قالتىن كەشىرمەلەرى

اۆ: شامەش اۋعانباي ۇلى

اۋ: مارقابا مالىك ۇلى

1970-جىلى ناۋرىز ايىندا، باتىس-سولتۇستىك ۇلتتار ينستيتۋتىندا وقىپ جاتقان وقۋشىلار مەكتەپ تارابىنان: ” باتىس-سولتۇستىك ۇلتتار ينستيتۋتى تۇزەتىمپازداردىڭ وركەندەرىن تاربيەلەيتىن اپان، ينستيتۋتتى كۇشىنەن قالدىرىپ، بارلىق وقۋشىلاردىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن مەكتەپ ءبىترۋىن ۇيعاردىق…“ دەگەن ۇقتىرۋىن تاپسىرىپ الدى. بۇل توسىننان كەلگەن حابارعا وقىپ جاتقان بالالار تاڭ-تاماشا بولدىق، بىراق بۇل وزگەرمەيتىن شىندىق ەدى. حاباردىڭ شىندىعىنا كوزدەرى جەتكەننەن كەيىن، ءار ۇلت وقۋشىلارى جاپا-تارماعاي ءوزارا قوشتاسۋلار ايتىپ، ەستەلىك داپتەرلەرىنە ارناۋ سوزدەرىن قالتىرىپ، كەيبىر ماحاباتتاسىپ جۇرگەن وقۋشىلار كەزدەسۋلەر وتكىزىپ، ءوزارا قيماستىق سۇيىسپەنشىلىكتەرىن ءبىلدىرىپ، سابىلىسىپ جاتتى. ءبىز دارىگەرلىك فاكىلتوتىنىڭ وقۋشىلارى بولاتىنبىز، وتكەن ەكى جىلدا، مەكتەپتە جۇرىلگەن ”مادەنيەت زور توڭكەرىسىنىڭ“ زاردابى وقۋشىلار ارا ىرتكى سالىپ، توبە-توبە بولىپ، ءار جاق وزدەرىن ”توڭكەرىسشى“ ساناپ، ءوزارا رەنىشتەر ورناعان بولاتىن. الايدا، مەكتەپ بىتىرەتىن حاباردى ەستىگەننەن كەيىن، بۇل رەنىشتەر وزدىگىنەن تاراپ، كوپشىلىكتىڭ بارلىعى مەكتەپ تۇرمىسىندا قالىپتاسقان سۇيىسپەنشىلىكتىڭ ماڭگىلىك ەكەندىگىنە كوزدەرى جەتىپ، جوعارداعى كورىنىستەر جارىققا شىققان ەدى. 20-ناۋرىز كۇننەن باستاپ، مەن ءبىر جاڭا قاتيراعا بارلىق ساباقتارستارىمنىڭ ەستەلىك سوزدەرىن قالتىرۋلارىن ءوتىندىم. وتىز قانشا جىل وتكەننەن كەيىن، بۇل ەستەلىك قاتيرانى اقتارسام، ەستەلىك سوزدەرىندە ”مادەنيەت زور توڭكەرىسىنىڭ“ بەلگىلەرى مەنمۇندالاپ، سول داۋىردەگى ۇراندار ورىن الىپ، اسقاق ارماندارى مەن ماعان دەگەن تىلەكتەرىنە تولىپتى.

”الدىن الا مەكتەپ ءبىتىرۋ“ نەدەن دەرەك بەرەدى؟ ءبىزدىڭ بارلىعىمىز تۇزەتىمپازداردىڭ وركەندەرىنەنبىزبە؟ ءبىزدىڭ الدىمىزدا قانداي تاعدىر كۇتىپ تۇر؟ ت ب سياقتى سۇراۋلار ويىمىزدان ءبىر كوتەرىلمەدى. 1969-جىلى اپەكەم ەكەمىزگە ادەتتە حات جازبايتىن اكەمنەن حات كەلدى، ول حاتىندا اقساي اۋدانىندا تاپقا تالداۋ ناۋقانى جۇرىلىپ جاتقانىن بايانداپ، ءبىزدىڭ وتباسىمىزدىڭ ”باي شارۋا“ تابىنا جاتقىزىلعانىن ايتىپتى. بۇل حابار ”مادەنيەت زور توڭكەرىسىنىڭ“ زوبالاڭىن كوزىمىزبەن كورىپ جۇرگەن بىزگە ”باستان تيگەن شوقپارداي“ اۋىر سوققى بولدى. ۇيتكەنى، ”مادەنيەت زور توڭكەرىسى“ كەزىندە، ” پومەشيىكتەر، باي شارۋالار، كەرتارتپاشىلار، بۇزاقىلار مەن وڭشىلداردى“  ”بەس قارا“ دەپ قاراپ، سوققى بەرۋدىڭ وبەكتيۆتەرى بولاتىن. اكەمنىڭ مەكتەپ ءبىتىرۋدىڭ الدىندا تۇرعان بىزگە حات جازۋداعى ماقساتى دا، ءبىزدىڭ الدىن-الا يدەيالىق دايىندىقتا بولۋىمىزدى مەڭزەگەنى دە شعار-اۋ! سونىمەن، اقسايلىق 9 وقۋشى ەكى ۇشتى ويىمىزدى باسا الماي، اۋىلعا قايتتىق. ليۋيۋان ۆاكزالىنان پويەزدان تۇسىپ، ماشينامەن قۇم تۇمسىعىنان وتكەندە، الدىمىزداعى تاۋ قاڭىراپ، ارتىمىزداعى قۇم قۇلازىپ، كوكتەم بولا تۇرسادا ەشقانداي كوكتەم ءيسىن سەزىنبەگەن، قۇلازىعان كوڭىل كۇيدە بولىپ، ەشقانداي ءبىتىرىپ كەلگەن وقۋشىنىڭ شابىتىنا كىرە المادىق، بولاشاققا دا ەشقانداي ءۇمىت ارتاتىن ءتۇرىمىز بىلىنبەدى. كەنەتتەن، سەيىت ساباقتاسىم مەنەن: ”ءبىزدىڭ اقساي كوركەمبە ەكەن؟“- دەپ سۇراپ قالماسى بارما، مەن باسىمدى شايقاپ: ”مىناۋ ءبىزدىڭ مەكەنىمىزبە؟“- دەپ وعان قارسى سۇراق تاستادىم، وسى كەزدە، كوپشىلىكتىڭ كوڭىل كۇيلەرى تولقىپ سالا بەردى. ءبىز ورتالىق قالا لانجوۋدان پيڭيىننەن باستاپ، ورتالاۋ، ورتا تەكنيكومدى بتىرگەنگە دەيىن، تابانى كۇرەكتەي ون جىل تۇردىق، ساحارا مالشى بالالارى-بىزدەر قالا تۇرمىسىنا ابدەن ۇيلەستىك، ءتىپتى ءوز ۇلتىمىزدىڭ سالت-سانا، تىلىندە ۇمىتا باستادىق. ءاردايىم اۋدان قالاشىعىنا كەلگەندە، جاتاعان ۇيلەر مەن اندا-مۇندا كەزىگەتىن جۇرگىنشىلەردى كورگەندە، ”باسقا سالسا، باس باقشىل“- دەپ  قۇلازىعان كوڭىلىمىزدى كىمگە ايتارىمىزدى بىلمەي داعداراتىنبىز. ءبىز تىركەلۋگە الىنعاننان كەيىن، اۋداندىق مەيمانحاعا ۋاقىتتىق ورنالاستىرىلىپ، ءبولىستى توستىق. جەتى كۇننەن كەيىن، ەكى ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ كادىرى كەلىپ، ءبولىس ناتيجەسىن جاريالادى، بارلىقتارىعىمىز دا بولىسكە يە بولىپپىز، دارىگەرلىك وقىعان 6 وقۋشىنىڭ ىشىندە اپەكەم ەكەۋمىز ىنتىماق اۋىلى مەن قۇرىلىس اۋىلىنا ءبولىنپپىز، مال دارىگەرلىگىن وقىعان ومار، ابىلاي، سەيىت ءوز كاسىپتەرىمەن ءاربىر اۋىلدىققا ۇيعارىلىپتى، باسقا وقۋشىلار تۇگەلدەي ”توڭكەرىستىك كوميتەتكە“ قىزمەتكە تاعايىندالىپتى. كوپشىلىكتىڭ قۋانىشى قويىندارىنا سيماي، جاستىق جالىنمەن، ءار تاراپتاعى قىزمەت ورنىمىزعا تاراستىق.

