چيڭحاي قازاقتارىنىڭ اڭگىمەسى

اۆتورى: ما يوۋفۋ

اۋدارعان: مارقابا مالىك ۇلى

 حايشي ساپارىنان ورالعاننان بەرى، ءسايدام ويپاتىنىڭ اققان سۋداي كوركەم تابيعاتى مەن بىرگە، ءسايدام قالاشىعىنىڭ ىرگەسىندەگى قازاقي ورنەكپەن اشەكەيلەنگەن كيگىز ءۇي شايحاناسى، ماحاي قىستاعىنداعى دومبىرا اۋەنىمەن وتكەن نەكە توي قۋانىشتارى مەن بىرنەشە بالالاردىڭ تۇيە تاڭبالاعان كورىنستەرى ەلەسىمنەن ءبىر كوتەرىلمەدى. دالاسىنىڭ شاڭ- توزاڭى شىعىپ، اسپانىندا سۇركەي بۇلتتارى جۇڭكىگەن ءسايدام ويپاتى جونىنەن الىپ ايتقاندا، بۇنداي كورىنستەر وتە قاراپايىم، اۋىزعا الۋعا تاتىمايتىن بولمىستار بولسادا، بىراق بۇل كورىنستەر مەنىڭ چيىڭحاي قازاقتارىن تانۋ، ولاردىڭ تاريىحىن زەرتتەۋ بارىسىنداعى قازاقتاردان ۇيرەنۋ، ولاردى تۇسىنۋ، ولار جونىندەگى تولعانۋلارىما تولىق تابىس تۇراقتاندىرۋىم بولدى.

مەنىڭ قازاقتارعا نازار اۋدارۋىم وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنىڭ اقىرىندا باستالدى. ول كەزدە، شيىنجياڭ «از ۇلت جازۋشىلارى» ورنالاستىرعان ءبىر رەتكى قالامگەرلەر كەزدەسۋى ورايىندا، ءبىر توپ ادەبيەتشى جاستار الىپ ۇشقان اڭساۋىمىزبەن سولتۇستىك شيىنجياڭ جەرلەرىنە ساياحاتتاپ بارعان جايىمىز بار ەدى. ىلەنىڭ قازاق وقىمىستىسى مۇرات ءبىزدى ءتاڭىر تاۋىنىڭ باۋرايىنداعى كورىنىسى كوز سۇرىندىرەتىن تاڭبۋرا جايلاۋىنىڭ سىڭسىپ اققاق بۇلاق جاعاسىنداعى قازاق ۇيىندە قارسى الدى. بۇل مەنىڭ ءبىرىنشى رەت ءتاڭىر تاۋىنا اياق باسىپ، ءبىرىنشى رەت قازاق ۇيىنە باس سۇعۋىم بولاتىن. قاراعايى قازديىپ، كىلەمدەي قۇلپىرعان جايلاۋدىڭ كوك اسپان، ءمولدىر سۋى مەن ماڭعازدانعان ءتورت تۇلىك مالىنىڭ اسەم كورىنىسىنە قانشا قاراساقتا كوزىمىز تويار ەمەس. ءبىز تابيعاتتىڭ كوركەم كورىنىسىنە ءلازاتتانۋمەن بىرگە قازاق ۇلتىنىڭ قوناققۋار سالت- ساناسىنىڭ قوشامەتىنەدە بولەندىك. ءدامى ءتىلدى ۇيرەتىن قوزى ەتى، بۇلاقتىڭ سىڭىرىنا قوسىلىپ اسپاندى شارلاعان دومبىرا داۋىسى، تاماق الدىنداعى قارتتاردىڭ بەرگەن باتاسى، تاماقتان كەيىنگى انالاردىڭ بالالارىن كوتەرىپ ىرعالا باسقان بيلەرىنىڭ بارلىعى ءبىزدى ۇزاق ەلىتىپ، اۋىزبەن ايتىپ جەتكىزگىسىز كەرمەت اسەر مەن قۋانىشقا بولەدى. ءبىز بۇكپەسىز تاماقتانىپ، شاتتىقپەن بيگە باسىپ، اسقاقتاتا ءان شىرقاپ ءمارە- سارە بولىپ بولدىق. سونداي- اق تەز ارادا ءتىلدىڭ شەگىن، قوناقتىق تارتىنۋدى ۇمىتىپ كەتتىك، جەكەدە ايتىپ جاتىرمىز، قوسىلادا ايتىپ جاتىرمىز، شاپالاق ءۇنى شاتىرىمەن ءان انگە جالعاسىپ جاتتى،ءان ايتۋعا اۋەستىگىم جوق مەندە تامىجىعان ءان تەڭىزىنە شومىلىپ، شاپالاق ۇرا- ۇرا قولىمنىڭ اۋىرعانىندا سەزەي قالىپپىن.

