حالقىمىزدىڭ عۇرىپ – ادەت زاڭى جايىندا

قوجامبەردى ءابدىلدا ۇلى

قازاق حالقى جانە ونىڭ زامانىن تانىعان ءادىل بيلەرى ءامىرشىل دارا بيلىككە مۇراگەرلىك ەتەتىن زاڭ–ەرەجەلەردەن جاقسىلىق كەلمەيتىنىن بىردەن سەزىنىپ، ءوزى جاساعان قوعامدىق ورتانىڭ ساياسيىن، شارۋاشىلىعىن، مادەنيەتىن باسقارۋدىڭ قاجەتىنە ساي، قارا قىلدى قاق جاراتىن، ادال، ءادىل، تۋرا بيلىكتى دارىپتەيتىن عۇرىپ–ادەت زاڭىن قالىپتاستىرۋ جولىندا ۇزاق ىزدەنگەن. ولاي بولاتىنى: ءارقانداي ءبىر قوعامدىق ىستە، ادالدىقتىڭ، ادىلەتتىڭ، ادىلدىكتىڭ قاشان دا جۇرت تىلەگى ەكەندىگىنە سەنەتىن، قالىڭ ەڭبەكشى حالىق بۇقاراسى، عۇرىپ–ادەت زاڭىن قوعامداعى دۇرىس پەن بۇرىستى، اق پەن قارانى، شىن مەن جالعاندى، ىزگىلىك پەن جاۋىزدىقتى پارىقتاۋدىڭ جۇرت مويىندايتىن ولشەمى دەپ تۇسىنگەن.

تاريحي دەرەكتەردە مايقى ءبي سول كەزدەگى حانداردىڭ ىشىندەگى ويلامدى، ءبىلىمدى حان دەپ تەمىر حانعا بارىپ: «ءبىز مولايىپ، ءبىر حاندىق ەل بولۋعا جەتتىك، ەندى ءوز الدىمىزعا ەل بولساق» دەگەن ەكەن، تەمىر حان مايقى بيدەن «سەندەردىڭ ءبىر حاندىق ەل بولارلىق جۇرت مويىندايتىن، ەرەجە–تارتىپتەرىڭ، زاڭ–جارلىقتارىڭ بار ما؟» دەپ سۇرايدى. سوندا مايقى ءبي:

كۇللى ەلىمىز ءۇش جۇزدەن قۇرالادى،
ءبىر–بىرىنەن قۇدا بوپ قىز الادى.
ءجۇزدىڭ ءىشىن ءوزارا تۋىسقان دەپ،
قۇدا بوپ قىز الۋدان ۇيالادى.
مال ۇرلاعان ۇلكەن قىلمىس،
ەسەلەپ ايىپ تولەيدى.
موينىنا قوساق، ارتىنا تىركەۋ،
بەرسە دە قىڭق دەمەيدى.
تولەي الماسا ەل دەمەيدى،
سونىمەن ۇرلىق تيىلادى.
تيىلماسا ەلى كەلىپ جيىلادى،
ۇرلىق ىستەيتىن قولى قيىلادى.
ادام ولتىرسە قۇن بەرەدى،
قۇن ءۇشىن بۇكىل ەل كەلەدى.
ەردىڭ قۇنىنا ەكى ءجۇز جىلقى،
ايەلدىڭ قۇنىنا ءجۇز جىلقى بەرەدى.
ءتورت بولىكتىڭ ءۇش بولەگىن،
ءۇش جۇزگە ارناپ قويادى.
الۋ–الماۋ ەل ىرقىندا بولادى.
ءبىر بولەگىن قارالى ۇيگە قۇن دەپ بەرىپ،
جوسىنعا قول قويادى.
كوز شىعارىلسا،
ەردىڭ قۇنىنىڭ تورتتەن ءبىرىن تولەيدى.
وزگە مۇش سىنسا،
وعان تولەم بەرىپ سۇيەيدى.
ۇقساس الۋعا جول جوق،
قىساسپەن ادام ولتىرسە،
قانعا قان الىنادى.
ءولتىرۋشى قانداي ولتىرگەن بولسا، ءدال سولاي ءولتىرىلىپ كورگە سالىنادى.
جەر داۋى مەن جەسىر داۋى ەل ىشىندە قارالادى.
بيلەر شىعىپ بولعان ءىستى سارالايدى،
كوز جەتكەندە بيلىك كەسىپ،
ەل الدىندا جازالايدى،–دەيدى.

