اقسايدىڭ كوكجارىنداعى تاڭبالى تاستار

اقساي اڭگىمەلەرىنەن تاڭدامالىلار

اۆ: ءانۋار نۇرعازى ۇلى
اۋ: مارقابا مالىك ۇلى
  اقسايدىڭ شىعىسى يانداتۋدان باستالىپ، التىن تاۋ سىلەمىن قۋالاپ، باتىسقا قاراي بەسباستاۋ، قۇڭشىلاپا، جاروزەن، بانگوبا، بولاجاڭزى، داباتى، كوكجار، جەر اقسايدان ءوتىپ، ودان ارى، ۇزدىكسىز باتىسقا سوزىلىپ، قانامباردى باسىپ، شينجياڭنىڭ چاقىلىق وڭىرىمەن تۇتاسىپ كەتەدى. بۇل جەردىڭ ءشوبى شۇيكىن، سۋى تۇنىق تاۋ بوكتەرى بولىپ، بايىرعى جىبەك جولىنىڭ ماڭىزدى ءبىر بولەگى ەسەپتەلىنەدى. وسى بايىرعى جولدىڭ جاعالاۋىنداعى كوكجاردا، ەداۋىر جيناقى تاڭبالى تاس شوعىرى بار، بۇنى التىن تاۋ ءوڭىرى تاڭبالى تاسىنىڭ تارتىمدى تۋىندىسى دەسە دە بولادى.
2015-
جىلى قىركۇيەكتە، مەن اۋدان باسشىلارىمەن بىرگە كوكجار سۋ قۇرىلىسىن كوزدەن كەشىرۋگە باردىم، وسى ورايدا، قىساڭ ىشىندەگى تاڭبالى تاستارعا دا بارىپ، كوز مەيىرىن قاندىرىپ قايتتىم.

  كوكجار اقسايدىڭ اۋدان قالاشىعىنان 40 نەشە كيلومەتر الىسقا ورنالاسىپ، تاۋى بيىك، قىساڭى كوپ، جەرى شۇعىل كەلەتىن. ءبىزدىڭ كوزدەۋلى جەرىمىزكەدىر-بۇدىر اڭعارداعى تاس شوعىرى ەكەن، مەن تاسقا ويىلعان تاريح ىزدەرىنە، شولدەن سۋ تاپقانداي، تامسانا كوز تاستادىم. ءار ءتۇرلى تاڭبالى تاستارداعى سۋرەتتەر ۋاقىتتىڭ وتۋىمەن وشكىندەپ، ونشا انىق كورىنبەيدى ەكەن، الايدا، حايۋاناتتاردىڭ، اڭ اۋلاۋشىلاردىڭ، باقتاشىلاردىڭ نوبايىن انىق كورە الادى ەكەنسىز. وندا، حايۋاناتتاردان سيىر، جىلقى، قوي، بۇعى، ءيت قاتارلىلاردىڭ سۋرەتى ويىلپتى، بۇلاردىڭ ىشىندە قويدىڭ سۋرەتى باسىم كوپشىلىگىن يەلەپ، جاسامپادىق يەسىنىڭ مالشى حاۋىمىنان ەكەنىن ايگىلەپ، اڭگىمەلەپ-سۋرەتتەپ وتىرعانى, كوشپەندى مال شاۋاشىلىق تۇرمىسى ەكەنى مەن مۇندالاپ تۇر. بۇدان تىس، قۇلجا، تاۋتەكە نوبايىنداعى سۋرەتتەردە كورنەكتى ورىن الىپ، جاسامپازىق يەسىنىڭ يدەيالوگياسىن تولىق كورسەتىپ، بۇل حاۋىمنىڭ اڭ اۋلاۋ قيمىلىنا دا قاتىناساتىندىعىن اڭعارتادى ەكەن.
  مەن سەكىلدى تاس تاڭبالار بىلىمىنەن بەيحابار ادامدار ءۇشىن، بۇل تاس تاڭبالاردىڭ ءبىر سىدىرعى، قاراپايىم سەزىلەتىنى حاق. الايدا،  مەن سول كەزدەگى تاريحي جاعداي جونىندە ءۇش جاقتىلى قورتىندى جاسادىم: ءبىرىنشى: بۇل تاس تاڭبالاردىڭ تاريحى وتە ۇزاق، تاڭبالاردىڭ ويىلۋ تەحنيكاسىنىڭ شيكىلىگىنە قاراعاندا، تاڭبالى تاس ەستەلىكتەرى ءالى دە، قالپتاسا قويماعان داۋىردە ويىلعان بولۋى مۇمكىن. ەكىنشى: ادامداردىڭءوندىرىس، تۇرمىستىق قيمىلدارى ءالى دە جالاڭ، بالكىم ءبىر وتپەلى ءداۋىر نە بولماسا جاڭادان قالىپتاسقان مەزگىلدە، جولاشىلار مەن اڭشىلاردىڭ قىزىق ءۇشىن ماقساتسىز ويا سالعان سۋرەتتەرى بولۋى ىقتيمال. ءۇشىنشى: سوعىس ءۇرتىس ورىن العان زامانداعى اسكەرلەردىڭ ويىپ قالدىرعان جول باعدارلارى نەمەسە الدە نە ماقساتتى بەينەلەيتىن بەلگىلەر بولۋى دا عاجاپ ەمەس. بۇل تەك جورامال عانا، بۇل تاڭبالى تاستار قانداي تاريحي استاردا بارلىققا كەلسە دە، سولكەزدەگى وسى وڭىردە ءومىر سۇرگەن ادامداردىڭ شارۋاشىلىق، مادەنيەت، يدەيالوگياسىن بەينەلى تۇردە تولىق سۋرەتتەپتى. سونىمەن بىرگە، ول جازۋ بارلىققا كەلمەگەن زامانداعى جاعدايدى بەينەلەپ، ءبىزدىڭ وڭىرلىك زەرتتەۋلەر مەن قوعام دامۋ تاريحىن زەتتەۋىمىزدەگى قۇندى تاريحي مۇرا ەسەپتەلىنەدى.