سونىمەن، سول كۇنى جايلاۋعا قونىپ قالدىق، كوپشىلىك ءوز قالاۋلارىنشا قيسايا- قيسا سالدى. ءبىز ءتۇن ورتاسىندا دالاعا شىقتىق، ءتۇن تىپ- تىنىش، تەك كۇڭگىرت اي ساۋلەسىندە قوي- سيىر، تۇيەلەردىڭ كۇيس قايتارعان داۋىسى عانا ەستىلەدى، مۇرات انانداي جەردە قولىنا دومبىرا العان قاريامەن اڭگىمە دۇكەنىن قۇرىپ وتىر ەكەن. مەندە جىلجىپ كەلىپ ولاردىڭ قاسىنا مالداسىمدى قۇرىپ جايعاستىم. مۇرات قارياعا مەنى چيىڭعايدان كەلدى دەپ تانىستىردى. قاريا كەنەتتەن ءۇھ دەپ تەرەڭ تىنستاپ الىپ، داۋىسىن كوتەرە الدە بىردەمەلەردى ايتتى. مۇرات دەرەۋ ءتىلماشتىق ىستەپ قاريانىڭ چيىڭحايدا تۋىستارىمىز، ءوز ادامدارىمىز بار دەپ ايتقاندىعىن اۋدارىپ بەردى.

اسەم اي ساۋلەسىنە شومىلعان، ءتاڭىر تاۋىنىڭ تاڭبۋرا جايلاۋىنداعى تاۋ بۇلاعىنىڭ جاعاسىندا، مۇراتتىڭ ءتىلماشتىق ىستەۋىمەن، مەن ءبىرىنشى رەت چيىڭحاي قازاقتارى جانە ولاردىڭ تاريىحتاعى ايانىشتى تۇرمىسىمەن تانىستىم. بۇل اڭگىمەدەگى كوپتەگەن ناقتىلى مازمۇنداردىڭ سول ءتۇنى ەستىگەنىم ەكەنىن، بولماسا ارتىنان ىزدەنىپ ۇعىنعانىم ەكەنىنەن جاڭىلىپ قالپپىن، بىراق مۇرات ءۇش قايتالاي اۋدارىپ بەرگەن قاريانىڭ وكىنىشتى ءسوزى ءالى ەسىمدە: شيىنجياڭ قازاقتارىنىڭ چيىڭحاي، گانسۋ جەرلەرىنە ۇزاپ كوشۋدەگى سەبەپ، سول كەزدەگى چيىڭحاي، گانسۋ ولكەسىنىڭ ءىس جۇرگىزۋشىشى ما بۋفاڭ دۇڭگەن ۇلتى بولا تۇرا، مۇسىلمانداردىڭ ءبارىنىڭ ءبىر ۇيلى جان ەكەنىن ەستەن شىعارىپ، الدامپازدىققا باس ۇرماسا بولاتىن ەدى. بىراق ما بۋفاڭ جانە ونىڭ قول استىنداعىلار ۇزاقتان اۋىپ كەلگەن قازاقتارعا مامىلە جاساۋدا وسى قاسيەتتى حاديسكە قارسى كەلدى. تاماققا تۇرعان قىلتانداي بولىپ، باسقالاردىڭ كۇناسىن كوتەردى.

وسى كەزدەسۋدەگى بىرنەشە اۋىز كەڭەس، مەنى ءتاڭىر تاۋىنداعى ساياحاتىمدى مۇزدى زاڭعارعا تىستاپ جىبەرگەندەي، ەداۋىر كوڭىلسىز كۇيگە ءتۇسىردى. ما بۋفاڭمەن ەشقانداي قاتىناسىم بولماسادا، ءوزىمنىڭ چيىڭحايلىق، ءارى دۇڭگەن بولعانىم ءۇشىن ىشكى دۇنيەم استاڭ- كەستەڭ بولىپ، تاريىحتىڭ وسى ءبىر كومەسكى ەسەبى كوڭىلىمە كۇڭگىرتتەنە پايدا بولعانداي بولدى. قۇلجانىڭ كوشەسىندە سەرۋەندەپ جۇرگەن كەزىمىزدە، مۇرات تاعى ءبىر رەت ما بۋفاڭ مەن قازاقتىڭ ەلباسىلارى «قۇران» ۇستاپ، بىرلەسىپ شىعىسقا كوشۋگە كەلىسكەن ەكەن، بىراق ما بۋفاڭ سوزىندە تۇرا الماپتى، ونىڭ قارا نيەتتى قابىنىپ قازاقتاردىڭ ۇشار قاناتىن كەسىپتى دەگەندى ايتتى.

