ار-ۇيات“ پەن ”يمەنۋ“- ادامزاتتىڭ بەتى-ءجۇزى

 ‹‹گانسۋ اقساي اڭگىمەلەرىنەن››

اۆ: ءانۋار نۇرعازى ۇلى

    اۋ:مارقابا مالىك ۇلى 

   قازاقتاردا‹‹ولىمنەن ۇيات كۇشتى››، ‹‹مال ساقتاما، ار ساقتا››- دەگەن اتالى سوزدەر بار.تابىستى ادامدار  كەلەلى ىستەردە، ءار قيلىقيىنشىلىقتاردا اتويلاپ الدا بولىپ، حالىققا باقىت سيلايدى. تۇرمىستىق ىستەردە، وزىنە تيسەلى كاسىبىن جاقسىلاپ ىستەپ، ەڭبەگىنىڭ يگىلىگىن كورىپ، ءوز ءومىرىنءماندى وتكىزەدى. بۇل بولمىستاردىڭ ءبارى ءبىر ادامنىڭ جۇرەگىندە ”ار-ۇيات“ پەن”يمەنۋدىڭ“ بار-جوقتىعىمەن قابىسىپ جاتادى. ەگەر ادامداردا ”ار-ۇيات“، ”يمەنۋ“ تانىمى بولسا، وندا ول ادامداردا مەيىرىلىمدىك پەن ادامگەرشىلىكتىڭ جىگەرى بولادى،ولار ءار قانداي جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشقالاقتاپ، ءوز مۇددەسى ءۇشىن ءار قاشان جامانقىلىقتارعا بارمايدى. سوندىقتان قازاق حالقى ”ار-ۇيات“ پەن ”يمەنۋدى“ بارلىقتابىستى ادامداردىڭ ار-ۇجدانى، تايسالمايتىن ەرلىگىنىڭ بەينەسى، مىنەز-قۇلقىنىڭ ايگىلەنۋى دەپ تانيدى. ول ادامداردىڭ ءناپسىسىن جەڭىپ، ادىلەتتى جاقتاپ، جاماندىقتان تەجەيتىن كومەسكى قوزعاۋشى كۇشتى قامتىپ جاتادى.

  كوپتەن بەرى، مەن قازاقتارۇزدىك ايتاتىن ”ار-ۇيات“ پەن ”يمەنۋدىڭ“ تۇپكىلىكتى ءمانى جونىندە كوپ تولعانىستارجاسادىم. مەن بىرتە-بىرتە وندا تەرەڭ ماعىنا جاتۋمەن بىرگە، قاراپايىم قاعيدانىڭدا استارلاسىپ جاتاتىنىن بايقادىم. 