  اقساي اۋدانى جۇڭگونىڭ باتىس گانسۋ ءوڭىرىنىڭ باتىسىنداعى التىن تاۋى مەن كۇنلۇن تاۋىنىڭ تۇيىلسكەن جەرىنە ورنالاسقان، تەريتورياسى گانسۋ، چيڭحاي، شينجياڭ ءۇش ولكە-رايوننىڭ شەگاراسىن تۇتاستىرىپ جاتادى، جەر اۋماعى 31 مىڭ شارشى كيلومەتر. مەن بۇل جەردە قىزمەت ىستەگەن كوپ جىلدىق كەشىرمەمدە، بۇل جەردەن باسقا جەرلەردە وسىنداي تاڭبالى تاستار بار دەپ ەستىگەن ەمەسپىن. كەيىن كەلە، كەيبىر مالشىلاردىڭ ءىشىنارا تاۋ قويناۋلارىنان دا وسىنداي تاسقا ويىلعان ورنەكتەردى كورگەندەرىن اڭگىمەلەپ ايتقانىن ەستىپ قالعانىم بار. بۇل تاڭبالى تاستار ەڭ العاشقى نۇسقالارىنداي ەمەس، ەداۋىر مادەني دەڭگەيدە بولىپ، مادەني مۇرالاردى ارناۋلى زەرتتەيتىن مامانداردىڭ قۇندى تاقىرىبى ەسەپتەلەدى. كاسىبي مامانداردىڭ ايتۋىنشا،التاي تاۋى، ەرەن تاۋى، كۇنلۇن تاۋلارىنان وسىنداي تاڭبالى تاستارىن تاپقاندىقتارىن ايتادى. مىنە، اقساي كوكجارىنىڭ اڭعارىنان تاڭبالى تاستىڭ بايقالۋى، تاڭبالى تاستاردىڭ وڭىرگە ءبولىنۋىنىڭ جاڭا بەتاشارى بولماق، بۇل التىن تاۋ سىلەمىنىڭ ”تاڭبالى تاس جوق“ تاريحىن اقىرلاستىرا الاما؟  بۇلاردى كاسىبي مامانداردىڭ زەرتتەۋىنە تاپسىرىس بەرۋىمىزگە ابدەن تاتيدى.
  مەنىڭ تالداۋ جاساۋىمدا، بۇل ءوڭىر تاريحتا ءبىرشاما ماڭىزدى رول ويناعان، وسى كۇنگى بايقالعان تاڭبالى تاستار جالاڭ ويمالار عانا ەمەس، ول ءسوزسىز التىن تاۋ ءوڭىرىنىڭ تاريح ىزدەرى مەن تاريحي مادەنيەتىمەن تىعىز بايلانىسىپ جاتادى.
  ەگەر ءبىز وسى اۋماقتى التىنتاۋ وڭىرلىك كەسەگى دەپ جورامالداساق، وندا دۇنحۋاڭ، ياڭگۋان قورعانى، يۇيمىنگۋن قورعاندارى وسى وڭىرلىك كەسەكتىڭ ەتەگىندەگى ۋاكىلدىك تۋىندىلارى ەسەپتەلىنەدى. ارحولوگتاردىڭ بايقاۋىنشا، دۇنحۋاڭ، ياڭگۋان قورعانى، يۇيمىنگۋن قورعاندار التىنتاۋ ارقىلى باتىس وڭىرگە وتەتىن ماڭىزدى وتكەل بولعان. تاريحي جازبا دەرەكتەردەن:” 3000 مىڭ جىلدىڭ الدىندا، شىعىس پەن باتىستى تۇتاستىراتىن ماڭىزدى وتكەل بولعان،حان ۋدي زامانىندا، جاڭ شيەن وسى وتكەلدەن ەكى رەت ءوتىپ، قيلىقيىنشىلىقتاردى باسىنان كەشىرگەن. جىل ساناۋدان بۇرىنعى 105-، 86-جىلدارىندا، حان پاتشالىعى مەن ۇيسىن تاپياسى قۇدا بولىپ، ءشي ءجۇن حانىشا، جيە يوۋ حانىشالاردى وسى وتكەل ارقىلى باتىسقا ۇزاتىپ، دابىرالى توي جاساعان. سول كەزدە، التىن تاۋ باۋرايىنداعى كەرۋەن، جورتۋىلشىلار مەن اسكەرلەر توعىسىپ، ساعىم ويناعان سارى دالانى وزگەشە تۇسكە ەنگىزىپ، داڭقى الەمدى شارلاعان ەدى“- دەگەن شىندىقتى كورە الامىز. حابارلارعا قاراعاندا، جاقىنعى جىلداردان بەرگى ياڭگۋان ءوڭىرىن اشۋ بارىسىندا، بۇل جەردىڭ كەزىندە كوپ ۋاقىت بويى اسكەر تۇرىپ، قورعاننىڭ ءىشى-سىرتىنداعى ارميانىڭ ءۇرتىس قاقتىعىساتىن جەرى ەكەنىن بايقاعان. بۇدان ءبىز، كوكجار تاڭبالى تاستارىنىڭ ءبىر زاماننىڭ ناقتىلى ەستەلىگى ەكەنىن وڭاي كورە الامىز، ونىڭ ۇستىنە، ول ۇرپاقتارعا توسىننان كەزدەسكەن تاريحي مادەنيەت تۋىندىلارى بولىپ تابىلادى.