قالتىن قۇرىلىس اۋىلدىعىنىڭ ورنالاسقان جەرى، اۋدان قالاشىعىنان 250 كيلومەتر الىس ورنالاسقان. ءبىز ءبولىس ۇقتىرۋىن العاننان كەيىن ماشيناعا وتىرىپ نۇقتىلعا كەلدىك. سول جەردەن ءبىزدى باستاپ كەلگەن ونەرحان ءوندىرىس اترەت باستىعىنان ءبىر ات سۇراپ الىپ، ءدارى ساندىعى مەن كيىم-كەشەگىمىزدى تەڭدەپ، مۇتار ەكەۋىنىڭ باستاۋىندا قىرداعى ەلگە جول الدىق. العاشقى بەكەتىمىز تەڭىز دەڭگەيىنەن 4000 مەتر بيىك قالتىن كومىر كەنى بولدى. قاقاعان سۋىق پەن ىس اۋا رايىندا، وكپەمىزدى قولعا ۇستاپ، ءبىر كۇن ءجۇرىپ كوزدەۋلى جەرگە ارەڭ جەتتىك. جەتتىك دەگەنىمىز بولماسا، باسىمىز اينالىپ، جۇرەگىمىز اينىپ، كۇنى بوي جۇرىستەن ابدەن دىڭكامىز قۇرىعان ەدى. ءبىزدىڭ بۇل حالىمىزدى كورگەن جەرىلىك ادامدار: ”ىس ءتيىپ تۇر، بىرنەشە كۇننەن كەيىن ۇيرەنىپ كەتەسىڭدەر“- دەپ جۇباتۋلار ايتىستى. بۇل جەردە جەتپىس-سەكسەن كەن جۇمىسشىلارى كەن قۇدىقتارىنا ءتۇسىپ، كومىر قازادى ەكەن. ولاردىڭ بەتى قاپ-قارا بولىپ قانتالاپ، سيرەك اۋادا شاڭ-توزاڭ توساتىن ماسكا تاعۋعا ءلاجىسىز، بەينە كينودان كورگەن بەينەتقور جۇمىسشىلارداي جاپالى جۇمىستار ىستەپ ءجۇر. مەن ولاردىڭ سۇركەي دە ماشاحاتتى ورتادا جۇمىس جۇرگىزەتىنىنە تاڭ-تاماشا بولىپ، ءوزىمنىڭ كورگەن جول ماشاحاتىن بىردەن ەستەن كوتەرگەندەي بولدىم. كەلەسى كۇنى، مۇتار كۇنبە-كۇن قالتىن ساحاراسىنا جەتەتىندىگىمىزدى ايتتى. ءبىز ماندىتىپ ءجۇرىپ، دەلدىرەكەي دەگەن بەلەڭگىرگە كەلدىك. بەلەڭگىردىڭ ۇستىنە شىققاننان كەيىن، الدىمىز كەڭىپ سالا بەردى. قالتىن وزەنى وڭ—تەرىستىك ەكى تاۋدىڭ اراسىنداعى كەڭ جازىقتا بۇراتىلىپ، قازاق ۇيلەر مەن ءتورت تۇلىك مال شۇباتىلىپ، وڭتۇستىك تاۋ شوقىلارىنىڭ اق جەلەگىنەن شاعىلىسقان نۇرىمەن ەرەكشە تۇسكە ەنىپ، كوڭىلىمىزدىڭ كوك جيەگى كەڭەيىپ بارا جاتقانداي سەزىلدى. سونداي-اق، بۇنداي كوركەم، كەڭ القاپتا دارىگەر بولۋ قانداي باقىت ەدى دەگەن وي سەزىم دۇنيەمدى جەلپىندىرىپ تاستادى. كوممۋنا (كۇڭشە) ورنى تۇرعان قىزىل جارعا جەتكەنشە، قۇيرىعىمىم ويىپ، نە اشىپ ايتا الماي ابدەن زىقىم كەتتى. كوممۋنا ورنى قورانىڭ ىشىندەگى ءبىر قاتار جاتاعان ءۇي مەن بىرنەشە قالتقىدان تۇرادى ەكەن. كوممۋنا استىقتارىدا قالتقىنىڭ استىنا جينالىپتى. كوممۋنا كادىرلارى كوللەكتيۆ اسحانا بولماعاندىقتان، جاقىن ماڭداعى مالشىلاردىڭ ۇيىنە قوناقتايدى ەكەن. بىزدە ۇزىكسىز ىشكەرلەي كىرىپ، تۇنگى ساعات ون بىردە اققاپتالداعى راحىمەتتىڭ ۇيىنە كەلدىك. ءبىز اتتان ءتۇسىپ، ۇيگە كىرەر كىرمەستە، ”پالەنپايدى جوعالتايىق“- دەپ ءۇي تولى ادام ۇرانداتىپ جىبەردى. ەسىك كوزىندە، باسىن سالبىراتىپ، بەلىن بۇگىپ ءبىر ەگدە ادام تۇر. ونى كوپشىلىك: ”قىلمىسىڭدى تاپسىر“- دەپ بولسىن-بولماسىن تەگەۋىرىنگە الىپ، ياناتتاپ، توپەشتەپ الادى. جاڭا مەكتەپتەن شىققان مەن، كوز الدىمداعى بۇل كورىنستەن قاتتى شوشىپ كەتتىپ، جانىمداعى جاپاننان: ”بۇل ادام ءسىرا كىم؟ نەگە كۇرەسكە الىنىپ جاتىر؟“- دەپ سۇرادىم. جاپان بۇل ادام جاقىپ دەگەن ”تاريحي كەرى توڭكەرىسشى“ دەپ تۇسىندىرىپ، ونى كەدەي، تومەن ورتا ديحاندار مەن زاۋفانپايلاردىڭ (بۇلىكشى) كۇرەسكە الىپ جاتقانىن ايتتى. كۇرەس جينالىسى ءتۇن ورتاسى بولعاندا ارەڭ تارادى. ءبىزدە شالا-مالا ءشاي ىشتىكتە جاتىپ قالدىق. ابدەن شارشاعان ۇقسايمىز، ەرتەسى تۇستە بىراق وياندىق. قالتىنعا كەلگەن ءبىرىنشى كۇنى كورگەن كورىنىس كوزىمنەن كەتەر ەمەس، جاڭا عانا مەكتەپتەن قوعام تابالدىرىعىن اتتاعان ماعان ۇرەي تۋدىرىپ، بۇل قوعام قانداي؟ بولاشاعىم قالاي بولادى؟… دەگەن ويلار مازالاي بەردى.