  ادامدار”ادام ابىرويىمەن، اعاش قابىعىمەن ءومىر سۇرەدى“- دەپ كوپ ايتادى. اتا زاماننان بەرى قازاق ۇلتى ابىرويدى بارىنەن جوعارى قويا بىلگەن. بۇل جەردە ايتىپ وتىرعان ابىروي دەگەنىمىز- ءبىر ادامنىڭ ار-نامىسى، ادام بولۋدىڭ نەگىزگى ولشەمى. ەگەرادامدار ابىرويعا كوڭىل بولمەسە، ونى قورعاماسا، وندا، ول ار-نامىسسىز، ەلگە قۇرمەتى جوق، باسقالاردىڭ جان ۇياسىنا جاراتپايتىن، ادام ساناتىنا قوسپاي، جاقىنداسپاي قاشاتىن جيركەنىشتى ادامىنا اينالادى. البەتتە، ابىرويدىڭ وسىنشاما قادىرلى بولۋى- اللا تاعالا ادامزاتتى جاراتقان كەزدە، وعان تيسەلى بەت-ءجۇزىن بەرگەن، ءارى وسى بەت-بەينە ارقىلى ادامداردىڭ ادامدىعىن، شىنايى ادامگەرشىلىك ۇجدانىن باقىلايتىن بولعان. سونىمەن بىرگە، ”ار-ۇيات“ پەن ”يمەنۋ“ سياقتى كوركەم احلاق سيلاعان. قازاق ۇلتى ۇزاق تاريحىندا، وسى احلاقتى ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ ولشەمى ەتىپ،ءار كەز وزدەرىن تەجەي ءبىلىپ، ورەسكەل حاركتىرلەردەن بويىن اۋلاققا سالىپ، حالىق كوڭىلىنەن شعا الماي قالعان ىستەرىنەن ۇيالا بىلگەن. ءتىپتى، بايقاۋسىزدا باسقالاردىڭ الدىندا وتكىزگەن ورەسكەل قىلىقتارىنا، جەرگە كىرىپ كەتە جازداپ قىمسىنىپ، قاتتى وكىنشتە قالاتىن دا بولعان. البەتتە، ”جەرگە كىرىپ كەتە جازداپ قىمسىنۋ“ مەن ”قاتتى وكىنىشتە قالۋ“ ءبىر ءتۇرلى ”يمەنۋ“ سەزىمى. ونىڭ باستى بەينەلەرى: باسقالاردىڭ كوزگە ىلمەۋىنەن، رۋ ادامدارىنىڭ نازارلىق بىلدىرۋىنەن ،تۋىس-تۋعان، دوستارىنىڭ الشاقتاۋىنان، قوعامنىڭ قابىل الماۋىنان الاڭداپ، ەڭ سوڭىندا، جانىنا ادام جولامايتىن كەرەكسىز ادامدار مەن اركىم بوقتايتىن كىناكارادامداردان بولىپ قالۋدان قورقۋ بولىپ تابىلادى. سوندىقتاندا، اتا زاماننان بەرى، قازاق ۇلتىنىڭ تۇرمىس ادەبىندە ”ار-ۇيات“ پەن “يمەنۋ“ ادام بەت-بەينەسىنىڭ كەم بولسا بولمايتىن بولمىسى رەتىندە قارالىپ، جۇمىستا سىپايى دا اباي بولىپ،ادامدىقتى جوعالتپاي، بەت-بەدەلدى تۇسىرمەي، ”تۋراشىل، ادال بولىپ، ناقتىلى جۇمىس ىستەۋدى“ بارلىق ادامنىڭ ءومىر ۇستانىمى رەتىندە دارىپتەپ كەلدى. 
  قازاقتاردىڭ ءومىروربيتاسىندا، ”ار-ۇيات“ پەن “يمەنۋ“ نەلىكتەن ءاردايىم ۇلكەن-كىشىلەرىنىڭ ىشكى دۇنيەسىن يەلەپ، تۇرمىستارىنان ماڭىزدى ورىن الادى؟