مەن سول كەزدەن باستاپ، چيىڭحاي قازاقتارىنىڭ تاريحي ماتەريالدارىنا نازار اۋداردىم، سونىمەن بىرگە قاريالاردىڭ اۋىز جۇزىندەگى ەستەگىلەرىندە جيناي باستادىم.

شيىنجياڭنان قايتىپ كەلگەننەن كەيىن، اكەمە جىڭ اۋدانىنان اكەلگەن ءتاتتى قاۋىنىمدى سويىپ بەرىپ وتىرىپ قازاقتار جونىندە ءسوز قوزعاپ ەدىم. اكەم ماعان: قازاقتار كەزىندە وتە كەدەي بولاتىن، تۇرمىستان قاتتى قىسىلعان ولار ۇرلاپ الماسا، توناپ الاتىن. ما بۋفاڭدا ولاردى ەگىستىككە تۇسكەن قارا سۇلىداي قىرىپ- جويىپ تاۋعا قۋاتىن، ءبىزدىڭ اۋىلداعى قازاق اجەي وسى كۇندەگى قاينى اتاسىنىڭ قازاقپەن سوعىسقان كەزدە تاۋىپ اكەلگەن بالا كەلىنى بولاتىن دەپ اڭگىمە ايتىپ بەردى.

ە، ەندى ەسىمە ءتۇستى، قازاق اجەي، بۇكىل قىستاق وسىلاي اتايدى، كىشكەنە كەزىمدە بۇل اتاۋدىڭ لاقاپ، بولماسا قۇرمەت اتاۋى ەكەنىن ايىرا المايتىنمىن، مىنە ەندى ءبىزدىڭ قىستاقتىڭ ءبىر ۇلكەن تاريحي وقيعامەن ازدا بولسا بايلانىسى بار ەكەنىن اڭعاردىم. وسى كەزدە، قازاق اجەيدىڭ ءوڭى- ءتۇسى، ءتىلى مەن كيىم كيىسى قانداي ەكەندىگى  مەنىڭ ەسىمدە قالماپتى، بىراق ەسىمدە قالعانى ولار ۇيىندە ءبىر بۇركىت باعۋشى ەدى، ولار وعان جەم تاۋىپ بەرۋ ءۇشىن، قىستاق ادامدارى تورعاي ۇستاعان كەزدە، ورايدى قولدان جىبەرمەي سەميا باس سايىن بارىپ بۇيىمتاي ايتىپ، ولاردىڭ ۇستاعان تورعايىن جيناپ اكەلىپ، بۇركىتتەرىنە جەمگە بەرەتىن. قىستاق كوميتەتى ۇستاعان تورعايدى جيناعان كەزدە تورعايدىڭ باسىن ەكى فىنعا الاتىن، ال ولار تورعايدىڭ دەنەسىن ءبىر ىستاكان شيەگە ايىرباستاپ الۋشى ەدى. سول كەزدە ولاردىڭ قوراسىندا ماۋە جايعان ۇلكەن شيە اعاشى بار ەدى، قارعى باۋمەن بايلاپ قويعان بۇركىت سول شيە اعاشىنىڭ بۇتاعىنا قونىپ وتىراتىن. اتا زاماننان بۇركىت باعىپ كورمەگەن قىستاققا بۇل كورىنىس ەرەكشە ءتۇس بەرىپ تۇراتىن ەدى. بىراق قىستاق ادامدارىدا بۇعان تاڭ- تاماشا بولىپ جاتپايتىن. ال بۇگىن مەن وسى بۇركىتتى، ەكى- ءۇش جاستاعى كەزىندە بارىمتالانىپ اكەلىنگەن قازاق اجەيدىڭ ءوزىنىڭ تۋعان ۇلتىنا دەگەن ساعىنىشىنىڭ مەدەۋى ەكەن عوي دەپ ويلايمىن.