1970-جىلى قىركۇيەكتەن باستاپ، اتقا ءمىنىپ ەل ارالاپ، دارىگەرلىك تىرشىلىگىمدى باستادىم. ءبىزدىڭ سەميانىڭ تاپقا تالداۋ ورنى ”جامان“ بولعاندىقتان، وزىمە-ءوزىم قاتاڭ تالاپ قويىپ، قىزمەتتەن ناتيجە شىعارىپ، ۇيرەنگەن بىلىمدەرىممەن ءزارۋ مالشىلاردىڭ اۋىرۋ-سىرقاۋلارىن جازىپ، حالىق القاۋىنا يە بولىپ، ءسوزسىز نۇرلى بولاشاق ورناتۋعا بەلىمدى بەكەم بايلادىم. سوندىقتاندا، قۇلشىنا كاسىبىمدى ۇيرەنىپ، قوعامعا جىڭىشكەلىكپەن نازار اۋدارىپ، قيىنشىلىقتاردان قاشقالاقتاماي، جاۋاپكەرشىلىكپەن ءار قانداي ءامالياتتى قابىلداۋ مەنىڭ مىزعىماس ءومىر سەنىمىمە اينالدى. قالتىننىڭ شارت-جاعدايى وتە جاپالى، مالشىلار ۇزدىك سۇركەي تابيعاتتىڭ سوقىسىندا ءوندىرىس جاساپ، وتە ماشاحاتتى ەڭبەك ەتەتىن. مەندە وسىنداي ورتادا قىزمەت ىستەپ جۇرسەمدە، مالشىلار تۇرمىسىن كورىپ، ءوز قىزمەتىمە قاناعات قىلىپ، ونىڭ ۇستىنە قۇلشىنا ەڭبەكتەنىپ، الىستاعى اكە-شەشەمە جىلىنا ءبىر-اق رەت قايتاتىنمىن. قالتىن ساحاراسى شىعىسى چيڭحاي ولكەسىنىڭ دۇلان اۋدانىنا، سولتۇستىگى ورتاسىنان ءبىر تاۋ اسىپ سۋبەي اۋدانىنىڭ يەنشىۋانىنا، وڭتۇستىگى چيڭحاي ولكەسى حايشي وبىلىسىنىڭ شاعانشەرگسىنىنە، باتىسى نۇقتىل ارقىلى قايىز ساحاراسىنا دەيىن قۇلاشىن كەڭ جازىپ سوزىلاتىن. مالشىلار وسى اۋماعى 20 مىڭ گۆادىرات كيلومەترگە تاياۋ كەڭ-بايتاق ساحارادا، ماۋسىم وزگەرىسىمەن ىلەسىپ، ءوز ەركىنشە كوشىپ-قونىپ جۇرەتىن. مەندە جازدا اتپەن، قىستا تۇيەمەن تەپەڭدەپ، قالتىنداعى بارلىق مالشىلاردىڭ وتباسىن قۋالاپ ارالاۋمەن بولامىن. قالتىن ساحاراسىنداعى اۋىرۋ-ىندەتتەردىڭ وزىندىك زاڭدىلىعى بولادى. ۇدايى كەزىگەتىن ناۋقاستار مەن قايتامالى ناۋقاستاردان تىس، ەڭ كوپ كەزىگەتىن، ءارى داۋالاۋعا جاعداي جار بەرمەيتىن اۋىرۋ ىس تيۋ ەدى. ەگەر، تۇماۋ، وكپە قابىنۋ سياقتى اسقىنۋ سيپاتىن الاتىن ناۋقاستار ىس اۋادا دەرەۋ اسقىنىپ، داۋالاۋ قينشىلىعىن جوعارلاتاتىن. كوپتەگەن بالالار وسى سەبەپپەن شەتىنەپ تە كەتەتىن. مەن ءوز كوزىممەن بالالاردىڭ ىس ءتيىپ شەتىنەگەنى مەن مالشىلاردىڭ كۇيزەلىسىن كورگەندە، ولارعا جانىم اشىپ، ىشىمنەن قاتتى قۇسالاناتىنمىن.

