاتىنا جەتكەننەن كەيىن تۇيە جەتەلەپ جول باستايدى). مۇستاپا مەن مۋسا قاجى الدىڭعى جولعى تاجىريبەلەرىمەن بۇرىعى باسقان ىزدەرىن قۋالاپ، ءساتتى تۇردە بارلاۋ اتىرەتىن باستاپ، بايقۇم تاۋىنا الىپ بارادى. بارلاۋ اتىرەتى بۇل جەرگە قونىستانىپ العاننان كەيىن، ءار ءتۇرلى بارلاۋ، تەكسەرۋ، ۇلگى الۋ قىزمەتتەرىن جەدەل ورىستەتەدى. جارىم ايلىق قاۋىرت جۇرگىزىلگەن قىزمەتپەن، بارلاۋ اتىرەتى ءار قايسى كاسىپتىك بارلاۋ مىندەتتەرىن جالپى بەتتىك ءساتتى اياقتاتادى. وسى رەتكى بارلاۋ سايدام ويپاتىنداعى چيىڭحاي مۇناي الابىنىڭ جەتە ءبىر قادام بارلاۋ جانە اشىلۋىنا بەرىك نەڭىز قالادى.

قىركۇيەكتىڭ 20- جۇلدىزى كۇنگى قورتىندىلاۋ جيىنىندا، كاڭ شىىن ىقشام، ۇعىمدى تۇردە الدىنعى مەزگىلدەگى قىزىمەتتەن قورتىندى ءسوزىن سويلەپ، سايدام ويپاتىن جەتە ءبىر قادام بۇرعىلاپ تەكسەرۋ مەن جىڭىشكەلەي تەكسەرىلۋى جونىندەگى مەجەلەرى مەن ويلارىن ورتاعا سالدى. بارلاۋ اتىرەتى مايقۇم تاۋىنان قايتۋدىڭ الدىڭعى ءتۇنى جەڭىستى ناتيجەنى قۇتتىقتاۋءۇشىن، ءبىر مايدان الاۋ كەشىن ۇيىمداستىردى. كوپشىلىك لاۋلاپ جانعان وتتى قورشاپ، قۇمارىنان شىققانشا اسىرسالا بيگە باسىپ، انگە سالدى. سوۆەتتىك ارناۋلى مامان چياچەحوۆ ەڭ الدىمەن ءان كەزەگىن الىپ اسقاقتاتا بىلاي شىرقادى:

الەمدى شارلاپ كەتسەمدە،

وتانىما جەتسىن نە!

اتىزعا تولى دالاسى،

جايقالعان گۇل بەتكەيدە.

بۇل سوۆەت كينوسى «شۇعىلالى كۆوەر قىستاعى» كينوسىنىڭ تاقىرىپتىق ءانى بولاتىن. ىلە-شالا بارلاۋ اتىرەتىنىڭ ايەل دوحتىرى ،سول كەزدە كەڭىنەن تارالىپ جاتقان «ءناننيۋان» ءانىن ورىنداپ قىزۋ قارسى الۋعا يە بولدى. ودان كەيىن بۇكىل مايدان اقسايلىق قازاق جولداستاردىڭ ونەر كورسەتۋىن قىزۋ قول شاپالاقپەن قابىلدادى. بارلاۋ اتىرەتىندەگىلەردىڭ بارلىعى ىشكى ولكەدەگى گەولوگيا عالىمدارى مەن جوعارى مەكتەپ وقۋشىلارى، جۇمىسشىلار، قوسىننان قايتقان اسكەرلەر بولعاندىقتان، ولاردىڭ كوبى باۋىرلاس قازاق ۇلتىن كورمەگەن بولاتىن، كەيبىرەۋلەرىندەءبىراز اسەر بولعانىمەن، ولاردا سول كەزدە قىزعىندى قويىلىپ جۇرگەن «قاسەن- جاميلا» كينوسىنان عانا كورگەن ەدى. سوندىقتان كوپشىلىك اقسايدان كەلگەن بەس قازاق ازاماتىنا تاڭىرقاي قاراپ، ولارعا سونداي باۋىر باسىپ دوستىق سۇيىسپەنشىلىگىن بىلدىرەتىن. مۇستاپا جانىنان تىستاماي الىپ جۇرگەن دومبىراسىن الىپ ساحاناعا شىقتىدا، اسەرلى سەزىممەن ءوزىنىڭ شىعارعان «سايدامعا كوكتەم كەلدى» ءانىن شارىقتاتا شىرقاي جونەلدى:

وتانىم ىرشىپ ءمىندى دامۋدىڭ پىراعىنا،

مۇنايلى تاۋ مايقۇم جاتىر ءالى ۇيقىدا.

بۇرعىلاردىڭ داۋىسى سەلت ەتكىزىپ كەر دالانى،

دومبىرانىڭ ۇنىمەن كوكتەم كىردى ءاز سايدامعا.