قازاق ۇلتى كوشپەندى ۇلت، ءارى ساياتشىلىقتى ەرەسەن جاقسى كورەتىن ۇلت، ولاردىڭ بۇركىتكە دەگەن ماحاباتىن ءبىر اۋىز سوزبەن ايتىپ جەتكىزە المايمىز. ولاردا باسقا ۇلتتارداي، وزدەرىن قانات جايىپ سامعاعان قىران بۇركىتكە بالاعاندى جاقسى كورەدى. قازاقتاردىڭ جۇرەگىندە بۇركىت ءومىرىنىڭ ءبىر بولىگىندەي ورىن الادى، ولارعا بۇركىت  ءوزدەرىنىڭ اياق- قولىنداي، جاقسى اتىنداي ماڭىزدى ەسەپتەلىنەدى. كەيبىر كەزدەردە ءبىر جاقسى اتقا ءبىر قىران بۇركىتتى اۋىسۋعادا قيمايتىن جايتتەردە بولادى. ولاردىڭ ايتۋىنشا ءبىر قىران بۇركىتتىڭ باعاسى ۇزاتىلعان قىزدىڭ جاساۋىناندا قىمبات تۇرادى ەكەن.

ءدال وسىنداي رۋح بولعاندىقتان، قازاق اجەي ءوزىنىڭ قارتايعان ءومىرىندەگى جالعىزدىقتى سول بۇركىتپەن الىسقا قۋالاپ، ءوز قانىنا دەگەن ساعىنىشىن ماڭگى ارداقتاپ كەلەدى.

سونىمەن، وسى ىزعارلى تاريىحتىڭ ءبىر بۇرىشىنا نازار اۋدارىپ، ونى زەرتتەۋگە بەلىمدى بۋدىم. شيىنجياڭنان قايتىپ كەلگەن جىلى كۇزدە، مەن چيىڭحاي پەداگوگيكا ينستيتۋتىنا بارىپ ءبىلىم اسىرۋ ورايىنا يە بولدىم، بۇل مەنىڭ قاتىستى ماتەريالداردان ناقتىلى دەرەكتەر ىزدەۋ ارقىلى قازاققا جاقىنداسۋىم بولدى، سونداي-اق چيىنحاي حايشي ءوڭىرىندەگى قازاقتارعا جاعىراپيالىق جاقىنداۋىم ەدى. جازبا دەرەكتەرگە نەڭىزدەلگەندە، قازاقتار بۇركىتتى قولعا ۇيرەتكەن كەزدە، ولاردى ۇزدىك وزدەرىنىڭ دەنەسىنىڭ ءيسى سىڭگەن تاعامدارمەن تاماقتاندىرادى ەكەن، ۇزدىك وسىلاي تاماقتانعان قىراننىڭ دەنەسىنەندە قازاقتاردىڭ ءيسى ماڭگىلىك مۇڭكىپ تۇرادى ەكەن. وسىمەن ۇقساس، قىران بۇركىتتىڭ ۇستاعان اڭدارىمەن تاماقتانعان قازاقتاردىڭ دەنەسىنەندە قىران بۇركىتتىڭ ءبىر ءتۇرلى ءيسى ماڭگىلىك بۇرقىراپ تۇرادى ەكەن. ءبارىن ايتتا ءبىرىن ايت، قىران بۇركىت پەن قازاقتاردى بولە قاراۋىمىزعا بولمايدى، ولار ءوزارا ۇستاز بەن شاكىرتتەر، ولار اسقار تاۋ مەن ءمولدىر اسپانعا ۇيرەنگەن، سونداي- اق، سامعاپ ۇشۋ مەن ەركىن دۇنيەگە داعدىلانعان.

قىران بۇركىت اسپاندا سامعاسا، كولەڭكەسى جەردە جۇيتكيدى. قازاقتار ات ۇستىندە ويناسا، سالعان ءانى اسپاندى شارلايدى.

