الا ءجىپ اتتاماڭىز

ﺍﯙ: ﺀﺍﻧﯟﺍﺭ ﻧﯘﺭﻋﺎﺯﻯ ﯗﻟﻰ

ﺍﯞ: ﻣﺎﺭﻗﺎﺑﺎ ﻣﺎﻟﯩﻚ ﯗﻟﻰ

    مەن وڭ-سولىمدى بىلە بەرمەگەن بالالىق شاعىمنان-اق قازاقتىڭ ”الا ءجىپ اتتاما“- دەگەن اقىلياسىن بىلەتىنمىن. سول كەزدە، كوپشىلىكتىڭ وسى ءارقانداي حارەكتىرلەرىنىڭ ولشەمى ەتىپ ۇستانىپ، تاربيەسىنىڭ ماڭىزدى مازمۇنى تۇتىپ ارداقتاپ، جۇرتشىلىقتىڭ وزدىگىنەن بويسۇناتىن وسى اتالى ءسوزىنىڭ تۇپكىلىكتى ماعىناسىن دەرلىكتەي ءتۇسىنىپ كەتپەيتىنمىن. تەك قانا، ءمالىم ءبىر قابىل الىنبايتىن بولمىستارعا قاراتا ايتىلعان شەكتەمەلىك دەپ قارايتىنمىن. ەسەيە كەلە، بۇل ءسوزدىڭ تەككە ايتىلماعانىن قوعامدىق بولمىستاردان ءمانىسىن ءبىلىپ، العاشقى تۇسىنىكتەمەگە يە بولدىم. ەندەشە، ”الا ءجىپ اتتاما“ دەگەن ءسوز نەنى مەڭزەيدى؟ مەنىڭ ەڭ العاشقى تۇسىنىگىم: ”الا ءجىپ اتتاماۋ“ دەگەنىمىز ءبىرەۋدىڭ يەلىگىندەگى ناقتىلى نارسەلەردى قوزعاماۋ، الباتى كىرمەۋ، ەرىكتى الىپ، بەتالدى ىستەتپەۋدى مەڭزەيدى. سونداي-اق، سۋىق قولدىق سياقتى ورەسكەل قىلىقتارعا قاراتا ايتىلعان تىكسىندىرۋ، ساقتىق، ەسكەرتۋ سياقتىلاردىڭ بالامالاس قولدانىلعان اتاۋى. ول- قوعامدى پاك ۇستاۋدىڭ جارناماسى، قالىڭ مالشى قاۋىمىنىڭ ”جولدا التىن جاتسادا المايتىن، ءتۇن بالاسى ەسىك ىلمەيتىن“ وسكەلەڭ مۇرالىنىڭ بەينەلەنۋى. ماسەلەن، مالشىلار ءار جولى ۇيدە ادام قالماي سىرتقا شىعاتىن بولسا، كيىز ۇيدىڭ ەسىگىنە كولدەنەڭ الا ءجىپ بايلاپ كەتەدى. بۇنى كورگەن ادامدار ۇيدە ادام جوق ەكەن دەپ ءبىلىپ، ۇيگە كىرمەي كەتەدى. كەلىن تۇسىرگەن تويلاردا وڭ جاقتاعى كەلىن توسەگىنىڭ سۇيەنىشىنە الا ءجىپ بايلاسا، الباتى ادام وتىرماۋ كەرەك ەكەن دەپ تانىپ، وتىرماي جاستاردىڭ نەكە توسەگىنە قۇرمەت ەتەدى. ول- وسى زامان قاتىناس ەرەجەسىندەگى قىزىل شىراق، پوستا تۇرعان اسكەرلەردىڭ ساقتىق سىزىعى، ءتىپتى مەملەكەت شەگارا بەلگىسىندەي ۇعىم بەرىپ، بارلىق ادام وزدىگىنەن ءمانىسىن ءتۇسىنىپ، بارلىق ادام وزدىگىنەن بويسۇنادى.
  مەنىڭ باسىمنان كەشىرگەن كەشىرمەلەرىمنىڭ ىشىندەگى ءبىر اڭگىمە بۇل اقىلياعا دەگەن تۇسىنىگىمدى جەتە ءبىر ادىم تەرەڭدەتىپ، تانىمىمدى تىپتىدە تولىقتادى. بۇل وقيعا وسى كۇنگە دەيىن جۇرەك تۇكپىرىمدە ساقتالىپ، ەشقاشان ۇمىت بولعان ەمەس. بۇل اڭگىمە مەنىم ورتانشى اعامنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن ءومىر كەشىرمەسى ەدى.