  التىن تاۋ تاريحي وڭىرلىك كەسەگى گانسۋ، چيڭحاي، شينجياڭ ءۇش ولكە-رايونىڭ تۇيىلسىنە ورنالاسىپ، شىعىس-باتىس مادەنيەتىنىڭ توعىسقان جەرى ەسەپتەلىنەدى. ايگىلى دۇنحۋاڭ قابىرعا سۋرەتتەرى، ءانشي ۇيليڭ مىڭ بۇت ۇڭگىرىمەن نەشە مىڭ جىل داۋرەندەگەن ياڭگۋان قورعانىنىڭ بارلىعى بىزگە وشپەيتىن مادەني مۇرا بولىپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ كەلدى. مەن جيۋچۋاندا قىزمەت ىستەپ تۇرعان كەزدەرىم دە: ”دۇنحۋاڭ، ءانشي جەرلەرىندە، گۋدۇڭتان (بۇرىنعى زامان بۇيىمدارى قايراڭى) دەگەن جەر بار ، بۇل جەردەن بۇرىنعى زامان بۇيىمدارىن كەز كەلگەن جەردەن كەزدەستىرۋگە بولادى“-دەپ ەستيتىنمىن. مەن كەزىندە، اقساي قالاشىعىنىڭ بۇرىنعى ورنى بولاجاڭزىنىڭ قاسىنداعى بايىرلى وبالاردى ارالاپ جۇرگەندە، كەرپىش، فارفور سىنىقتارىن كەزدەستىرگەن بولاتىنمىن، تاعى بىرەۋلەردىڭ ايتىسىندا، التىن تاۋ قويناۋلارىنان، حان پاتشالىعى داۋىرىندەگى سۇرى ءتۇستى فارفور ىدىستارى مەن سنىقتارىن تاۋىپ الىپتى. ءبىز بۇل دەرەكتەردەن وسى جەردىڭ كەزىندەگى گۇلدەنگەن مادەنيەت ورەسىن نوبايلاي الامىز. سونىمەن بىرگە، وتكەن عاسىردىڭ 80-، 90-جىلدارىندا، لانجوۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورلارى اقسايدىڭ قالتىن ساحاراسىنان ٴۇش باقاي تۇياق جابايى جىلقىنىڭ تاسقا اينالعان سۇيەگىن، ياندانتۋدان دينوزاۆەردىڭ تاسقا اينالعان قالدىعى قاتارلى قۇندى دەرەكتەردى تاپتى،بۇلار التىن تاۋ تاريحي كەسەگىنىڭ باۋرايىنداعى بۇرىنعى مادەنيەت پەن بايىرعىورگانيزىمدەردىڭ الۋان ءتۇرلى، باي مازمۇندى  ەكەنىنەن دەرەك بەرەدى.