كوشپەندى تۇرمىس قازاقتاردى جاپاعا شىدامدى قىلىپ شىنىقتىرعان، ولاردا قارلى بوران، نۇسەرلى جاڭبىرعا قاجىماي توتەپ بەرە الاتىن قاسيەت بار، سونىمەن بىرگە ەمەن- ەركىن، تۇرلاسىز، بتىراڭقى مىنەز قالىپتاستىرعان. جازبا دەرەكتەرگە نەڭىزدەلگەندە، چيىڭحاي ءوڭىرىنە اۋىپ كەلگەن قازاقتار كەزىندە مۇڭعۇليا، ءتاڭىر تاۋىنىڭ تۇستىك- تەرىستىك ەكى بوكتەرى قاتارلى ۇلان حايىر القاپتا، تۇراقتى مەكەن ۇستاماي، باتىستىڭ اقشا بۇلتىنداي جۇڭكىپ، جەردىڭ شۇرايىن قۋالاپ مەكەن قىلىپ جۇرگەن كوشپەندى حالىق ەكەن. كەيىن كەلە، ءتۇرلى سەبەپتەرمەن، ولاردىڭ مال ءورىسى ۇزدىكسىز تارايادى، بىراق ورتا ازيادان حۋاڭحى وزەنىڭ شىعسىنداعى كەڭ- بايتاق القاپتىڭ شۇرايلى جايلاۋلارىندا ولاردىڭ قونىس ورىندارى بار ەدى. چيىڭ پاتشالىعى كەزىندە، ەلىمىز قازاقتارى نەڭىزىنەن شيىنجياڭنىڭ سولتۇستىگىن مەكەن ەتكەن، ولار بىرتە- بىرتە تابيعاتى كوركەم جۇڭعار ويپاتى مەن ىلە ويپاتىنا سوزىلىپ، بۇرىنعىداي ەمەن- ەركىن، تۇرلاۋسىز، بتىراڭقى تۇرمىس كەشىردى. تۇرمىستارىندا باي- كەدەي پارقى بولسادا، ەل ءىشى تىنىش، جانعا جايلى بولاتىن.

الايدا، اۋمالى- توكپەلى زامان بۇنداي شات- شادىماندى تۇرمىسقا قايدان تىنشتىق بەرسىن؟

ون توعىزىنشى عاسىردىڭ اياققى جارتىسىندا، شەتەل كاپيتاليىس كۇشتەرى الا سۇرا شيىنجياڭعا وتارلاپ كىرە باستادى. اپيىن سوعىسىنان كەيىن انگىليا، روسسيا قاتارلى ەلدەر ساۋدا جاساۋ، ءدىن تاراتۋ، ارحولوك جۇرگىزۋ، ساياجاتتاۋ قاتارلى ءتۇرلى سىلتاۋلارمەن ساحارا تورىنە كەلە سۇعىنىپ كىردى. ولار ۇيرەنشىكتى ادەتتەرىمەن قاقتىعىس تۋدىرۋ، قاقتىعىستى شەشۋ سياقتى تاسىلدەر ارقىلى بىرتە- بىرتە قازاقتاردى يگەرىپ بولدى، سونداي- اق امالدىڭ بارىنشا قازاقتى ولارعا تاۋەلدى ەتۋگە دەيىن باردى.

بۇعان جەرگىلىكتى حالىق قايتىپ كونە السىن؟ كوزىنە شاڭ- توزاڭدى دا قوندىرمايتىن قازقتار سونىمەن تايىپ تۇرۋ مەن جوسىپ كوشۋدى باستادى. اڭقاۋ قازاقتاردىڭ ويىندا، وسىلاي ۇزاق كوشىپ كەتكەندە عانا سىرتتان كەلگەن ىقپالدى كۇشتەرمەن اراز- اشتى بولمايمىز، سوندا عانا قىزىل قىرعىنعا تاپ بولمايمىز، ءبىز ۇزاپ كەتىپ قالساق، وسى اپاتتا اقىرى قازاق دالاسىنان ۇزاپ كەتىپ قالادى، ەركىن كوشىپ- قونىپ جۇرەتىن قازاق ساحاراسى ماڭگى باسقالاردىڭ وتارى بولمايدى دەپ ويلايتىن. بىراق ءبىر مەزەتتىڭ تىنشتىقتان كەيىن مەكەندەرىنە قايتا ورالعان ولار، الگى سىرتتان كەلگەن ”قوناقتاردىڭ“ ولاردىڭ بايىلىقتارى مەن قازىنالارىن باياعىدا باسقالارعا ساتىپ جىبەرگەنىن كورەدى، سونداي-اق ولاردىڭ وزدەرىنىڭدە بوتەن ادام، قوناق، ءتىپتى ءجابىر كورەتىن جالدامالى ادامعا اينالعانىن بايقايدى. بۇل قايدان كەلگەن قاعيدا؟ اقىرى اشىنعان ولار اڭ اتىپ جەپ، جىرتقىشتاردى ۇركىتىپ جۇرگەن بىلتەلى مىلتىقتارىن قولدارىنا الادى. ءسۇيتىپ ولار قايدان پايدا بولعان پالە- قالا ەكەنىن بىلمەي-اق ۇلكەن اپاتقا تاپ بولادى. اسىرەسە، ولاردىڭ ءۇش ويلاسا ويىنا كىرىپ شىقپاعان پالە- ولاردىڭ جاڭا قوجايىندارى ىرتكى سالۋ مەن جاۋلاستىرۋدىڭ مايتالمانى ەدى. ولار ا دەگەندە قايدان كەلىپ، قايدا تۇرعانىن بىلمەيتىن سىرت ادامدارمەن سوعىستى، كەيىن كەلە جەرگىلىكتى بيلەۋشىلەر لاۋازىمىن جامىلعان كۇشتەرى مەن قازاقتىڭ باسقا رۋلارىمەن جاۋلاستى، كەيىن كەلە ءوز رۋلارى ىشىندەگى اعايىندىمىز دەپ جۇرگەن ەلباسىلارى حالىقتى قىران جاپقانداي قىلدى. بۇلاردىڭ بارلىعى مومىن قازاقتاردىڭ الدىمەن مال- مۇلكىنەن ايىردى، كەيىن كەلە كەڭ بايتاق مەكەندەرىنەن ايىردى، سوڭىندا ولار ءۇمىتسىز ،باعىتسىز كۇيدە قالدى.

