جىلقى جىلى جىلدام ءسوز

قاپاس اسەيىن ۇلىنىڭ جىل شالقىمالارى

 (قارا ءسوز- شالقىما)

قاپاس اسەيىن ۇلى

 

«مىنا ادام نەگە تەز جۇرمەيدى، نەمەنەگە ءمالجىپ، جولدى بوگەپ!» دەدى جاڭا كەزىگە قالىپ شۇيىركەلەسىپ تۇرعان تانىس جىگىتىم جولدان ءوتىپ بارا جاتقان باسىنا شىت تارتقان، جاعاسى جايلاۋعا كەتكەن، اياعىن سۇيرەتە باسقان شالعا رەنجي سويلەپ. جىگىتتىڭ التىنمەن اپتاپ، كۇمىسپەن كۇپتەگەن ەر-توقىمى، جۇگەن-نوقتاسى جالت-جۇلت ەتەدى. جۇيرىك-جورعانى مىنىپ، سەرى جۇرەتىن  ازامات بولاتىن، اتى دا شۇلعىپ، وسقىرىنىپ قويادى اندا-ساندا جەر تارپىپ. جەتەكتەگەن  ەكى جۇيرىگى ەكى جاعىندا وزىمەن ۇزەڭگىلەسە شۇلعىپ تۇر. ايتپاسادا سۋ جورعانى  مىنىپ، جۇيرىك جەتەكتەگەن جىگىتتى اياعىن سۇيرەتكەن شالدىڭ ماندىماعان ءجۇرىسى تىقىرشىتىپ تۇر. ماعان الدە قالاي ءبىر وي ساپ ەتە ءتۇسىپ جۇگىرىپ بارىپ الگى ادامدى ەرتىپ كەلىپ، جىگىتكە:

– اتىڭدى بەرە تۇرشى،- دەدىم. ول ايتقانىما كونىپ، اتىنان ءتۇسىپ تىزگىنىن قولىما ۇستاتتى. مەن الگى شالعا:

– ۇلكەن كىسى، مىنا اتقا مىنىپ كورىڭىزشى؟-دەپ تىزگىندى قولىنا بەرە، قولتىعىنان دەمەي بەرىپ ەدىم، كوزىنەن الدە قانداي ءبىر وت ۇشقىنى شاشىراپ ماعان جالت قارادى دەنەمدى توك سوققانداي ءدىر ەتكىزىپ. سارت ەتىپ اتقا قارعىپ مىندى دە تەبىنىپ قالدى. ونسىزدا زەرىگىپ تۇرعان ات زاۋلاي جونەلدى. جامان شال قامشىنى بۇكتەپ ۇستاعان بەتى ءبىر وراعىتىپ كەلىپ اتتان قارعىپ ءتۇسىپ، تىزگىندى جىگىتكە ۇستاتىپ جاتىپ: «راقىمەت، بالام، ءبىر جاساپ قالدىم عوي! اتىڭ، ات ەكەن، بۇنى سۋ جورعا دەيدى، قايدان تاۋىپ العانسىڭ؟ بۇنداي اتتى كورمەگەلى دە مىنبەگەلى دە تالاي بولدى، وي، دۇنيە-اي دەشى! جۇرىڭدەر، ۇيگە شاي ءىشىپ قايتىڭدارشى، پاي، پاي، وي، بالالار، ءبىر جاساپ قالدىم عوي، ارمانىم جوق، ۇھ، دۇنيە-اي!» دەدى اۋزىنان جالىن اتىپ. ماناعى بىلجىراعان شال ەمەس، ءجۇزى نۇرلانىپ، جەڭىلتەك باسقا ءبىر ادامعا اينالىپ شىعا كەلدى.

 جىلقى دەگەن ءبىر مال بار،

سەكسەندەگى شال باقسا-

ون بەستەگى جاس بولار.

ىشپەي، جەمەي بۋىنا-

جارلى جىگىت ماس بولار.

«جەتىنشى جىلىڭىز بولار جىلقى، جانۋار جۇرگەن جەرى ويىن-كۇلكى».  جىلقى «بەتەگەلى بەلگە بىتەمىن، قۇرىق ۇستاعان ەرگە بىتەمىن»دەيدى ەكەن. «جىلقى باقتىم، جىلماڭ قاقتىم».

ات دۇبىرىنە  بەسىكتەگى ءسابي ەلىگىپ، ولمەلى كاريالارى ەرلەنىپ كەتەدى. «ات ءۇستى  اۋليە» دەيدى، جاڭاعى «ولمەلى»شالدى اۋليەگە اينالدىرعان قۇدىرەت تە اتتىڭ قۇدىرەتى. بالا ءۇش جاسقا كەلگەندە اتقا(اشامايعا) مىنگىزۋ تويىن جاسايدى. بابالارىمىز ازامات ساناتىنا قوسىلعان ۇرپاعىن «ات جالىن تارتىپ مىندى»دەپ جاعاسىن كوتەرەدى. بالالارىن، نەمەرە- شوبەرەلەرىن«قۇلىنىم، قۇلىنشاعىم» دەپ ەركەلەتەتىن اتا-اجەلەرىمىز، اكە- شەشەلەرىمىز. قۇلىن-تايداي تەبىسپ ءوسىپ ەدىك اۋىل بالالارى. «التى كۇن اش قالساڭ دا اتىڭدى سيلا»، «قۇلىن تايعا جەتكىزەر، تاي قۇنانعا جەتكىزەر، قۇنان اتقا جەتكىزەر، ات مۇراتقا جەتكىزەر» دەپ، جىلقىنى ءوزىنىڭ باقىتى مەن مۇراتىنا جەتۋدىڭ نەگىزىنە بالاعان. جىلقى قالقىمىزدىڭ مىنسە كولىك، جەسە تاماق، ىشسە سۋسىن، كيسە كيىم، ءسان-سالتاناتى، ونسىز كەمتىگى تولىپ، جىرتىعى بۇتىندەلمەيدى. «جىلقى مالدىڭ پاتشاسى»، «جىلقى   تۇلىك تورەسى»، «جىلقى   قازاقتىڭ جان سەرىگى»، «جاقسى ات  جانعا سەپ»، «كۇيدىڭ باسى، ءان-جىردىڭ ارقاۋى، اڭگىمەنىڭ جەلىسى»، «ەر قاناتى»، «قۋسا جەتەتىن، قاشسا قۇتىلاتىن كولىگى»، ماقتانى، «جەلدەن جارالعان» قاسيەتتى حايۋان.