مىنە، بۇدان قازاق حالقىنىڭ سوناۋ ەرتە زاماننان باستاپ، زاڭ–ەرەجەنى ەل بولۋدىڭ بەلگىسى ساناپ، نەنىڭ قىلمىس ەكەندىگىنە، ونداي قىلمىستى قالاي جازالاۋ كەرەكتىگىن، نەنىڭ عۇرىپ–ادەت زاڭىنا قايشى ءىس ەكەندىگىنە، ونى قانداي باسقارۋ كەرەكتىگىنە كوڭىل بولە باستاعاندىعىن انىق بىلەمىز. بىلايشا ايتقاندا، كىسى ولتىرسە نەمەسە باسقالاردىڭ كوزىن شىعارىپ، دەنەسىن زاقىمداسا، جول–جوسىنعا ساي جازالاناتىندىعى، قىساس پەن كەك الۋعا جٶل قويىلمايتىندىعى، ەل بۇزاتىن سويقانشىل تەنتەكتەر مەن باۋ كەسپە، دانىككەن ۇرىلارعا ايىپ تارتقىزىپ، تولەم تولەتەتىندىگى، سونداي–اق جەر داۋى، جەسىر داۋى سياقتى ەل ىشىندەگى داۋ–شارلاردىڭ اق–قاراسىن پارىقتاپ، بيلەر جاعىنان سارالاعان سوڭ، ەل الدىندا اشىق جاريالاپ، باسقارىلاتىندىعى ادەتكە اينالعاندىعىن بىلۋگە بولادى.

قازاق حالقى ەل بولۋدىڭ بەلگىسى ساناعان ادەت زاڭىن قالىپتاستىرۋدا، حالىق بۇقاراسىنىڭ قوعامدىق ومىرىندەگى الۋان–الۋان زاڭ قۇبىلىستارىنا قاداعالاپ نازار اۋدارىپ وتىرعان. قوعامدىق ءومىردىڭ بەرەكەسىن شايقالتىپ، تىنىشىن كەتىرەتىن داۋلى ۇرەيلى جاماندىقتان جيرەنىپ، «زامان ازباسىن، زاڭ توزباسىن» دەگەن ەل تىلەگىنە ساي، وعان تيىم سالۋدىڭ جول–جوسىنىن ۇزدىكسىز ىزدەگەن.