وتكەن عاسىردىڭ 30-، 40-جىلدارى، كەرتارتپا ميليتاريستەر جين شۋرىن، شىڭ شىساي ءوزارا ىمىرالاسىپ، العاباسار قاۋىمدى، جاستار مەن وقۋشىلاردى، زيالىلاردى، ەگىنشى-مالشى، ديحانداردى كەڭ كولەمدە تۇتقىنداپ، جاسىرىن ءولتىرىپ، مال-مۇلكىن تالان-تاراجىلاپ، حالىق جۇرەگىن الالاعان شينجياڭ تاريحىنداعى ەڭ قاسىرەتتى كەز بولدى. ونىڭ ۇستىنە سول جىلدارى، التاي وڭىرىنە قۋاڭشىلىق جايلاپ، مالدىڭ شىعىندارى دا ەرەسەن زور بولدى. اسىرەسە، شىڭگىل، كوكتوعاي قاتارلى جەرلەردەگى قازاقتارعا تىپتىدە اۋىر ءتيدى.
  گومينداڭ ۇكىمەتى حالىقتىڭ ولگەن-تىرىلگەنىمەن ساناسپاي، ارنايى اسكەري قاراجات دەپ، جاپپاي ات جيناپ، حالىقتىڭ اۋىرتپاشىلىعىن ءۇستى-ۇستىنە كۇشەيتە ءتۇستى. بۇل حالىق بۇقاراسىنىڭ ءوندىرىس، تۇرمىسىنا ەرەسەن اۋىر اسەرىن تيگىزدى. تىعىرىققا تىرەلگەن حالىق بۇقاراسى، بەيبىت، ەركىن تۇرمىس ىزدەپ، ارت-ارتىنان شىعىستاعى گانسۋ، چيڭحاي وڭىرىنە اعىلا كوشتى. ءبىزدىڭ اۋىلداردا، باسقا رۋلارمەن ىلەسىپ، التايدان قۇمىل، باركول وڭىرىنە كەلدى. باركولدە ءبىراز ۋاقىت تۇرعاننان كەيىن گانسۋدىڭ جاڭيە، جيۋچۋان وڭىرىنە ءوتتى. ولار جول بويى تاعدىر تارعالاڭىمەن ارپالىسىپ، شار تاراپقا جوسي كوشىپ، وتە مۇشكىل حالدە تۇرمىس كەشىردى.
  اۋعان قازاق اۋىلدارى گانسۋدىڭ باتىسىنداعى سۇركەي گىليماتتا، ەنەسىنەن ايرىلعان بوتاداي بوزداپ، قارا تاۋدىڭ سوقپاق جولىندا سىڭسىپ جىلاپ، اتا مەكەنگە دەگەن ساعىنىش جىرىن ايتۋمەن بولدى. الايدا، ولاردىڭ حالىن سۇراعان، كىمسىڭدەر دەگەن ادام بولمادى. قارا تاۋدىڭ ىزعارى مەن سۋىعىنا قوسىلىپ، ولاردىڭ كوڭىلدە قۇلازىپ سالا بەردى.
  ولار گانسۋعا كەلگەننەن كەيىن دە، بۇرىنعى وتكەن كەشىرمەلەرىمەن ۇقساس زاۋالمەن قارسى الىنىپ، سول كەزدەگى ”باتىس سولتۇستىكتىڭ پاتشاسى“ اتانعان ما بۋفاڭنىڭ ”ماي شەلپەگىمەن قۇرمەتتەلدى“. ول بۇيرىق تۇسىرىپ: ”بىرىنشىدەن قازاقتاردى قۇتىرتىپ جۇرگەن قولدارىنداعى قۇرالدارى، سوندىقتان ولاردى قۇرالسىزداندىرۋ كەرەك؛ ەكىنشىدەن ات-تۇيە قازاقتاردىڭ نەگىزگى كوشى-قون، قاتىناس قۇرالى، سوندىقتان دەرەۋ ولاردىڭ ءىرى-قاراسىن جيۋ كەرەك. ۇشىنشىدەن بالالار قازاقتاردىڭ بولاشاق ارمانى، ءومىرىنىڭ جالعاسى، ولاردىڭ وكپە-جۇرەك قولقاسى، ولاردىڭ جاندى جەرى، سوندىقتان قازاقتاردىڭ بالالارىن شينيڭعا جيىپ، ولاردىڭ بۇلىكشىلىك تۋدىرۋ جولىن تۇبەگەيلى كەسىپ، قولعا تۇرعان اساۋداي، وزىمىزگە تاۋەلدى ەتۋىمىز كەرەك“- دەدى.