1970-جىلى قازان ايىنىڭ ءبىر كۇنى، ەكىنشى كۇيەۋگە ءتيىپ، جاسى ەگدەلەپ قالعان ءبىر ايەل اۋىر تولعاتتى، ونىڭ جاتىرىنىڭ قۋرىلۋى دارمەنسىزدەنىپ، قاتتى قينالىپ، ىس ءبىر جاعىنان ءتيىپ، تولعاعى 70 ساعاتقا ۇلاساستى. امالسىز قالعان مەن اۋدانعا تەلەگرامما جولداپ، اۋداندىق دوحتىرحانانىڭ شۇعىل جاردەمىن ءوتىنىش ەتتىم. 48 ساعاتتان كەيىن، اۋداندىق دوحتىرحانانىڭ باستىعى ما ءۇيلۇڭ باستاعان دوحتىرلار كەلىپ، ايەلدىڭ ىشىنەن الدە قايدا شەتىنەگەن نارەستەنى اپەرەتسيالاپ الىپ، ەرەسەك ادامدى قۇتقارىپ قالدى. بۇل مەكتەپتەن جاڭا شىققان ماعان ۇلكەن تاجىريبە ساباق، ءارى باتىلدىلىق اپەردى. ءبىزدىڭ مەكتەپتەگى كەزىمىزدە، ‹‹مادەنيەت زور توڭكەرىسىنىڭ›› كەسىرىنەن كوپ رەت وقۋ توقتاتىلدى، قوعامعا ارالاسىپ، دارىگەرلىك قىزمەتىمەن شۇعىلدانعاننان كەيىن، كوپتەگەن بىلىمدەردى ءاماليات پەن وزدىگىمىزدەن ۇيرەنىپ تولىقتادىق. سوندىقتاندا، ءدارى ساندىعى، كىتاپ، جەم قالتا تومەنگە ءتۇسىپ، ناۋقاس كورگەندە، ءسوزسىز الىپ جۇرەتىن ءۇش اسىل بۇيىمىمىز بولاتىن. ءبىر جىلى قىستا، ماقان ەسىمدى مالشى جەدەل رەۆماتيزم قىزباسى ۇستاپ، ەكى تىزەسى ءىسىپ، قىزۋى قاتتى ورلەپ ناۋقاستاندى. تەكسەرۋ ناتيجەسى رەۆماتيزمنىڭ جۇرەككە شاپقانى دەپ انىقتالدى. ول كىسىنى نۇقتىلعا الىپ كەلگەننەن كەيىن، اۋىرۋحانا بولماعاندىقتان، ءوز جاتاعىما جاتقىزىپ، ءبىر جاعىنان داۋالاپ، ءبىر جاعىنان تۇرمىسىنا قارايلاستىم، كۇندەلىكتى قاربالاس اۋىرۋ داۋالاۋ قىزمەتىمنىڭ ورتاسىندا، ونىڭ كيىم كەشەگىن جۋىپ، تاماعىن ىستەپ، 17 كۇن دەگەندە ساقايتىپ ۇيىنە قايتاردىم. بۇل جەردە ءۇيىم تۇرماعاندىقتان، بارلىق تۇرمىس جاعدايىمدى ءوزىم جاسايتىنمىن، باقىتقا وراي نەمەرەلەس اعام ماسەي تۇيە باعاتىن، ول كىسى ۇزدىك كەلىپ، كيىم-كەشەگىمدى الىپ كەتىپ، جاماپ-جاسقاپ اكەپ بەرىپ تۇردى. ءبىر كۇنى تۇندە، نۇقتىلدان جەتپىس-سەكسەن كيلومەتر شالعايداعى قالتىننىڭ قىزىل جار دەگەن قىستاۋلىعىندا وتىراتىن مالشى قاپاننىڭ ايەلى جانايدىڭ قاتتى ناۋقاستانىپ جاتقانىن ەستىپ، كەرەك-جاراعىمدى الىپ تۇندەلەتىپ ءجۇرىپ، تاڭ اتا ۇيىنە جەتتىم. تەكسەرىپ كورىپ، ول كىسىنىڭ سوقىرىشەك وسىگىنىڭ جەدەل قابىنۋى، كوك ەت تالاۋراۋى، سوقىر ىشەكتىڭ ىشتە جارىلۋ قاۋپى بار ەكەنىن انىقتادىم. حاعداي وتە شۇعىل بولعاندىقتان، انتيبوتيك دارىلەرمەن قابىنۋدى تەجەگەننەن كەيىن، اۋداندىق دوحتىرحانا جوتكەپ، اپەرەتسيا جاساۋ ۇيعارىمىن جاسادىم. ناۋقاسقا اسپا وكىل اسىپ قويىپ، ءتۇن بويى جول جۇرىپ ابدەن شارشاعان مەن، وت باسىندا ۇيىقتاپ كەتىپپىن. وياتقان كەزدە، ءتۇس ۋاقىتى بولىپ قالىپتى، قاپان اقساقال وياتۋعا قيماي، باسىما جاستىق جاستاپ، كورپە جاۋىپ، ناۋقاس ادامدى قاراپ وتىر ەكەن. وكىل اياقتاعاننان كەيىن، ناۋقاستى تۇيەگە مىنگىزىپ، قالتىننىڭ اۋزىنداعى كومكە جولعا كەلدىك. باقىتقا جاراي مال جيناپ قايتقان جۇك ماشيناسىنا جولىعىپ، ولەردەگىمىزدى ايتىپ ءجۇرىپ، ماشينا كەبەجەسىنىڭ الدىنداعى ماي دۇڭىنە وتىرعىزىپ، نۇقتىلعا الىپ كەلىپ، دەرەۋ اۋدانعا جوتكەپ، اپەرەتسياعا كىرگىزىپ، اۋىرۋدىڭ جانىن الىپ قالدىم. قۇرىلىس اۋىلدىعى 1-ۇلكەن اترەتىندە تۇيە باعاتىن قاپسالەمنىڭ بالاسى باۋىرحان ءبىر ءتۇرلى ناحايبىل ناۋقاسقا شالدىقتى. اۋىرۋىنا ناقتىلى انىقتاما قويا الماعاندىقتان، ناۋقاستىڭ اۋىرۋىن تەجەۋگە مۇمكىندىك بولمادى. سونىمەن، ناۋقاستى تۇيەگە ارتىپ، اققاپتالدان نۇقتىلعا قاپسالەم اقساقال ەكەۋمىز 19 ساعات ءجۇرىپ، دەر كەزىندە اۋداندىق دوحتىرحاناعا جوتكەپ جىبەردىك. قىستا، بۇل جەردىڭ اۋارايى قاتتى سۋىق بولاتىندىقتان، سۇيىق دارىلەر وڭاي قاتىپ قالاتىن. سوندىقتان، ۇزدىك قاجەت بولاتىن سۇيىق دارىلەردى وراپ، قوينىما تىعىپ الاتىنمىن، بۇل امال قاراپايىم دا ءونىمدى بولىپ، قىستا اۋىرۋ كورۋىمە كوپ پايداسى ءتيدى. ءبىر جىلى، ءبىر مالشىنىڭ ايەلى تولعاتتى. ولار ساياسي جاقتان قاقپاي كورگەندىكتەن، جايىلىمدارى شەتكەرى بولاتىن. مەن ارينە، ادەت بويىنشا قيىرداعى قىزىل بۇتقاناداعى كوكتەۋلىكتەرىنە بوساندىرۋ جۇمىسىنا شاقىرىلدىم. تولعاق بارسىندا، ايەل ادامنىڭ جاتىرىنىڭ قۋرىلۋى دارمەنسىزدەنىپ، بالانىڭ جولداسى تۇسپەي، قان كوپ كەتتى. بۇنى كورگەن سايپىلدىڭ كارى شەشەسى جىلاپ ەڭىرەپ، اللاعا جالىنۋمەن بولدى. مەن قولمەن بالا جولداسىن تولىق اجىراتىپ الىپ شىقسامدا، ايەل ادامنان قان كوپ كەتكەندىكتەن، وتە السىرەپ، قان بەرۋ قاجەت بولدى. مەن دەرەۋ ءوندىرىس اترەتىنىڭ باستىعىنا ناۋقاستىڭ ناشار ەكەنىن ايتىپ، اۋداندىق دوحتىرحاناعا دەرەۋ جوتكەۋ مالىمەت بەردىم. الايدا العان جاۋابىم: ءتول ۋاقىتى، ادام جەتىسپەيدى، ۇيىندە جاتىپ ەمدەلسىن- بولدى. ارتىنان داۋالانۋ ۋاقتى ءوتىپ، بيىك اۋادا قان جەتىسپەي مي قان تامىرلارى بىتەلىپ، كوپ جەرلەرگە بارىپ داۋالانسادا داۋا بولماي، ۇيىندەگىلەردىڭ استى-ۇستىنە ءتۇسىپ كۇتۋىنىڭ ارقاسىندا، ەكى جىلدان استام ءومىر سۇرىپ، قايران جاس ءومىر تاپتىق كۇرەستىڭ قۇرباندىعى بولىپ، و دۇنيە كەتتى. شيپاگەر بولعان مەنىڭشە اناۋ نە دەدى، مىناۋ نە دەدى دە قاتىسىم جوق، تەك قانا ويلايتىنىم ادامداردىڭ دۇنيەگە كەلۋ، دۇنيەدەن قايتۋىنىڭ ءبارى ۇقساس، ولاردىڭ دارىگەرگە كورىنىپ، ناۋقاسىن داۋالاتۋ ۇقىعىدا تەڭ بولادى دەپ ويلايتىنمىن. ءبىر جولى، باي شارۋا تابىنا تالدانعان ءبىر كارى ايەل اۋىر جۇرەك ناۋقاسىنا شالدىعىپ، جۇرەگى السىرەپ، بۇل دەنەسىن ىسىك الىپ، ومىرىنە قاۋىپ تۇنگەندىكتەن، ولاردىڭ ۇيىنە ءبىر جۇما جاتىپ داۋالاپ، ناۋقاسىنىڭ بەتى بەرى قاراعان سوڭ قايتتىم. كىم ويلاعان مۇنى كورگەن تابى جاقسى ادامدار كوممۋنانىڭ سەكراتارىنا شاعىمدانىپ، مەنىڭ تابىمدى ايقىنداۋىمدى، نەلىكتەن كەدەي، ورتا تومەن شارۋالارعا كوڭىل بولمەگەنىمدى ايتىپتى. بۇل ”سولشىل“ ۇشقارى كۇشتەردىڭ نازارىن اۋدارماي قالمادى.  

ەل ارالاپ ناۋقاس كورگەن كەزدەرىمدە، جەرگىلىكتى مالشىلارمەن ءبىر جاتىپ، ءبىر تۇرىپ، ولاردىڭ سەنىمدى شيپاگەرىنە اينالدىم. سونداي-اق، ولارعا قويۋ ماحاببات ورناتتىم. ولاردا مەن قالتىندا ەكەنىمدى ەستىسە، وزدەرىنىڭ ءبىر ءتۇرلى حاۋىپسىز سەزىلەتىنىن اڭگىمە ەتەتىن. بۇل جەر شەتكەرى بولعاندىقتان، تەك قانا پەيىلدى قىزمەت وتەۋ عانا تالاپتان شىعا بەرمەيتىن. البەتتە، دۇرىس عىلىمي تالداۋ جاساۋ مەن مول تاجىريبە بولماسا، بىلىمىڭدى ساۋلەلەندىرەدە المايسىڭ. سوندىقتان ءسوزسىز مالشىلاردىڭ جاپا-ماشاقاتىنا، قۋانىش-قايعىسىنا ورتاق بولىپ، ولاردى تۇسىنگەندە عانا، ءوزىڭنىڭ قامقورلىعىڭدى ولارعا ورتاقتاستىرا الادى ەكەنسىڭ. ۋاقىتتىڭ جىلجىپ وتۋىمەن، مەن بىرتە-بىرتە بۇل جەردىڭ تۇرمىسىنا ۇيلەسىپ، كوز ايامدى كەڭەيتىپ، ناۋقاس داۋالاۋ ءبىلىمىمدى جوعارلاتىپ، ۇستىرت اۋىرۋلارىن ەمدەۋدىڭ كوپتەگەن تاجىريبەلەرىن جيناقتادىم.