ەڭبەكشى قازاق حالقى ەل باسقاراتىن زاڭ–ەرەجە جاساۋدا كەمەلدى جارعى جاساۋدى، ەلدى ۇلىستارعا ءبولىپ باسقارۋدى، جەر داۋىن، جەسىر داۋىن ۇرلىقتى، بارىمتانى، ءولىم–ءجىتىمدى، الىم–بەرىمدەگى داۋ–شارلاردى، تالاس–تارتىستى، سونداي–اق باسقا دا قوعامدىق داۋلى ماسەلەلەردى ادەت زاڭىنداعى ەرەجەگە نەگىزدەلىپ، بيلەردىڭ باسى قوسقان كەڭەستەرىندە اقىلداسىپ شەشۋدى ءجٶن كورگەن. مۇنداي باس قوساتىن بيلەر كەڭەسى ادىلدىكتى قولداپ، جۇرتتىڭ نامىسىن وياتىپ، رۋحىن سەرپىلتىپ، سەنىمىن بەكەمدەۋ ءۇشىن اشىلۋمەن بىرگە، «ىشىنەن ىرىگەن جەردە پەيىل توزادى»، «پەيىل توزعان جەردە زامان ازادى» دەپ، بەرەكە–بىرلىكتى قاستەرلەگەن، «ۇلىقتاردىڭ وزىمنەن تەك بوركىم عانا بيىك» دەپ، قالىڭ ەڭبەكشىل جاي بۇقارانى ادام قاتارىندا كورمەي، ولاردىڭ مۇڭ–مۇقتاجىمەن ساناسپاي، كەلسە–كەلمەس ءتىس–تىرناعىن باتىرىپ، المان–سالىعىن اۋىرلاتىپ، تىرىدەي باقىرتىپ تالاۋىنان قۇتىلدىرۋ جولىندا كۇش سالعان. «مالىن جاننىڭ ساداعاسى، جانىن ارىنىڭ ساداعاسى سانايتىن»، تۋعان ەلىنىڭ قامى ءۇشىن وتقا تۇسەتىن ازاماتتاردىڭ ازاماتتىعىن اسىل قاسيەت ەسەپتەگەن. جۇرت بيلەردى حالىق ىشىندەگى تۇتاس ەلگە تانىلعان، بىرنەشە ونەردى قاتار يگەرگەن، كوز اياسى كەڭ، ءادىل، تۋراشىل، كوسەمدىكپەن ەل باستاعان مايقى، تولە، ايتەكە، بايدىبەك، قازىبەك قاتارلى شەشەندەردەن تاڭداعان. ونداي بيلەر قاراپايىم ەڭبەكشى حالىقتىڭ تۇرمىس ادەتى مەن ادەت زاڭىنداعى تۇزىمدەردى، ەرەجە–تارتىپتەردى قانىق بىلگەن. ولار بيلىك ايتقاندا داۋلى جاقتاردىڭ رازدىعى مەن شىندىققا مويىنسال بولۋىنا باسا نازار اۋدارىپ، ءىستىڭ شىنايى، ءادىل شەشىلۋىن بيلىك ايتۋدىڭ ءتۇيىنى دەپ ءبىلىپ، ونى ادەت زاڭىنىڭ تاڭداۋلى داستۇرىنە اينالدىرۋ ءۇشىن قۇلشىنعان. جاماندىق اتاۋلىنىڭ ۋلى وسپەدەي «الماي جاتقان اكىم، جەمەي جاتقان ءبي جوق» دەگەن سىلتاۋمەن وربىگەن كەزىندە دە اق تىلەكتىڭ بيلەرى «قۇلقىنى جامان ءبي بولماس»، «ولىمنەن ۇيات كۇشتى»، «وزبىر ءبي ولجا ءۇشىن ولەدى» دەيتىن ءادىل–قازىلىقتى ۇستانۋدى ابىروي ساناعان. ءسويتىپ، قازاق حالقى ادەت زاڭىنىڭ ەل–جۇرتتىڭ مۇددەسىنە، قوعامنىڭ دامۋ تالابىنا ۇيلەسەتىن ەرەجە–تارتىپتەرىنە سۇيەنىپ، قابىلداعان پالەمەن، اسقىنعان جالامەن جيرەنىشتى جاماندىقپەن كۇرەسىپ، ازىپ–توزىپ، جۇدەپ–جاداعان ءومىردى ءوز ارناسىنا ءتۇسىرىپ، مالىن باعىپ، ەگىنىن سالىپ، قارا جەردى قامىرشا يلەپ، تاستان ءتۇيىن ءتۇيىپ، الۋان ءتۇرلى ونەردى ۇمتىلا ۇيرەنىپ، تىرشىلىك سالتاناتىن اسىرا تۇسكەن. قوعامدىق دامۋ بارىسىندا دۇنيەنىڭ پارقىن، كىسىلىكتىڭ نارقىن ۇعىنا ءتۇسىپ، جالاڭ قويىن قۇرتتاپ، ايرانىن ۇرىتتاپ جۇرە بەرەتىن كۇي كەشپەي، كوز اياسىن كەڭەيتىپ، باسقالاردىڭ كەمسىتۋىنەن ساقتانىپ، وزىق ۇلتتاردىڭ قاتارىنان ورىن الۋعا ۇمتىلا بىلگەن. ءسويتىپ، ۇنەمى كەزدەسە بەرەتىن قايشىلىقتى، داۋلى ماسەلەلەردى، «جاقسى جول ەلگە جٶرا» دەپ، ادەت زاڭىنداعى ادىلدىك پەن ادىلەتتىڭ تالابى بويىنشا شەشىپ وتىرعان.