بۇل ءۇش امال قازاقتاردىڭ وسال جەرىنە تيدى. ولار قارسى تۇرۋعا قولىندا ”كوك تەبەنى“ بولمادى، ”بۇت ارتارعا قوتىر تايى“ قالمادى ، بالالارى جاۋدىڭ قولىندا ”امانات“ بولىپ ۇستاۋعا الىندى. ەگەر ولار جاۋدىڭ بەلگىلەمەسىنە قارسى كەلسە، بالالارى ايانىشتى قىرعىن كورەتىنى ايقىن ەدى. سونىمەن قازاقتار كەرى دالاعا قامالعان قىلمىسكەرلەردەي ءۇمىتسىز، يەسىز، كورىنگەنگە قول جاۋلىق بولىپ ءومىر كەشىردى. ولار اياۋسىز اۋىر ەڭبەككە جەگىلىپ، سۇراۋسىز ءولتىرىلىپ، تۇتقىندالىپ، ەر ايەل بولىپ ەل ەسىگىندە ءومىر سۇردى.
  سول جاۋكەرشىلىك زاماندا، نەشە جۇزدەگەن قازاق ۇرپاقتارى جاۋعا قولدى بولىپ، ولجالانىپ، ايدالىپ كەتىپ جاتتى. ما بۋفاڭ جەندەتتەرىندە ادامگەرشىلىك قىلىق، اياۋشىلىق پەيىل بولماي، ءار ۇيدەن جالعىز، جاسى كىشى، ءالجۋازدىمەن ساناسپاي، جاپپاي بالا جينادى. اكەمىز باسقا بالالار جاس بولعاندىقتان، امالدىڭ جوقتىعىنان جاڭا توي جاساعان ۇلكەن اعامىزدى وڭ مەن سولىن تانىعان، ەستيار، مۇمكىندىك بولسا، امالىن تاۋىپ قۇتىلىپ، امان-ەسەن قايتىپ كەلەر دەگەن زور ۇمىتپەن، جيناعان بالالارعا قوسىپ قويا بەرەدى. ۇلكەن اعامنان كەيىنگى اعامىز جاس بولعانىمەن ىسكە ىسىلعان، اقىلى ءوز تۇرعىلارىنىڭ الدى بولىپ، پىسىقتىعى مەن زەرەكتىگى ەل اۋزىنا ىلىنگەن، بالالاردىڭ ىشىندە شوقتاي جايناپ، ەل مەن تۋىستىڭ اۋرتپالىعىن ارقالايدى-اۋ دەپ، زور ءۇمىت ارتقان بالالاردىڭ ءبىرى بولاتىن. جەندەتتەر جيناعان بالالاردى ايداپ كەتكەننەن كەيىن، ول جاتسا-تۇرسا، ۇلكەن اعامىزدىڭ جاڭا توي جاساعان جاس وتاۋىنىڭ قاڭىراپ قالعاندىعىن، ءارى اعاسىنىڭ جۋاس، مومىن مىنەزدى، قانپەزەر جاۋدىڭ تەگەۋىرىنەن وڭاي قۇتىلىپ كەلە المايدى دەپ ويلاپ بايىز تاپپايدى. اقىرى ول ءبىر بايلامعا كەلىپ، تاۋەكەلگە بەل بۋادى. جاۋ بالالاردى ايداپ كەتكەن سوڭ ەكى كۇننەن كەيىن، وتباسىنداعىلارعا ايتپاي، بالالاردى ايداپ كەتكەن جاۋدى قۋا جولعا شىعادى. كوپ وتپەي، ول جاۋدى قۋىپ جەتىپ، ولاردى باقىلاۋمەن بولادى. ول جەندەتتەردىڭ ءار كۇنى بالالاردىڭ باس سانىن عانا سانايتىندىعىن بىلگەننەن كەيىن، ءبىر كۇنى تۇندە ۇردالىپ، اعاسىنىڭ جانىنا كەلەدى. ول ۇلكەن اعامىزدى سوزگە كوندىرىپ، جاۋ قولىنان سىتىلتىپ شىعارىپ، ۇيگە قايتارىپ، ءوزى اعاسىنىڭ ورنىنا قالىپ قالادى. ول سول كەتكەننەن ءتورت جىل بويى جان تۇرشىگەرلىك تاياق پەن ادامگەرشىلىكسىز سوققىنىڭ شەڭگەلىندە، ايانىشتى ەڭبەك ىستەپ، ”ءيت كورمەگەن قورلىقتى“ كورەدى. ول كىسىنىڭ اتى قاسىم، بالالاردىڭ ەكىنشىسى بولاتىن. جاسى كىشى باۋىرلارى ورتانشى اعا دەپ اتايتىنبىز، كەيىن كەلە، بۇكىل