اۋىلدىقتىڭ شيپاگەرلەرى جالپىلىق قىزمەت ىستەيدى، ولاردىڭ وزدەرى سەستىرا، وزدەرى بالا بوساندىرۋشى، بولىمگە ءبولىنۋ دەگەن بولمايدى.ماسەلەن، قالتىنداعى كەزىمدە،  ىلگەرىندى-كەيىندى 212 ايەل بولساندىردىم. مەن قالتىننىڭ ماشاقاتتى شارت-جاعدايىندا، مالشىلار وزدەرىنىڭ ءومىر اماندىعىن ماعان تاپسىردى، مەندە ۇيرەنگەن بىلىمىممەن ولارعا بار ىنتا-پەيىلىممەن قىزمەت ەتتتىم. سونداي-اق، ءونىمدى قىزمەت ناتيجەممەن، ولاردىڭ سەنىمىنە يە بولىپ، قۇرمەتىنە بولەنە الدىم. 1975-جىلدان باستاپ، مالشىلار ەگدەلەپ قالعان بالالاردى سۇندەتكە وتكىزۋ جونىندە تىلەكتەرىن قويىپ، سۇندەتتەلمەگەن بالالارىنىڭ بۇل ومىردەگى ۇلكەن وكىنشتەرى ەكەنىن ايتىپ، ولار كوڭىلدەرىندەگى ارماندارىن ورىنداپ بەرسەڭ دەگەن تالاپتارىن توقتاتپادى. مەن ويلاسام، بۇل ءبىر ءداستۇرلى ۇلتتىق سالت-سانا،عىلىميلىعى جوعارى، دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ءونىمدى شارالارىنىڭ ءبىرى، بۇل جونىندە ساياساتقا قارسى كەلمەيتىن شىعارمىز دەپ ويلاپ، قالتىنداعى سۇندەتتەلمەگەن بالالاردى سۇندەتكە وتىرعىزۋعا بەل بۋدىم. سونىمەن، جانىما جۇنىسقان شيپاگەردى ەرتىپ، قالتىن وزەنىن جاعالاپ، 46 ەرەسەك بالاعا سۇندەت اپەرەتسياسىن ىستەدىم. بۇل بالاردىڭ ىشىندە جاستارى ۇلكەيىپ كەتكەن بالا جىگىتتەردىڭ قان تامىرلارى جەتىلىپ كەتكەندىكتەن، وڭاي قان شىعىپ، اسقىنىپ كەتۋشى ەدى. بۇل جولعى 46 بالانىڭ اپەرەتسيانىڭ دايىندىق جۇمىستارى مەن اپەرەتسيا جىڭىشكە ىستەلگەندىكتەن، ءبىر بالانىڭ اپەرەتسيا ورنى اسقىنعاننان باسقاسى دەرلىكتەي ساقايىپ كەتتى. الايدا، ويلاماعان جەردەن بۇل ماعان ءبىر پالە بولىپ جابىستى. كوممۋنانىڭ ورىنباسار سەكراتارى كادىرلار جيىنىن اشىپ: ”شامەش شيپاگەر بۇل ىستەگەن حارەكتىرىڭدە نە ماقسات بار؟ دۇنيەدەگى نەشە ميلليارت ادام سۇندەتكە وتىرماسا دا، ولگەن جوق.“- دەپ پالا ىزدەۋگە ۇرىندى. مەن اشۋىمدى سابىرعا باسىپ، ءتىل كىرىسىن اشپادىم. كوپتەگەن كادىرلار مەنىڭ حاراكتىرىمە شىنايى تۇسىنىڭ جاساپ، مەنى قورقاشتاۋ سوزدەرىن ايتىستى. سونىڭ ىشىندە كورنەكتىسى جۇنىسقاننىڭ: ”ءبىزدىڭ ماقساتىمىز شىنايى مۇسۇلمان بولۋ“- دەگەن ءسوزى بولىپ، كوپشىلىكتىڭ ءبارى دۇرلىگىسىپ قالدى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز سودان كەيىن بۇل ءىس جونىندە ءسوز بولماي، ايتىلعان جەرىندە قالابەردى. بۇل ورىنباسار سەكراتار جوعارى مەكتەپ بىتىرگەن دارىندى بولاتىن، ونىڭ ءبىزدىڭ حارەكتىرلەرىمىزدى جيىنعا سالۋداعى ماقساتى سول كەزدە، جۇرىلىپ جاتقان ”تاپتىق كۇرەستى ارقاۋ ەتۋ “ سولشىلدىق يدەياسىنا ءۇن قوسىپ، بۇل حارەكتىرلەرگە ساياسي ءتۇس قوسۋ عانا ەدى. كوپ جىلداردان كەيىن، اۋداننىڭ ورىنباسار اكىمى بولىپ قىزمەت وتەپ جۇرگەن كەزىمدەگى ءبىر رەتكى جيىندا، سىرتقا الماسىپ قىزمەت ىستەپ جاتقان الگى سەكراتارمەن كەزدەيسوق كەزىگىپ قالدىم. ءبىز كەزدەسۋدە سول ءىستى ايتىپ كۇلىسىپ، ءوزارا تۇسىنىگىمىز بەن كەشىرىمىمىزدى ايتىستىق.

نۇقان وتباسىنىڭ تۇرمىس جاعدايى ناشار، بالالارى جاس، وزىندە دەنساۋلىق جوق، ساۋاتسىز ادام بولاتىن. تاپقا تالداۋدا، كەدەي-تومەن ورتا شارۋلار تابىنا ءبولىنىپ، كەدەي-تومەن ورتا شارۋلار قوعامىنىڭ ءتوراعالىق مىندەتىن وتەيتىن. ولاردىڭ قىستاۋى قۇمدى بەلدىڭ استىنداعى تۇراقتى جايىلىمدا بولاتىن. ءبىر جىلى قىستا، نۇقاننىڭ تاماعى ءىسىپ، ەلەمەگەندىكتەن اسقىنىپ، وكپە قابىنۋىنا ءورشىپ، كەڭىردەك تامىرى قابىنىپ، جوتەل كوبەيىپ، كەۋدەسى اۋىرىپ، ۇستىرتتىك جۇرەك ناۋقاسى قوزعالدى. مەن كوپ رەت الايتىننان ىزدەپ بارىپ داۋالاپ، ناۋقاسىنىڭ بەتىن بەرى قاراتقان بولاتىنمىن. كەلەر جىلى، كوكتەمدە باسقا جەردە ناۋقاس كورىپ جۇرگەن مەن، ول كىسىنىڭ ناۋقاسى اسقىنىپتى، بالالارىدا اۋىرىپ جاتىر ەكەن دەپ ەستىپ، ەكى كۇن ءجۇرىپ، ۇيىنە ارەڭ جەتسەم، دەر كەزىندە ءونىمدى داۋالاۋ كورىلمەكەندىكتەن، ءبىر جاستان اسقان بالاسى ەكەۋىدە دۇنيەدەن وتكەن ەكەن. بۇنى كورگەن مەن قاتتى قايعىردىم، دەر كەزىندە ۇلگىرىپ كەلىپ داۋالاي الماعانىما قاتتى وكىنىپ، تىنشتىق تابا المادىم. تاعدىردىڭ ىسىنە امال جوق قوي. مەن ءبىر جاعىنان ايەلى مەن بالالارىنا توقتاۋ ايتىپ، ءبىر جاعىنان كورشىلەرگە حابارلاپ، حارحۇمنىڭ ارتقى جۇمىستارىن ىڭعايلاستىردىق. جانارشىرلارىنان ايىرىلعان قايعىعا ازدا بولسا توقتاۋ بولاما دەگەن ويمەن، ولاردىڭ ءۇيىن كورشىلەرىمەن بىرگە كوشىرىسىپ، قاتىناسى قولايلى، شارت-جاعدايى ەداۋىر ءتاۋىر جايىلىمعا اكەلستىم. سونىمەن بىرگە كوممۋنا باستىعىنا ۇسىنىس ەتىپ، جاۋاپكەرشىلىگى كۇشتى ءساي جۇڭشىڭ باعىتتامالى كومەكتەسىپ تۇرۋعا ورنالاستىرتتىم.