بىزگە بەلگىلى، قاي زاماندا بولسىن زاڭ قاتىناسى _ قوعامدىق قاتىناستىڭ ەرەكشە فورماسى. بۇل تۇردەگى قاتىناس _ ادامدار اراسىنداعى ۇقىق پەن بورىش نەگىزىندە قالىپتاسادى. مۇنداي ەرەكشە قاتىناستى ساۋلەلەندىرەتىن زاڭ–ەرەجەسى، زاڭ، قاعيداسى، زاڭ پرينسيبى سول قوعامداعى ادامدار اراسىنداعى قاتىناستى ولشەمدەستىرىپ، رەتكە سالادى. زاڭ قاعيداسى _ زاڭ–ەرەجەلەرىنە نەگىز سانالاتىن پرينسيپتەر مەن كوزقاراستى قامتيدى.

دەمەك، زاڭ – قوندىرماعا جاتاتىن، قوعامدىق بازيس جاعىنان بەلگىلەنەتىن ادامزات قوعامىنىڭ دامۋى بارىسىنداعى تاريحي قۇبىلىس، زاڭدى ساياسيمەن سالىستىراتىن بولساق، ولار ءوز رولدارىن ساۋلەلەندىرۋدە فٶرما جاقتان ۇقسامايدى. ساياسي–ەكونوميكالىق ورنى ۇقسامايتىن ادامداردىڭ مۇددەسىنىڭ توعىسۋى مەن قاقتىعىسۋىن شوعىرلى بەينەلەپ، ساياسي قاتىناستى ەكونوميكالىق قاتىناس رەتىندە ساۋلەلەندىرەدى. ال، زاڭ–زاڭ فورماسى ارقىلى ەكونوميكالىق قاتىناستىڭ ەرەجەلەرى مەن ءتارتىبىن تۇزىمدەندىرەدى. ساياسي _ ساياسي ارەكەتتەر مەن ساياسي بارىستاردىڭ ءتارتىبىن جۇزەگە اسىرۋ، مەڭگەرۋ، رەتتەۋ رولىن اتقارادى. زاڭ _ قوعامدىق قاتىناستاعى ادامداردىڭ ۇقىعى مەن بورىشىن ەرەجەلەندىرىپ، قوعامدىق قاتىناستى رەتتەيدى، تەڭشەيدى، تەجەيدى.

بىزگە ادامزات قابىلداعان، ساياسي سانانىڭ، زاڭدىق سانانىڭ عىلمي ءبىلىمنىڭ، مادەني ورەنىڭ، وسكەلەڭ اقىل–پاراساتتىڭ جالپىعا بىردەي قاعيدالارى قالىپتاستىرعان رۋحى _ عاسىردان عاسىرعا جالعاساتىن ولمەس رۋح ەكەندىگى تۇسىنىكتى. مىنە وسى تۇرعىدان ايتقاندا حالقىمىزدىڭ ءداستۇرلى زاڭ مادەنيەتىن قامتىعان رۋحاني وركەنيەت ءبىزدىڭ ايىرلىپ قالۋىمىزعا بولمايتىن اسىل بولىپ تابىلادى. سوندىقتان، ءبىز، زاڭعا نەگىزدەلۋ _ زاڭدى ءادىل اتقارۋدىڭ العى شارتى ەكەندىگىن ەستە بەرىك ساقتاپ، قوعامداعى زاڭ قۇبىلىستارىن زامانىمىزداعى زاڭ ەرەجەلەر مەن ادەت زاڭىنداعى تەڭدىك پەن ادىلدىكتىڭ تالابى بويىنشا دۇرىس تانىپ، زاڭمەن باسقارۋ _ جاراسىمدى قوعام قۇرۋدىڭ كەپىلى ەكەندىگىن ايقىن ۇعىنىپ، دەموكراتيالى، ءادىل، ادىلەتتى، سەنىمدى، قايىرىمدى، ومىرشەڭ، تىنىش، ءتارتىپتى قوعامدىق ورتا جاراتۋ جولىندا تىنباي قۇلشىنۋىمىز كەرەك.

كەلۋقاينارى:جۇڭگو قازاق راديو تورابى 



پىكىر قالدىرۋ

ءبىرىنشى بولىپ پىكىر قالدىرىڭىز!

avatar
  Subscribe  
ەسكەرتۋ