اۋىلداعى جاسى كىشى جاستار ونىڭ ادامگەرشىلىگى مەن باۋىرمالدىعىن قادىرلەپ، ول كىسىنى قۇرمەتتەپ ورتانشى اعا اتاپ كەتتى. سول جىلدارى، ول جاۋشىلىق زاماندا ەرتە پىسقان، ەڭگەزەردەي بويى بار، ءمۇلايىم، ىشپەيىل، ەلدەن جاردامىن ايامايتىن پيعىلىمەن ۇلكەندەردىڭ اۋزىنا ەرتە ءىلىنىپ، جالپى اۋىلدىڭ العىسىن الىپ جۇرگەن ون ءۇش-ون ءتورت جاستاعى عانا بالا ەدى. ول ەڭ الدىمەن شينيڭعا اپارىلىپ، ءتورت اي ايانىشتى ەڭبەككە جەگىلەدى. كەيىن كەلە جاڭيەعا اپارىلىپ، سيىر-جىلقىنىڭ تەرىسىن يلەپ، ءجىپ يىرىپ، مابۋفاڭ اسكەرلەرىنە ەر-تۇرمان جانە سۋىققا شىدامدى كەرەك-جاراق دايندايدى.
  ورتانشى اعامنىڭ كەيىن اڭگىمەلەۋىنشە: ەڭبەك ورنى بۇتكىلدەي جابىق، اسكەري باسقارۋ ءتۇزىمى جۇرگىزىلەدى. ەڭبەك ورتاسى وتە ايانىشتى، قىستا جىلۋ الار وتتا بولمايدى، ءدارى سۋعا قاتىپ قالعان تەرىلەردى قىزىل قولمەن يلەيتىندىكتەن، سۋىق پەن ۋ ءدارىنىڭ ءيسى جانىمىزدى كوزىمىزگە كورسەتەتىن. كۇندەلىكتى ەڭبەك مىندەتىن ورىنداي الماعاندارىمىزدىڭ جەڭىلى تاماقتان قاقپايلانىپ، اۋىرى ايانىشتى قامشى دۇرەسىنەن سىباعاسىن الۋشى ەدى. كوپتەگەن بالالار تاياقتان بۇكىل دەنەسىندە ساۋ جەر جوق بولىپ، قانعا مالشىنىپ جۇرەتىن، كەيبىرەۋلەرى اياۋسىز ەڭبەك پەن اۋىر جازالاۋدان مۇگەدەك تە بولىپ جاتاتىن. تۇرمىسىمىزدا ادام كورگىسىز سودەگەي بولاتىن، تاڭەرتەڭ-كەشكى تاماعىمىز كوگەرىپ كەتكەن تارى دوعالاتپاسى بولماسا جۋىندىعا سالعان كەسپە بولاتىن. العاش بارعان قازاق بالالار قاتتى ەڭبەك پەن تۇرمىس قيىنشىلىعىنا شىداي الماي، ءار ءتۇرلى اۋىرۋلارعا دۋشار بولىپ، ءارى تەز ارادا جۇقپالى باۋىر اۋىرۋ، ءىش ءوتۋ ىندەتتەرىنە اينالىپ، كۇندە ءولىم-جىتىم بولىپ تۇردى. ولاردىڭ ءمايتىن قاراقشىلار قاققا لاقتىرىپ تىستاپ، جابايى يتتەرگە جەم قىلاتىن.
  ەڭ العاشقى ۇستالىپ اپارىلعان 400 قازاق بالانىڭ تەڭ جارتىسى ما بۋفاڭ جەندەتتەرى تۋدىرعان زوبالاڭدا سۋىقتان، اشتىقتان، اۋىرۋ كەسىرىنەن دۇنيەدەن ءوتتى. كەيبىر ەرەسەك بالالار ورايىن تاۋىپ قاشىپ جاتتى، ما بۋفاڭ جەندەتتەرى ولاردى ارناۋلى ادام شىعارىپ قىرعىنداپ، قۋعىندادى. ولار قولعا تۇسكەن بالالاردى اكەلىپ، باسقا بالالاردىڭ الدىندا ەت تەرىسىن كەسكىلەپ، اياق-قولىن بۋناپ، اعاش، تەمىر شىنجىر، ارقان سياقتىلارمەن دارىعا اسىپ، وتە ايانىشتى قيناپ ءولتىرىپ، ءمايىتتەردى داعارعا سالىپ اكەتىپ جاتتى. بۇنداي قانقۇيلى وكتەمدىك ۇستاۋداعى بالالاردا عانا ەمەس، ما بۋفاڭ شەڭگەلىندەگى تۇكپىر-تۇكپىردە شىعىسقا اۋىپ كەلگەن قازاقتارعا جۇرىلىپ جاتقان قاراڭعى، قورقىنىشتى ساياسات ەدى.