1977-جىلى مال شارۋاشىلىق 4-اتىرەتتەگى قاسەن، توقتار، تايبان، ءسىلام قاتارلى 6 ءتۇتىن چيڭحاي ولكەسىنە قاراستى قۇمسۋ وڭىرىنە مال وتارلاتىپ بارىپتى. مەن ارالاپ ولارعا كەلگەندە، ولاردى حايشي وبىلىسىنىڭ جەرگىلىكتى مۇڭعۇل مالشىلارى كوپ رەت قۇقاي كورسەتىپ، شەكتى ۋاقىتتا كوشپەسەڭدەر، ءتيىستى امال كورسەتەمىز دەپ قورقىتىپ جاتقانىن ايتتى. سونداي-اق، جاۋاپتى كادىر بولماعاندىقتان،  مالشىلار بۇل حاباردى كوممۋنا باسشىلارىنا حابارلاۋدى ماعان تاپسىردى. مەن كۇن-ءتۇن دەمەي جۇرىپ، ءسايدام قالاشىنا كەلىپ، اۋداندا جيىنعا قاتىناسىپ جاتقان مۇسا سەكراتارعا مالشىلاردىڭ جاعدايىنان مالىمەت بەرىپ، وتىنىشتەرىن جەتكىزىپ، ولاردىڭ كوكسەرى وڭىرىنە كوشىپ كەلۋلەرى جونىندە قاۋىلىس الدىم. سول جولعى ءسايدام قالاشىعىنداعى ءتۇن ءالى ەسىمنەن كەتپەيدى. مەن تۇسكەن قوناق ۇيدە ات-كولىككە بەرەتىن جەم-ءشوپ بولماعاندىقتان دالاعا تۇنەۋگە تۋرا كەلدى. ءسايدام قالاشىعى سازدىقتىڭ جاعاسىنا ورنالاسقاندىقتان، ءتۇنى قاتتى ۇسكىرىك، اياز بولادى ەكەن. مەن توڭعاندىقتانءتۇن بويى كوز ىلمەدىم، باقىتقا جاراي اپامنىڭ تىگىپ بەرگەن اق شالبارى مەن تۇلكى تىماعى كوپ سەپ بولدى. تاڭ اعارا باستاعاندا، ءتۇن بويى كۇزەتىپ وتتىقتىرعان اتىما ءمىنىپ، قايتادان قۇمسۋعا تارتتتىم. ول جەردە داعدارىپ وتىرعان مالشىلارعا دەر كەزىندە كوشى-قون حابارىن جەتكىزىپ، جاعدايدىڭ شيلەنىسۋىن تەجەپ، ولاردى كوشىرىسىپ كوكسەرىگە جەتكىزىپ، ءبىرىنشى رەتكى قوسىمشا قىزمەتىمدى ءساتتى ورىندادىم.

قالتىنداعى تۇرمىس، قىزمەتىم ەل اۋزىندا القالىپ، ولاردىڭ سەنىمىنە يە بولىپ، ەداۋىر نەگىز قالادىم. شالعايداعى قايىزدا جاتقان اكە-شەشەم ۇزدىك حابار جىبەرىپ، مەنىڭ باس قۇراۋ ومىرلىك ىسىمە الاڭداۋمەن بولدى. قازاقتار ”جاقىن تۋىستار توي قىلۋعا بولمايدى“ دەگەن ۇلت داستۇرىنە ەرەكشە كوڭىل بولەدى، بۇل ساپالى ۇرپاقتى بولۋدىڭ عىلىمي تانىمى، ءار ادامنىڭ مينا تاڭباداي باسىلعان تاماشا ۇلت ۇستانىمى بولاتىن. قۇرىلىس اۋىلدىعى تاسبيكە رۋىن نەڭىز ەتەتىندىكتەن، ولار ماعان اتالاس تۋىس ەسەپتەلىنەتىن. باسقا جەردەن قالىڭدىق تابۋعا، قىزمەت مۇرسا بەرمەيدى. اۋىسىپ كەتۋگە، شيپاگەر اۋىسۋعا بولمايدى دەگەن بەلگىلەمە بار. ونىڭ ۇستىنە، تاپتىق جاعدايىمىز ”جامان“ بولىپ، مەنىڭ قالىڭدىق ايتىرۋ جۇمىسىم قيىنعا سوعىپ جۇرەتىن. 1971-جىلى جوعارتىن قۇرىلىس اۋىلدىعىنا قىزىل جاردان اۋىرۋحانا سالۋدى بەكىتتى. ول كەزدە قاتىناس وتە قولايسىز بولاتىن. ءبىز ساحارادان شىقساق، قايتىپ كەلۋ ءۇشىن قاتىناس توسىپ، كوپ قامالاتىنبىز. ايتەۋىر، اۋداندا ءىس ساپارىندا ءجۇرمىز دەپ، اۋداندىق قوناقحاناعا جاتاتىنبىز. 1971-جىلى 26-تامىز كۇنى ىنتىماق اۋىلىنىڭ تاۋىنان تۇيەمەن استىق ساتقان ءبىر قىز كەلدى. ەكى بەتى الماداي بولىپ تولىقسىعان ول قىز ماعان وتە سۇلۋ كورىنىپ، سەزىمىمدى تىرمالاي بەردى. ەرتەسى ول استىق-شايىن ساتىپ بولىپ كەتىپ قالدى. سول كەزدە، كينو قويۋ قىزمەتكەرى مامىلدە، اۋداندا ۇيرەنىسكە قاتىناسىپ جاتقان بولاتىن. مەن الىس كەتكەن كەرۋەنگە قيماستىقپەن قاراپ تۇرىپ، مامىلگە بۇل قىزدىڭ جاي-جاپسارىن ۇعىسىپ بەرۋدى تاپسىردىم. مامىل كوپ وتپەي ول قىزدىڭ جاي-جاپسارىن ۇعىسىپ كەلدى. ەكەۋمىز اقىلداسىپ كورىپ، وعان ماحاببات حاتىن جازۋدى ءجون كوردىك. حات جازىلىپ بولدى، ەندى قايتىپ ونىڭ قولىنا تابىس ەتۋ ماسەلەسى بولدى. قىزىلجارعا قايتىپ كەلگەننەن كەيىن، اۋىلدىقتىڭ پوچتاليونى ءجاشيىقتى ىزدەپ تاۋىپ، ءمان-ءجايدى وعان تولىق تۇسىندىرىپ ايتتىم. ول قۇرداسىم ىستىق پەيىلمەن قابىلداپ، ءسوزسىز الگى قىزدىڭ قولىنا تابىس ەتەتىندىگىن بىلدىردى. سونىمەن بىرگە، قىزدىڭ سەميالىق جاعدايىن اڭگىمەلەپ، مەنىڭ تاباندى بولۋىمدى ناسيحاتتادى. سول كەزدە، پوچتاليوندار ساحاراداعى بىردەن-ءبىر حات-حابارشى بولىپ، اۋداننىڭ پوچتا مەكەمەسىنەن شىعىپ، بۇكىل اۋداننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن كەزىپ، حات-حابار جەتكىزىپ، ايعا جۋىق ۋاقىتتا ارەڭ ورالاتىن. جىلداي بولعان ءبىر ايدان كەيىن، ءجاشيقتان حاتتى تابىس ەتكەنىن، الايدا، قىزدىڭ جاۋاپ قاتپاعانىن ايتقان حابارىن الدىم. ارينە، مەن ءوزىمنىڭ وتباسىلىق تاپ قۇرامىمنىڭ جاماندىعىنان كورىپ، كەدەي شارۋانىڭ قىزى قايتىپ ماعان كوز سالسىن دەپ قاتتى قۇسالانۋمەن بولدىم. ءبىر جىلداي ۋاقىتتان كەيىن، الگى قىزدان حات الدىم. ونىڭ حاتىندا تۇسىنىكتى ءسوز جوق، ماقالداپ وراعىتىپ، ەكى بەتتى تولتىرىپ جازىپتى. مەن سويلەم سايىن بالامالاس يدەياسىن ىزدەسەمدە، ناقتىلى يدەياسىن تۇسىنە المادىم. بۇل ءسىرا قوسىلعانىما؟ جوق الدە تويتارعانىما؟ تۇسىنىپ جەتە الماي، ءجاشيىقتان اقىل سۇرادىم. ول: ”بۇل ونىڭ كوپ تولعانىپ بەكىمگە كەلگەننەن كەيىن جازعان حاتى، كوڭىلىڭدى قايتارما، تاعىدا حات جاز، مەن اپارىپ بەرەيىن“- دەدى. قايتۋ كەرەك؟ قالاي بولماسىن ونى تاۋىپ، بەتپە-بەت سويلەسۋىم كەرەك بولدى.