دومبىرا مەن ءاسەم داۋىس قوسىلىپ، اسەم ءان كوپشىلىكتىڭ قىزۋ قارسى الۋىنا بولەندى، سونداي-اق، شاتىرلاعان شاپالاق ءۇنى تولاستاماي «تاعى ءبىردى، تاعىدا جىبەر» دەگەن سۇرانىسءۇنى جاۋىپ كەتتى. مۇستاپا كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنىڭ جاي تاۋىپ، قۇمارلارىنىڭ قانباعاندىعىن كورىپ، كوش باسىلارى ۇمبەتقان، ءابيدانداردى ساحانا شاقىرىپ، ايۋ ءبيىن بيلەۋگە باستى، بۇلءبيدىڭ بەينەلەيتىن مازمۇنى ادام مەن ايۋدىڭ قاپەلدەمەدە ۇشىراسا قالعان كەزدەگى قويان قولتىق كۇرەسى ەدى. ايۋ مەن ادام نەشە قايتا جاعالاسىپ، نەشە قايتا ارباسىپ، اقىرى ادام ايۋدى تۇقىرالاتۋمەن اقىرلاساتىن. ءتۇن پەردەسىنىڭ قۇشاعىنداعى الاۋلاعان وتتىڭ جارىعىندا، ورىنداۋشىلار ايۋدىڭ قاتىكەز، قورقاۋ، اڭعالدىق ەرەكشەلىگىن تارتىمدى بەينەلەپ كورسەتىپ بەردى. كوپشىلىكتىڭ شاتتىق كۇلكىسى توقتاماي، قىزعىندى شاپالاقتارى تولاستامادى. ادەتتە ازءسوزدى كاڭ شىىندا، ءوزىن توقتاتا الماي كۇلىپ جىبەرگەنىن اڭداماي قالدى. سوۆەتتىڭ ارناۋلى مامانى چياچەحوۆ ايۋ بولىپ بيلەگەن جىگىتتىڭ يىعىن قاعىپ تۇرىپ: «سىزدەر سولتۇستىك پوليار ايۋىنان كەم ەمەس ەكەنسىڭدەر» دەدى، بۇنى ەستىگەن كوپشىلىك تاعىدا قىران كۇلكى بولىستى.

قىركۇيەكتىڭ 22- جۇلدىزى كۇنى، بالاۋ اتىرەتى سالتاناتپەن شي- ءان قالاسىنا قايتىپ كەلدى. مۇستاپادا كاڭ شىىننىڭ ءوز قولىمەن ۇسىنعان، التىنداي جارقىراعان مىستان جاسالعان «سايدام مۇناي الابىن بارلاۋ ەستەلىك وردەنىن» كەۋدەسىنە تاعىپ، سوۆەتتە جاسالعان جوعارى ەستەلىكتى دۇربىسىن موينىنا سالىپ، ءتورت كوش باسىن ەرتىپ ءوزىنىڭ مەكەنىنە ورالدى.

سول كەزدەگى «حالىق گازەتى»، «گانسۋ گازەتى»، «چيىنحاي گازەتى»، «ءۇيمىن مۇناي گازەتى» قاتارلى احپاراتتار، بۇل جولعى مەملەكەتتىڭ چيىنحاي مۇنايىن العاشقى بارلاۋ قىزمەتتى جونىندە حابار جاريالاپ تارتتى.

سوڭعى ءسوز:

چيىنحاي مۇناي الابى 1955- جىلى قۇرىلعاننان مەملەكەتتىڭ «ونىنشى بەس جىلدىق جوسپارىنىڭ» سوڭىنا دەيىن، قاجىرلىقپەن يگىلىك جاراتىپ، 327 مۇناي قۇدىعىن بۇرعىلاپ اشىپ، جيىنى 59 ميلليون 700مىڭ توننا مۇناي، 5 ميليارت 900 ميلليون تەكشە مەتىر تابيعي گازىنءوندىردى. قازىر ەلىمىزدەگى توعىز ۇلكەن مۇناي الابىنىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەدى.

تاعى ءبىر ەستىگەن قۋانىشتى حابارعا نەڭىزدەلگەندە، سايدام ويپاتىنىڭ ورتاسىنداعى ۇلكەن سايدامنان ون تريليون توننادان اساتىن قورى بار، اسىرە ۇلكەن مۇناي- گاز الابى انىقتالىپ، اشىلماق ۇستىندە ەكەن.

مىنە وسىنداي ارت- ارتىنان جالعاسىپ جاتقان قۋانىشتى حابارلاردىڭ، ءومىردەن الدە قايدا وتكەن مۇشاڭ (مۇستاپانىڭ قۇرىمەت اتاۋى)، مۋسا قاجى قاتارلى چيىڭحاي مۇناي الابىن العاشقى بارلاۋدا وشپەس ۇلەس قوسقان بىرنەشە ارداگەرلەردىڭ ارۋاقتاردا و دۇنيەدە بالكىم قۋانىشقا بولەنىپ، باقىتتى سەزىنەدى دەپ ويلايمىن!



پىكىر قالدىرۋ

ءبىرىنشى بولىپ پىكىر قالدىرىڭىز!

avatar
  Subscribe  
ەسكەرتۋ