  ورتانشى اعام وسى قاراقشىلار اپانىنان قاشىپ قۇتىلعان، سۋىشەرى بار بالالاردىڭ بىرەۋى ەدى. ول ايانىشتى ەڭبەككە جەگىلە ءجۇرىپ، ازداپ حانزۋ ءتىلىن يگەرەدى. ادەتتەگى اقىلدىلىعى مەن پىسىقتىعىنا سۇيەنىپ، تاماق ىستەۋگە جاردامداسىپ، بازارادان كوكتات اكەلىپ، ەداۋىر سەنىمگە يە بولادى. ءارى وسى ورايدا، سىرتتاعى ولاردىڭ ايانىشتى تۇرمىسىن كورىپ جۇرگەن جاناشىر جاندارمەن دە تانىس بولادى. ولاردان قوعام جاعدايىن ۇعىسىپ، بەرگەن ازىن-اۋلاق ازىقتارىن جولدىققا جاسىرىن جيناپ، تاۋەكەلگە بەلىن بۋىپ، دايىندالىپ جۇرەدى. ءبىر كۇنى، كوكتات اكەلۋ ورايىنان پايدالانىپ، قاراقشىلار اپانىنان ءساتتى قاشىپ شىعادى. ول ءبىر اي بويى كۇندىز تاسا جەرگە جاسىرىنىپ، تۇندە جول جۇرىپ، جەتى ءجۇز نەشە كيلومەتر جولدى جاياۋ باسىپ، گانسۋدىڭ جاڭيەسىنان ءوزى ۇستالىپ اكەتىلىپ، اۋىر ەڭبەككە جەگىلەردىڭ الدىندا ءۇيىمىز وتىرعان اقسايدىڭ داباتى دەگەن جەرىنە قاشىپ كەلەدى.
  ول نە قيلى قيىنشىلىقتى باستان كەشىرىپ، داباتىعا كەلگەن كەزدە، وكىنىشكە وراي، ءۇيىمىز بۇل جەردە بولماي شىعادى. ول وسى ارانى مەكەندەپ وتىرعان سارباس اۋىلىنىڭ مالشىلارىنان سۇراستىرىپ ءجۇرىپ، ۇيىمىزدىڭ بۇدان ەلۋ قانشا كيلومەتر جەردەگى قايىز ساحاراسىنا كوشىپ كەتكەنىنەن حاباردار بولادى. بۇل جەردە وتىرعان مالشىلاردا اۋعان ەلدىڭ شەتى بولىپ، ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ۇلكەندەرىن دە جاقسى تانيتىن بولىپ شىعادى. ول زور ۇمىتپەن ولاردان ءبىر تۇيە بەرىپ تۇرۋىن سۇراپ، ۇيگە جەتىپ العاننان كەيىن، قايتىپ جەتكىزىپ بەرۋىن ايتادى. الايدا، ول قونعان ۇيدىڭ يەسى الدە نەدەن سەكەم الدى ما، بولماسا اۋمالى توكپەلى زاماننىڭ ساقتىعىنان با، جوق الدە، تۇتقيىلدان جاۋ شاپسا، كوشى-قونعا كولىك جەتىسپەيدى دەدى مە، ايتەۋىر تۇيە بەرىپ تۇرۋدى قالامايدى.