1972-جىلعى قوي قىرقۋ ماۋسىمى باستالاتىن كەزدە، كوممۋنا باستىعى مەنى جينالاتىن ەڭبەكشىلەرگە قىرىقتىق، قازان سياقتى تۇرمىسقا قاجەتتى بۇيىمدار الىپ كەلۋگە جۇمسادى. بۇل ماعان تابىلمايتىن وراي بولدى. مەن جاڭا قىزمەتكە ورنالاسقان بۇعالتىر شاۋەيدى ازعىرىپ، جيۋچۋاننىڭ زاتى تولىق، باعاسى دۇنحۋاڭنان ارزان، نە بولسادا، سول جەردەن بىراق الايىق دەپ سوزگە كوندىرىپ، جيۋچۋانعا بىراق تارتتىق. ونداعى ىشكى ەسەبىم جيۋچۋان پەگەدوگيكالىق مەكتەبىندە وقىپ جاتقان الگى قىزعا جولىعۋ ەدى. ”تاباندى بولساڭ، تابىسقا جەتەسىڭ“ دەگەن عوي، بۇل جولى قىزبەن جولىعىپ، ماحاببات بايلاپ، قالتىنعا بىراق قايتتىم. كەلەسى جۇمىستار ويلاعاندارىمىزداي بولا بەرمەدى. ونىڭ تۋىستارى قوسىلماي، ۋاقىتتى سوزىپ، ارالاسۋىمىزعا بوگەت بولا بەردى. الايدا، ونىڭ اكەسى كوپتى كورگەن، كوزقاراقتى، مالشىلار اراسىندا بەدەلدى ادام بولاتىن. ول كىسى اقىرىندا، ءبىزدىڭ جەتە ءبىر ادىم ارالاسۋىمىزعا رۇحساتىن بەردى. ءبىز ۇزدىك حات ارقىلى حابارلاسىپ، سۇيىسپەنشىلىگىمىزدى تەرەڭدەتە بەردىك. 1974-جىلى، ول مەكتەپ ءبىتىرىپ، قايىزعا مۇعالىم بولىپ ورنالاسقاننان كەيىن، ەكى جاقتىڭ ۇلكەندەرى ساحارا سالتى بويىنشا قۇدا ءتۇسىپ، ەكەۋمىزدىڭ جۇمىستارىمىزدى باستادى. 1975-جىلى 9-قاراشادا، ەكەۋمىز نەكە تىزىمىنە تىركەلىپ، نەكە كىناشقاسىن الدىق. توي كەزىندە، كوپ ادام شاقىردىق، الايدا، تاپتىق قۇرامىمىز ”جامان“ بولعاندىقتان كوپ ادام كەلمەدى. بۇل ءبىزدىڭ ماحابباتىمىزعا ەشقانداي اسەر ەتپەدى. قاينى اپام جاساۋىن ارتىپ، تاۋ اسىپ، تاس باسىپ، شالعايداعى دەمۋكرات اۋىلىنداعى ۇيىمىزگە، قىزىن ۇزاتىپ، قۇتتى ورنىنا قوندىرىپ قايتتى. ول كەزدە قوعامدىق ونىمدەر وتە تاعارشىلىق بولاتىن، ءبىز مال سويۋدان باسقا، تويلىققا ەكى اسكەر تورسىق اق اراق پەن ”ەڭبەك“ ماركالى ءبىر توجىنا تەمەكى عانا دايىنداي الدىق.  تويدان كەيىن ءبىر اپتادان كەيىن، قىزمەت جاعدايىمەن قايىزعا كوشىپ كەلدىك. ول جەردە ءبىر اۋىز تام ۇيمەن ءبىر قالتقى ءبىزدىڭ ۇيىمىز بولدى. مەندە كوپ وتپەي قالتىنداعى قىزمەتىمە كەلدىم. سونىمەن، تەك قانا اۋدانعا بارىپ، ءدارى كىرگىزگەن كەزدە عانا، ۇيگە بىرنەشە قونالقىلاپ، تابانى كۇرەكتەي بەس جىل بويى ەرلى-زايىپتىلار بولەك تۇردىق. الايدا، قىزمەت ءۇشىن ءوزارا جازعىرىسىپ، ءوزارا جاڭجالداسپادىق. قايتا ءبىر-ءبىرىمىزدى قولداپ، يدەيالىق جاقتان دەمەۋ بولىپ، قىزمەتىمىزدىڭ بارىنەندە ماڭىزدى ەكەنىن ەسكەرتىپ تۇردىق.