  ”ار-ۇيات“ پەن ”يمەنۋ“-ادامداردىڭ ءبىر ءتۇرلى ىشكى جان دۇنيەسىنىڭ رۋحى. بۇل رۋح- ادامداردىڭ پاك جۇرەگىمەن كوركەم جان دۇنيەسى، مۇرالى مەن سەنىمى، ار-ۇجدانى مەن سۇيەنىشى. ول بەينە ادامداردىڭ جۇرەگىندەگى كومەسكى باعدار بەلگىلەگىشتەي، ولاردىڭ ءسوز سويلەۋ مەنءىس-ارەكەتىنە نۇسقاۋشىلىق ەتىپ وتىرادى. ادامدار قانداي يدەيالوگياعا سەنسە دە، ولاردا ”ار-ۇيات“ پەن ”يمەنۋدىڭ“ رۋحاني كۇشى بولادى. بۇل رۋحاني كۇش ادامداردى ءناپسى، الدامشىلىق، ادىلەتسىزدىك سياقتى پەندەشىلىكتىڭ الدىندا، جان بەرۋ حاۋپى بولسادا، ەلەڭ قۇرلى كورمەي تاباندى دا سابىرلى، كوپشىل دە ادال، قاجىرلى دا باتىل بولۋدى دارىپتەيدى. ەگەر، ادامدار ادامگەرشىلىك تۇرعىدان ”ار-ۇيات“ پەن ”يمەنۋدى“بىلمەسە، ولاردىڭ ەڭ نەگىزگى قاعيدانىدا بىلمەگەن ەسەپتەلىپ، حارەكتىرلەرى كەشىرىلمەيدى، قابىلدانبايدى. ادامداردا ار-ۇياتتى بىلەتىن جۇرەك، يمەنەتىن سەزىم بولعاندا عانا، ادامدىقتىڭ شۇعىلالى نۇرىنا شومىلىپ، مىزعىماس سەنىم مەن اسقاق ارماننىڭ يەگەرى بولا الادى.
  ”ار-ۇيات“ پەن ”يمەنۋ“-ادامكەرشىلىكتىڭ بەينەلەنۋى. ادامگەرشىلىك دەگەنىمىز نە؟ ول بارلىق ادامداردىڭ ورتاق بويسۇناتىن ارەكەت ولشەمى. ادامداردىڭ حارەكتىرلەرىن ارنالاستىرۋ ”ار-ۇيات“پەن ”يمەنۋ“ ءۇشىن بولادى. قازاقتاردا ”ولىمنەن ۇيات كۇشتى“، ”جول بەرۋ- داڭىقتان جوعارى“ دەگەن اقىليا سوزدەر بار. ونداعى ايتپاقشى ماعىنا، ادام داڭىقپەن ءولىپ كەتسەدە، ۇياتتى ىستەرىمەن ەلگە كۇلكى بولماۋ كەرەك دەگەندىك. ادام جول بەرۋمەن ويىنداعى ناتيجەگە قول جەتكىزە الماسادا، ءبىر مەزەتتىك اتاق-ابىروي ءۇشىنءولىپ-تىرىلمەۋ كەرەك. بۇل ادامگەرشىلىكتىڭ قالايتىن تۇراعى بولماق. ”ار-ۇيات“ پەن”يمەنۋ“ بولعاندا عانا، ادىلەت، دارىن، ابروي، باۋىرمالدىق، ادەپتىلىك سياقتى ادامگەرشىلىكتىڭ كوركەم قاسيەتتەرى مەن سىپايى حارەكتىرلەرى بولادى. قازىرگى قوعامنان ءبىز ”ار-ۇيات“ پەن ”يمەنۋدىڭ“ زور دارەجەدە السىرەگەنىن كورە الامىز.ماسەلەن، كەيبىر جەرلەردە شىرىكتەسۋ ەتەك الىپ، قوعامدىق سەنىمدىلىك تومەندەدى.ادىلەت جولىندا تايسالمايتىندار كۇلكىگە قالىپ، قاھارمان قايراتكەرلەر اجۋالاندى.بۇلاردىڭ ءبارى ادامگەرشىلىكتىڭ سولعىنداپ، قۇن كوزقاراسىنىڭ الجاسۋىمەن تىكەلەي قاتىستى. بۇداندا قاۋىپتىسى ولاردىڭ قوعامدىق مۇرال ولشەمى اۋىتقىپ، جەكە باسىندىق پايداعا بەرىلىپ، ناپسىگە بەرىلىپ، مەيلىنشە شىرىكتەسىپ، مەملەكەت مۇدەسىن ساتىپ،”ار-ۇيات“ پەن ”يمەنۋدى“ بىلمەدى. ونىڭ ۇستىنە، جەتكىنشەك ۇرپاقتاردى قيسىق جولعا باستاپ، ولاردىڭ ۇلى ارمانىن اياق استى ەتىپ، راحاتقا بەرىلۋدى ءبىرىنشى ورىنعاقويىپ، ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىك تانىمىن، ارقالاۋ بورشىن جەتىلدىرۋگە ۇلكەن تۇساۋسالىپ، ۇلتىمىزدىڭ تۇتاس تۇلعالىق ساپاسىنا زور ىقپالىن تيگىزۋ دە. بۇل قانداي قاۋىپتى سەگىنال دەسەڭىزشى!