  بۇل كەزدە، ءبىر ايدىڭ ۇستىندەگى جاياۋ جورىقتاعى اشتىق پەن ازاپ ورتانشى اعامدى ابدەن مەڭدەتكەن بولاتىن.  قازاق سالتىندا، قيىنشىلىققا جولىققان ءار قانداي تانيتىن-تانىمايتىن مۇساپىر ادامدارعا كومەك قولدارىن سوزادى. بۇل كىسىلەردىڭ قانداي جاعدايدا دا، ۇلكەندەردىڭ بەتىن سيلاپ، كولىك بەرىپ، ورتانشى اعاما جاردام قولدارىن سوزۋعا ءتيىستى ەدى. ناتيجەدە ولاي بولمايدى، ورتانشى اعامنىڭ كوڭىلى ابدەن قالىپ، قايتالاي قولقالاۋدى ءجون كورمەيدى. ول ءتۇن ورتاسى اۋعاندا، سىتىلىپ شىعىپ، تۇيەلەردىڭ بىرەۋىن ۇستاپ ءمىنىپ، ەرتەسى كەشكە جاقىن قايىزداعى ۇيىمىزگە كەلىپ، تۋىستارىمەن قاۋىشادى.
اكەم ورتانشى اعامنىڭ الباستى اپانىنان امان-ەسەن قۇتىلىپ كەلگەنىنە ەرەكشە قۋاندى. حاباردار بولعان الىس-جاقىنداعى تۋىستار دا ۇزدىك-سوزدىق كەلىپ، قۇتتىقتاۋلار ايتىسىپ جاتتى. بۇل كەزدە شىعىسقا اۋعان قازاق حالىقى الىدە مابۋفاڭ قاراقشىلارىنىڭ قاندى تەگەۋىرىنەن قۇتىلا الماي جۇرسە دە، اكەم مال ايتىپ سويىپ، تۋىس-تۋعاندار مەن كورشى قولاڭشىلاردى شاقىرىپ، تىلەۋ تىلەپ، اللاعا شەكسىز العىسىن ءبىلدىرىپ، مارە-سارە بولدى.
  ورتانشى اعامدا ەرەكشە تەبىرەنىپ، اسەرلى تۇردە باقىت قۇشاعىنا مۇلگىگەن سەزىممەن، كوڭىلنە ايتا الماي ساقتاپ جۇرگەن كەشىرمەسى مەن تۇيگەن شەرىن، تۋىس-تۋعاندار مەن دوستارىنا ايتىپ بەردى. ونىڭ جول بويى تارتقان ازابى مەن كەشىرمەسىن ەستىگەن جۇرت جاناشىرلىقتارىن ءبىلدىرىپ، ونىڭ مويىماس جىگەرى مەن قايتپاس قايسارلىعىنا القاۋلار ايتىسىپ جاتتى. الايدا، داباتىداعى بولعان وقيعانى ەستىگەندە، اكەمنىڭ ءوڭى بۇزىلىپ: ”بالامنىڭ امان-ەسەن قايتىپ كەلگەنى وتباسىمىزدىڭ باقىتى، رۋىمىزدىڭ قۋانىشى، مەن بۇعان قاتتى قۋانىپ، اللاعا شۇكىرشىلىگىمدى ايتامىن. البەتتە، ول باسقالاردىڭ تۇيەسىن رۇحساتسىز ىستەتكەنى ادەپسىزدىك ءىس، ونىڭ ۇستىنە رۋىمىزدىڭ تارتىبىنە قايشى نارسە. قازاقتىڭ نەشە مىڭ جىلدىق ءتارتىپ، تاربيەلەرىندە ”الا ءجىپ اتتاما“ دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزى- ۇلتىمىزدىڭ ۇستانىمى، ادامداردىڭ اسقاق مۇرالى بولىپ كەلدى. ءبىز بۇل قاسيەتىمىزدى استە جوعالتپاۋىمىز كەرەك.“-دەمەسى بارما. وسى سوزدەردى ايتقان كەزدە، اكەمنىڭ جايشىلىقتاعى جايدارى ءجۇزى سۇرلانىپ، داۋىسى دا ايبىندى شىقتى. ول دەرەۋ ورتانشى اعاما ەرتەڭ تاڭەرتەڭ ەرتە جولعا شىعىپ، تۇيەنى يەسىنە قايتارىپ، بەتپە-بەت كەشىرىم سۇراۋپ كەلۋگە بۇيىردى. ءارى ساۋىپ، ءسۇتىن شايعا اعارتىپ وتىرعان جالعىز ەشكىمىزدى، تۇيەنىڭ تەرلىك اقىسى دەپ وڭگەرىپ اپارۋدى تاپسىردى.
  اكەمنىڭ ءسوزىن ەستىگەننەن كەيىن، اكەمنىڭ ۇلت ادەبى مەن وتباسى ءتارتىبىندە استە ەكى سويلەمەيتىنىن بىلەتىن ورتانشى اعامدا ەكىلەنىپ تۇرماي، ايتۋى بويىنشا ورىندايتىندىعىن ءبىلدىردى. اكەمنىڭ ءارقانداي ۇيعارىمى كەڭ پەيىلدىلىك پەن ادامگەرشىلىك تۇرعىسندا جاسالاتىن. بۇنداي ”الا ءجىپ اتتاعان“ حارەكتىرلەردى قايدان كەشىرە السىن.