”ات پەن دومبىرا قازاقتىڭ قوس قاناتى.“ قالتىنداعى كەزىمدە، قارا جال، قارا قۇيىرىق سار ات پەن قارا كوك جورعا ات مەنىڭ ادال سەرىگىم بولىپ، مەنىمەن بىرگە ساحارادا سامعاپ، كەر دالادا كەرىلىپ، اق قار، كوك مۇزدى كەشىپ، قارا بوراندا بۇرقاقتاتىپ، مەنىمەن بىرگە تىرشىلىككە جارشى بولدى. جىلقى ادام مىنەزدەس دەگەن ءسوز، ەشقاشان بەكەر ايتىلماعان. ءبىر جولى، كوكسەرىگە تۇندەلەتىپ، ناۋقاس داۋالاۋعا باراتىن بولدىم. شۇباتىلعان سارى قۇمدا، كوپ جۇرمەي-اق جولدان اداسىپ قالدىم. ەشقانداي ءلاج قالماعان مەن، تىزگىندى ەردىڭ قاسىنا تىستاپ، سارى اتتى ەركىنە قويا بەردىم. مىنە قىزىق، سارى ات كوپ وتپەي-اق يتتەردى ابالاتىپ، مالشى اۋىلىنا باستاپ كەلىپتى. قىس كۇندەرى، ات تاناۋىنان شىققان بۋ، سۋىقتان قاتىپ، اتتىڭ ەرنىنە شاينەكتەي بولىپ قاتىپ قالاتىن. كوزدەۋلى جەرگە جەتكەننەن كەيىن، ايىلىن بوساتىپ، تەرلىگىن الىپ، جىلى سۋمەن قاتقان مۇزدى الىپ، جەمقالتا ىلگەن كەزدەردە، ماعان دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن بىلدىرىپ، ۇيكەنىپ، ەركەلەپ سالا بەرەتىن. مەن جالعىز-جارىم جۇرگەن كەزىمدە، اتىم دىبىسىمدى تانىپ السىن دەپ، ”سارى اتىم، سارى اتىم“ دەپ ايقايلاي بەرەتىنمىن. ويلاماعان جەردەن ول مەنىڭ بۇل اتاۋىمدى شىنىندا ەسىنە ساقتاپ الدى، قانداي ورتادا بولسىن، جىلقى ىشىندە جۇرسىن، ايتەۋ ”سارى اتىم“ دەپ دابىستايتىن بولسام، ول توقتاي قالىپ وقىرانىپ، تۇرا قالاتىن. بۇل قىلىعىنا ەل تاڭعالىپ، مەن تەبىرەنىپ قالاتىنمىن. مەنىڭ سەنىمدى سەرىگىم، ءارى جاقسى دوسىم ورنىقان: ”شاكەڭ، اتىڭ قايتىپ سەنىڭ ءسوزىڭدى بىلەدى؟“- تاڭ-تاماشا بولاتىن. مەن وعان: ”ءوزىم ۇيرەتتىم“- دەپ قالجىڭداپ، وسى تاقىرپقا تالاسىپ جاتاتىنبىز. ول ەكەۋمىز ون قانشا جىلدىق بىرگە قىزمەت ىستەۋ بارىسىندا، تەرەڭ تۇسىنىسىپ، ورتاق ۇيرەنىپ، ءار ەكەۋىمىزدىڭ مىنەز-قۇلقىمىزدى جاقسى يگەرىپ، كوپ سالادا ورتاق تانىمعا يە بولدىق. وسى كۇندەرى تۋعان جەردەن الىس جۇرسەمدە، قالتىندا تۇرعان ساعات-مينوتتارىما دەيىن كوز الدىما ءوز قالپىندا ورالىپ، ەرىكسىز ساعىنىش وتىن جاعادى. ورنىقان ءبىر كۇنى: ”ناعىز قازاق بولساڭ، سەن دومبىرا ۇيرەنۋىڭ كەرەك“- دەدى. مەن مەكتەپتەگى كەزىمدە، كوركەمونەرگە اۋەس بولعاندىعىمنان سىرناي، ءۇش ىشەكتى قوبىز، عەجەك سياقتى موزىكا اسپاتارىن جاقسى وينايتىنمىن. الايدا ورنىقان: ”بۇنىڭ ءبارى ەلدىڭ مادەنيەتى، وزىڭە ۋاكىلدىك ەتپەيدى“- دەدى. بۇل ءسوز ماعان قاتتى اسەر قىلىپ، مەنىڭ دومبىرا ۇيرەنۋىمە مۇرىندىق بولدى. موزىكا تەورياسىن بىلەتىن ماعان بۇل كوپ قيىندىق ەتپەدى. كوپ وتپەي-اق، قالتىنداعى جاستار اراسىندا، دومبىرامەن ءان سالىپ، كۇي ورىنداپ، كوپشىلىكتىڭ قۇرمەتى مەن القاۋىنا يە بولىپ شىعا كەلدىم. قازاق حالىق اندەرىنىڭ كوركەم ىرعاعى مەن ماعىناسى تەرەڭ ءان تەگىسى ادامنىڭ رۋحاني دۇنيەسىن تەربەپ، ادامداردى قايعىدان ارىلتىپ، جىگەرىن شىڭاپ، ادامدار اراسىنداعى سۇيىسپەنشىلىكتى تەرەڭدەتىپ، قىزمەت پەن تۇرمىسىمىزعا تەڭدەسسىز قۋانىش سيلايتىن.

مەن قالتىندا، تابانى كۇرەكتەي ون جىل تۇردىم، جاستىق كوكتەمىمدى وسى توپىراققا ارنادىم. زامان وڭالعاننان كەيىن، سول كەزدەگى كوممۋنا سەكراتارى لۋو ميڭجى كوپ رەت مەنى شاقىرىپ اڭگىمەلەسىپ، ماعان پارتياعا وتنىش جازۋىمدى ءناسيحاتتادى. 1979-جىلى قاراشادا، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنا كانديدات مۇشە بولىپ قابىلداندىم. 1980-جىلى قاڭتاردا، قىزمەت الماستىرىپ، اۋداندىق دوحتىرحاناعا كەلدىم.

قالتىنداعى ون جىلدىق ءومىرىمدى ەسكە العام، ول مەنىڭ قوعامعا قادام باسقان ءبىرىنشى بەكەتىم، سونداي-اق، جىگەرىمدى شىڭاپ، ءومىردىڭ ءمانىن تۇسىندىرگەن مەكتەبىم بولدى. قالتىننان شىققاننان كەيىن، مەن كاسىبىمدە توقتاۋسىز العا باستىم، ىركە-تىركەس دوحتىرحانانىڭ باستىعى، دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەسىنىڭ باستىعى، ورىنباسار اكىم بولىپ قىزمەتكە مىندەتتەلدىم. كەيىن كەلە جيۋچۋان ايماعىنا الماسىپ قىزمەت وتەدىم، قازىر شينجياڭدا قىزمەتتەمىن. بۇل يگىلىكتىڭ ءبارى قالتىن حالىقىنىڭ تاربيەلەۋى مەن قالتىن حالىقىنىڭ ۇستانعان قاراپايىم دا قاجىرلى يدەياسىنان بولە قاراۋعا بولمايدى. بۇل العاباسارلىق يدەيا مەنى ءار قاشان جەبەپ، كوڭىل تۇكپىرىمدە ءار قاشان تەرەڭ ورىن الىپ كەلدى.

جيۋچۋاندا قىزمەتتەگى كەزىمدە، ارنايى قالتىن ساحاراسىنا بارىپ قايتتىم. مالشىلاردىڭ كەيبىرەۋلەرى ەل اتتاپ قونىس اۋدارىپ كەتىپتى. الايدا، قالتىنىڭ تاۋى ءالى ءباز-باياعىسىنداي تاريحقا كۋا بولىپ قازديىپ، قالتىن وزەنى اققان سۋداي زىمىراعان زامان وزگەرسىن جىرلاپ جاتقانداي سەزىم اپەردى. كوركەم جەر-سۋدىڭ ءسانى ەل دەگەن عوي، مەن بۇلدىراعان قالتىن تاۋىنا مەن يەن جاتقان كەرى دالاعا ۇزاق قاراپ، كوڭىلىمنىڭ كوكجيەگىندەگى قۇلازۋ سەزىمىن باسا المادىم.

قالتىن، سەن مەنىڭ ماڭگىلىك ەسىمدە ساقتالاسىڭ!      

 



پىكىر قالدىرۋ

ءبىرىنشى بولىپ پىكىر قالدىرىڭىز!

avatar
  Subscribe  
ەسكەرتۋ