  ادامدار، وسى مۇرالاردىڭ كەيبىرەۋىن نەشە مىڭ جىلدان كەيىن تانىپ جەتىپ، نازار اۋداردى. كەيبىرەۋىن كۇندە كورىپ جۇرسە دە، ءالى كۇنگە دەيىن تاريحي قۇنىن تانىپ جەتە المادى. كەيبىرەۋىن قازىپ جارىق كورسەتسە دە، وڭىرلىك كەسەكتىڭ تۇبەگەيلى جاعىن قازبالاپ، ءونىمدى زەرتتەۋلەر الىپ بارا المادى، تەك قانا،  ءىشىنارا جاقتارىندا جالاڭ تۇسىنىكپەن اشىپ پايدالانىپ كەلدى. بۇلاردان سىرت، قىرۋار مادەني مۇرالاردىڭ قۇبا دالانىڭ قۇمىنا كومىلىپ، اسقار تاۋدىڭ ۇڭگىرىندە باسىلىپ جاتقانى حاق، بۇل ادامدى وكىندىرەتىن جايىت ەسەپتەلەدى.
  ساحارا مادەني مۇرالارى ەلىمىزدىڭ تاعى ءبىر تەڭدەسسىز اسىلى، ساحارا ادامدارى ونى تەرەڭ سەزىممەن قابىلداپ، ءوز مۇلكىندەي قورعاپ، وعان شەكسىز ماحاببات ورناتىپ كەلدى. وسى ورايدا، مەنىڭسىزدەرگە ايتپاقشى بولعانىم: ”بارلىق مەسەلدەمەلەرىڭىزدەن ايرىلىپ قالعاندا عانا، قادىرىن ءتۇسىنىپ، قۇر-الاقان قالماڭىزدار“! بۇل ساحارا ادامدارىنىڭ ەسكەرتۋى،سونداي-اق، ءبىز، ساحارا ادامدارىنىڭ كوكەي تەستى ارمانى!



پىكىر قالدىرۋ

ءبىرىنشى بولىپ پىكىر قالدىرىڭىز!

avatar
  Subscribe  
ەسكەرتۋ