  كەيىن كەلە، ورتانشى اعام ماعان سول كەزدەرى مابۋفاڭ جەندەتتەرى مالدى بۇلاپ-تالاپ تاۋىسقانىن، ءبىر ەشكىنىڭ ءبىر ءۇيلى جانعا ازىق بولاتىنىن ايتا كەلىپ: ”مەن جاۋ قولىنان ءومىرىمدى امان الىپ كەلدىم. الايدا، البىرتتىعىمنان باسقالاردىڭ تۇيەسىن رۇحساتىنسىز پايدالانىپ، تەرلىك اقىسىنا وتباسىمىزعا ءبىر ەشكى تولەتتىم. بۇل مەنىم ومىرىمدەگى ەڭ اشتى ساباق بولدى.“-دەيتىن.
  راس-اۋ، ءاربىر ۇلتتىڭ مادەنيەت مەن وقۋ-اعارتۋ تاربيەسى سول ۇلتتىڭ مىنەزدەمەلىك ۇستانىمىن ايگىلەيدى. اكەمنىڭ ۇل-قىزدارىنا قاتاڭ تاربيە بەرۋىنىڭ ناتيجەسىندە، ولار وسكەلەڭ مۇرال مەن ۇزدىك ستيل ۇستاندى. ءارى بۇل تاربيەنى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاپ، قاستەرلەپ، ايالاپ كەلدى. بۇل تۇردەگى مىنەزدەمەلىك ۇستانىم مەن بۇل تۇردەگى ۇرپاق جالعاعان ادەت ۇلتىمىزدىڭ نامىسكەرلىك، سەنىمدىلىك رۋحىن قالىپتاستىردى. ول قانىمزعا، تانىمىزگە سىڭىپ، وراسان كۇشتى ەنەرگياعا اينالىپ، عاسىرلار بويى جالعاسىپ، ماڭگىلىك گۇل اشا بەرمەك.
  شيرەك عاسىردان بەرى اكە-شەشەمىزدىڭ وسكەلەڭ تاربيەسى مەن بۇكپەسىز ءناسيحاتى ءبىزدى ۇلى ماحاببات نارىنەن ءلازاتتاندىرىپ، باسىمىزدان قيلى-قيلى كەشىرمەلەردى وتكىزدىك. ولاردىڭ بىزگە باعىشتاعان رۋحاني بايلىعى، ءبىزدى ۇزاعىنان ءسۇيىندىرىپ، ءاربىر قادامىمىزدى نىق باسىتىرىپ، شەكسىز باقىتقا بولەدى.
سوڭىندا، تاعىدا ورتانشى اعام جايلى اڭگىمە….
  مادەنيەت زور توڭكەرىسىنىڭ“ ون جىلدىق دۇربەلەڭ كەزىندە، ءۇشىنشى اعام اۋدانىمىزدىڭ اكىمى بولىپ قىزمەت اتقاراتىن. ءدال سول كەزدە، ساحارادا تاپقا تالداۋ مەن دەموكراتيالىق توڭكەرىسنەن تولىقتاپ ساباق بەرۋ ناۋقانى ءجۇرىلىپ، قىزمەت گۇرپپاسى ءبىزدىڭ وتباسىمىزدى ”باي“، ”باي شارۋا“ تابىنا جاتقىزىلىپ، اۋلەتىمىز اياق استىنان ”قارا تۇرگە“ كىرگىزىلىپ، سەميا مۇشەلەرىن تۇگەلدەي شارپىدى. ءۇشىنشى اعامدا ”مادەنيەت زور توڭكەرىسىنىڭ“ ٴتۇيىندى وبيەكتىسىنە اينالدى. وسى ورايدا، ارام نيەتتى ادامدار  ورتانشى اعاما كەزىندە گوميىنداڭ تۇرمەسىنە جاتىپ، جاپالى ەڭبەككە جەگىلگەنسىڭ، وتباسىلىق تابىڭدى اجىراتىپ، جابدىقتانىپ قوسىنعا قوسىلىپ، جۇرەكتىلىكپەن اكىم باۋىرىڭنىڭ كاپيتاليستىك جولمەن جۇرگەن قىلمىسىن اشكەرەلە دەپ ءناسيحاتتايدى. الايدا، ورتانشى اعام باستان-اقىر قىسىمعا شىداپ، ءبىر اۋىز دا جالعان ءسوز سويلەمەي، مىسقالداي