  ”ار-ۇيات“ پەن ”يمەنۋ“- ءبىرءتۇرلى وسكەلەڭ جاۋاپكەرشىلىك. ول بەينەلەگەن ادامگەرشىلىك العاباسارلىق، ۇلەس قوسۋ سيپاتىن الادى، ونى ءبىر ءتۇرلى كومەسىكى كۇش ۇزدىك العا سۇيرەپ، ءتىپتى دە كوركەم  بولاشاققا باستايدى. بۇل تۇردەگى جاۋاپكەرشىلىكتەگى ادامداردىڭ يدەيالىق ويلامدارى مەن ارماندارى زاتتىق مۇددەنىڭ وزگەرۋىمەن وزگەرمەيدى. ولار باستان-اقىرباسقالارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن ءجون سىلتەپ، ءار قانداي قيىنشىلىقتاردان قاشقالاقتامايدى. ”ار-ۇيات“ پەن ”يمەنۋدەن“ تۋىلعان جاۋاپكەرشىلىك جارقىن بولاشاققا نۇرىن شاشىپ، ماڭگى باقي ەل القاۋىندا بولادى. 
  ”ار-ۇيات“ پەن ”يمەنۋ“-تابىسقا جەتۋدىڭ العى شارتى. قازاق حالقى ساحارادا اۋىل بولىپ جينالىپ، بولماسا رۋلارى بويىنشا توپتاسىپ قونىستانادى. ولاردا كەرەمەت باۋرامپازدىق، بەرەكەلىك،ءوزارا كومەكتەسۋ تاماشا ءداستۇر بولىپ قالىپتاسقان. نەشە مىڭداعان جىلداردان بەرى، ولار ىنتىماقتاسا وتىرىپ، سىرتقى جاۋلارىن جەڭىپ، الۋان ءتۇرلى تابيعي اپاتتارعا توتەپ بەرىپ، ۇلى ساحارا مەن ءتورت تۇلىك مالىن قاناتتىعا قاقتىرماي، تۇياقتىعا شاپتىرماي قورعاپ كەلدى. سونداي-اق، ەر جۇرەك، وجەت اتا-بابالارىمىزكۇشىن نىعايتىپ، شەگاراسىن كەڭەيتىپ، ارتقى ۇرپاقتارعا جاڭا تىرشىلىك كەڭىستىگىن اشىپ بەردى. ولار ”ار-ۇيات“ پەن ”يمەنۋدىڭ“ ءمانىسىن ەڭ تۇسىنەتىن ادامدار، ولارحالىق بۇقاراسى ءۇشىن جانىن قولىنا ۇستاپ، ەشقانداي قيىنشىلىقتان تايسالمايتىندار. دالا مادەنيەتىندە، جاڭالىق جاراتىپ، جاڭا تىرشىلىك كەڭىستىگىن اشا الماعانداردى، ساحارا ادامدارى جۇرەكسىز، جىگەرسىز، قولىنان ەشتەمە كەلمەيتىن، ناداندار دەپ تانيدى. بۇنداي ادامدار ”ار-ۇيات“ پەن ”يمەنۋدى“ بىلمەيتىن الكەۋدەلەر بولىپ تابىلادى. ەگەر ادامدار بۇنداي كۇيگە تۇسەتىن بولسا، جالقاۋلاسىپ، دورەكى قىلىقتارىمەن بەتالدى اۋلەكىلەننەن باسقا تۇك تىندىرا المايدى دا، ىستەرى العاجۇرمەيتىن، نە قىلىپ، نە ىستەپ جۇرگەنىن ادام بىلمەيتىن سۇعاناق ادامعا اينالادى. قازاق ۇلتى بۇنداي ادامداردى ەڭ جاقتىرتپايدى. قازىرگى قوعامدا، وسى تۇردەگى ادامدار دا از ەمەس، ولار تەر توگىپ ەڭبەك ەتۋدى ۇناتپايدى، زامان اۋقىمىنا سايكەسىپ، ساۋدا ىستەمەيدى، ونەر ۇيرەنىپ، عىلىم-تەحىنيكاعا جۇگىنبەيدى. سونىمەن، ەشكىم كوزگە ىلمەيتىن ادامعا اينالىپ ەلدىڭ ارتىندا قالا بەرەدى.