قازاق ءبيىنىڭ سيمۆلىنا اينالىپ كەتكەن، جەتىدەگى بالامىز بەن جەتپىستەگى كارىمىزگە دەيىن بيلەپ، دۇنيە گەنيس رەكوردىنا كىرگەن «قارا جورعا»مىز قانداي، «مايدا جال»، «تەلقوڭىر»دى شەرتىپ، «جىلقىشى انىن» شىرقاسا قانداي؟! ات ءبىزدىڭ تۇتاس تىرشىلىك تىنىسىمىزبەن بىتە قايناسىپ، ءبىزدىڭ بارلىق مادەنيەتىمىز جىلقى تۇلىگىمەن توعىسىپ كەتكەن. حالقىمىز ازاماتتى ات ۇستىنەن تانىعان. «اتتان تۇسسەدە، ۇزەڭگىدەن تۇسپەيدى» دەيدى حالقىمىز. «قويىمنىڭ ءىشى بەرەكە، جىلقىنىڭ ءىشى مەرەكە» دەگەندەي تايلى- تاياعىمەن قالماي باراتىن ءدۇبىرلى تويلاردا بايگە سالىپ، كوكپار تارتقان قانداي؟! شال-كەمپىر، بالا-شاعا ءبار-بارى اۋليەلەنىپ، دۋماندانىپ كەتۋشى ەدى، شىركىن، ەندالا.

جىلقى تاۋ – تاسقا جۇرگەندە تۇياعىن تاسقا قاقتىرمايدى، ىنگە سۇقتىرمايدى، بوتەن نارسە كورىنسە وسقىرىپ، جەر تارپىپ بەلگى بەرەدى. ات يەسىن دالاعا تاستامايدى، جىلقى ءبىر باعىتقا قاراپ تۇرعاندا الدى، ارتىن دا تولىق كورىپ تۇرا الادى ەكەن. جىلقىنىڭ كوزى ءتۇندە دە وتە جاقسى كورەدى. «ات پىسقىرسا جولى بولادى»دەپ ىرىمدايدى. «اتتىڭ دا اتى بار، قازان اتى ءبىر بولەك»، «تۇلپاردىڭ تۇياعى تاسقا باسسا كەتىلەر، سازعا باسسا جەتىلەر»، «قىراننىڭ قىراندىعى اسپاندا، تۇلپاردىڭ تۇلپارلىعى دالاسىندا».

«جاتاق بولماي جايلاۋعا كوشىپ پە ەدىڭ،

جول-جونەكەي راۋاعاش جەسىپ پە ەدىڭ؟

ات ۇستىندە-اق ءسابيىن ەمىزەدى-

انالار وڭگەرگەن بەسىكتەرىن».

ەرىن جاستىق، توقىمىن توسەنىش ەتىپ، اقىرعان ايازبەن الىسىپ، التى كۇندىك جولدى التى اتتاپ، جەتى كۇندىك جولدان جەلدەي وتكەن، اساۋ وزەندەردەن كەسىپ وتكەن، ءداريالاردان ءجۇزىپ وتكەن، جەر بەتىندە وشاقتاي-وشاقتاي ويىلعان ىزدەرى قالعان، تالاي-تالاي باتىر-ساربازداردى، ەڭىرەگەن ءبي-كوسەمدەردى، اتالارىمىز بەن اجەلەرىمىزدى ارقالاپ بۇگىنگە جەتكىزگەن، تۇياعىنان ۇشقىن شاشقان، قامبار اتا بالاسى اۋىزدىعىن قارش-قارش شايناپ، جەلدەي ەسىپ جەتىپ كەلدى. جىبەك جالىنا بەتىمىزدى توسەپ وقىرانىسپ، قۇراۋلاپ ءبىر جاساپ قالدىق. جىلقى مىنەزدەس حالىقپىز عوي، ساعىنىش جاسى ەتەگىمىزدى جۋدى، ايحاي، دۇنيە-اي، ءبار-بارى ەسكە ءتۇسىپ ەلجىرەپ!

جىلقىنى كورسەم التى اتام ەسكە ءتۇسىپ، جەتى اتام جەلىپ جەتكەندەي بولادى. قۇشاقتاپ العىم كەلىپ تۇرادى باسىنان يىسكەپ. ءيىسى قانداي، شىركىن،  ءبار-بارىن ەسىڭە تۇسىرەدى، اتاڭ، اجەڭ، اكەڭ، شەشەڭ …

جىلقى جىلى بارلىعىمىزعا باقىت سيلاسىن!

 



پىكىر قالدىرۋ

ءبىرىنشى بولىپ پىكىر قالدىرىڭىز!

avatar
  Subscribe  
ەسكەرتۋ