دا ەلگە زالالى تيەتىن حارەكتىرگە بارمادى. قيىن قىستاۋ جاعدايدا، تۋىس-تۋعان، اۋىپ كەلگەن جوق-جىتىك جاندارعا ايعاقشى بولىپ، ولاردىڭ ناقاق جالادان امان قالۋىنا كومەك قولىن ايانباي سوزدى. ول باتىلدىلىقپەن جاڭا جۇڭگو قۇرىلۋدان بۇرىنعى حالىقتىڭ تارتقان تاۋقىمەتىن ايتىپ، ”اتقا مىنەر“ اعاسى مەن ”قاناۋشى تاپ وتباسىنىڭ“ وبالدى بولعانىنا اراشاشى بولىپ قانا قالماي، ناقاق جالا جابىلعان اۋىل ادامدارىنادا ايعاق بولىپ، ءار كەز، مىقتى پاكىتپەن ”توڭكەرىسشىلەردىڭ“ جالاسىنان قورعاپ كەلدى. ول قانشاما سالماقتى ساياسي حاۋىپ-قاتەر ءتۇنىپ تۇرسا دا، ءبىر اۋىز جالعان ءوز سويلەمەي، ”الا ءجىپ اتتايتىن“ حارەكتىرلەرگە باسپادى. ونىڭ ادامگەرشىلىك مايدانىندا بەرىك تۇرىپ، شىنشىلدىقتى جاقتاعان ۇستانىمى بۇكىل اۋدانداعى كادىر-بۇقارالاردىڭ القاۋىنا بولەندى.
جاڭا جۇڭگو قۇرىلعاننىڭ العاشقى مەزگىلىندە، ورتانشى اعام ۇكىمەت ۇيىمداستىرعان ءوندىرىس ارقىلىءوزىن قۇتقارۋ قيمىلىنا بەلسەندى قاتىناسىپ، كىرە تارتىپ، كۇنلۇن تاۋىنا شىعىپ اڭ اۋلاپ، ەنجەنەرگە جول باستاپ، لىڭحۋ، ماڭاي، سايدام ارالىعىندا تىرشىلىك كۇيبەڭىمەن بولدى. كوللەكتيۆكە قاجەتتى بۇيىمداردى باسقارۋشى بولىپ، ادىلەتتى قىزمەت وتەدى. ول كىسىنى قاي ورىن قاجەت قىلسا، سول جەرگە قيىنشىلىقتاردان تايسالماي بارىپ، ءوزىنىڭ اشتى تەر، جۇرەك قانىمەن اقساي حالىقىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى باقىت گۇلىن سۋارۋمەن بولدى. ەگدەلەگەننەن كەيىن، كوللەكتيۆتىڭ ورنالاستىرۋمەن ءار سالادا ادال قىزمەتتەرگە قاتىناستى. ”ونىمگە بىرلەستىرىپ كوتەرەگە بەرۋ“ ساياساتى جولعا قويىلعاننان كەيىن، وزىنە تيسەلى مالى، جايىلمى ءبولىنىپ بەرىلىپ، اقسايداعى ەڭ العاشقى اۋقاتتانعان سەمياعا اينالدى. اۋدان قالاشىعى جىڭعىلدى قالاشىعىنا كوشكەننەن كەيىن، بارلىق بالا-شاعاسىن اياقتاندىرىپ بولىپ، ءومىرىنىڭ ەڭ سوڭعى قام-قايعىسىز، كوڭىلدى ساتتەرىن باسىپ ءوتىپ، 90 جاسىندا قايتىس بولدى.
  ورتانشى اعاما ەرەكشە اسەر قىلعان وسى ءبىر عانا وقيعا، وعان 70 نەشە جىل تۋرا باعىت سىلتەپ كەلدى. بۇگىنگى تاڭدا بۇل وقيعا بىزدەرگە دە ۇدايى ءجون سىلتەپ، شابىتتاندىرىپ كەلەدى. كوپتەگەن ادامدار بۇل ۇستانىمعا بەرىك تۇرىپ، ونى تىپتىدە كوركەمدەستىرىپ ۇستانۋدا.



پىكىر قالدىرۋ

ءبىرىنشى بولىپ پىكىر قالدىرىڭىز!

avatar
  Subscribe  
ەسكەرتۋ