  ”ار-ۇيات“ پەن ”يمەنۋ“-جاماندىقتى جەڭەتىن كومەسكى كۇش. قازاقتىڭ كورەگەن قاريالارىنىڭ اقىليالارىندا، ءار قانداي جاماندىقتىڭ ءبارى ادامنىڭ ءوز جۇرەگىنەن تۋىندىلايتىن ءبىر ءتۇرلى ارام پيعىلدىڭ بەينەلەنۋى، بۇنداي يدياداعى ادامدار اسقان ءوزىمشىل، ارامدىققا ويى تولى، وڭاي شىرعاعا تۇسەتىن، اداسقان بەتىنەن قايتپايتىن، توڭ مويىن، يمانسىزداردان بولادى. بۇنداي ادامدار ءوزارا بىرىگىپ، كوز بوياۋشىلىقتى كاسىپەتىپ، ەس-اقىلدارىنان اداسىپ، ىستەمەيتىن جاماندىقتارى بولمايدى. بۇنداي جاعدايدا”ار-ۇيات“ پەن ”يمەنۋ“ عانا سانالارىن وياتىپ، قاتەلىكتەرىن دۇرىس كورسەتىپ بەرەالادى. قوعامنىڭ دامۋى مەن مادەنيەتتىڭ اۋىس-كۇيىسى كەيبىر ءداستۇرلى رۋحاني مادەنيەتتەرىمىزدى سوققىعا ۇشىراتتى. الايدا، ”ار-ۇيات“ پەن ”يمەنۋ“ رۋحى قازاق ۇلتىنىڭ نەشە مىڭ جىلدار بوي دامۋىندا قالىپتاسقان شۇعىلالى رۋحاني بايلىعى،كوركەم احىلاعى رەتىندە دارىپتەلىپ، قاي زاماندا دا حالىق ورتاسىنان تاستاندى بولمادى. كەرىسىنشە، ۇزدىكسىز جاڭا مازمۇندار قوسىلىپ، جاماندىقتان تەكتەپ، جاۋىزدىقتى جەڭەتىن وتكىر قارۋ بولىپ كەلدى. قازىر مەملەكەتىمىز ورتاعا قويىپ وتىرعان ”سوتسياليستىك وزەكتى قۇن تانىمىنىڭ“ ۇزدىك مادەنيەت جاۋھارلارىندا دا،”ار-ۇيات“ پەن ”يمەنۋ“ جونىندە ىزدەنۋ، ءجون سىلتەۋ بايىمداۋلارى ايتىلىپ، ءار ۇلت حالىقىنىڭ نازار اۋدارىپ وتىرعان العاباسار ءداستۇرلى مادەنيەت يدەياسىنا جەتەكشىلىك ەتتى. سونداي-اق، شىن ماندە جالپى جارىسا ءۇن قوسىپ، العاباسار يدەيا ۇستانىپ، ۇلتتىق رۋحتى نىعايتىپ، مەملەكەتتىڭ ماقساتىن ورىنداۋ جونىندە كەلەلىءمان الاتىن دامۋ بەتالىسىنا اينالدى.
  مەن الپىستى ارقالاپ، ءومىردىڭ استى-تۇشتىسىن باستان كەشىردىم، سونداي-اق، جەتە ءبىر ادىم ”ار-ۇيات“ پەن”يمەنۋدىڭ“ تۇپكىلىكتى ءمانىن حالىقىمنىڭ ورەلى ەڭسەسى، داڭقتى عۇرىپ-ادەتى، كوركەم بولمىسىنان تۇسىنە الدىم. ”ار-ۇيات“ پەن ”يمەنۋ“ ادام بەت-بەينەسىنىڭ كەم بولسا بولمايتىن بولمىسى، ول قورتىپ كەلگەندە، ادامداردىڭ ىشكى دۇنيەسىنىڭ بەت-ءجۇزى ەكەن.



پىكىر قالدىرۋ

ءبىرىنشى بولىپ پىكىر قالدىرىڭىز!

avatar
  Subscribe  
ەسكەرتۋ