سونىمەن ءسۇيتىپ، قارسىلىق كورسەتۋ مەن ۇزاپ كوشۋ ولاردىڭ كوكەيىنە تەرەڭ ۇيالادى. گۋاڭشۇي پاتشانىڭ جيىرما توعىزىنشى جىلى(1903- جىلى) باستاپ، 1951- جىلعا دەيىنگى جارىم عاسىر ۋاقىتتا ولار قارسىلاسا بەردى، كوشە بەردى، قۋ مەديەن قۋ دالادان تابان تىرەر مەكەن ىزدەي بەردى، اسپانداعى جەل ايداعان بۇلتتاي سەرگەلدەڭ ءومىر وتكىزە بەردى.

ولار اۋەلدە ءبىر سەميادان، ەكى سەميادان ءبولىنىپ، ءۇي ءىش بالا- شاعالارىن ەرتىپ، كيگىز ۇيلەرىن ارتىپ، مالدارىن ايداپ، ەلدى بارانداپ، سەزىمگە ىلەسىپ، قايدا بارىپ، قايدا تۇرارىن بىلمەي كوشە بەردى. ءبىر جىل ىشىندە سەرگەلدەڭ، كوشپەندى ءومىر ولاردى بوسقىن مالشىلارعا اينالدىرىپ ۇلگىردى. ءمالىم ۋاقىتتىڭ ىشىندە، قازاقتاردىڭ تومەنگى جىكتەگىلەردىڭ اراسىندا بولىنە كوشۋ مەن جوسىپ كوشۋ ادەتكە اينالدى، ولار ۇزدىك- سوزدىق شيىنجياڭنان قاشىپ شعا باستادى، سول كەزدەگى كەبادا ءىس باسقارۋ ورنىنىڭ ۋازىرى ەرىكسىز: ”قازاقتىڭ جارتىسى جوسىپ كەتتى، التاي ءوڭىرى يەن قالدى“ دەيدى. چيىڭ ۇكىمەتى قازاقتار ىلە، تارباعاتاي ءوڭىرىنەن باسقا جەرلەرگە مال باعۋىنا بولماي دەپ دەر كەزىندە جارلىق شىعارسادا، بۇل اۋقىمدى توسا المادى.

قازاق تۋمادا ەركىندىكتى قاستەرلەيتىن حالىق، ولار ءار ءتۇرلى شەكتەمەلىك پەن بەلگىلەمەنىڭ الدىندا بويسۇنباستىق پەن سۋىق راي تانىتتى. چينحاي كوتەرىلىسى تۋىلعاننان كەيىن، ىشكەرىدە ءتۇرلى- ءتۇستى وزگەرىستەر بولىپ جاتسادا، قازاق دالاسىنا ونىڭ دىمىدا كەلمەدى. تەك الۋان ءتۇرلى الداپ- ارباۋعا جاسىرىنعان المان- سالىقتان باسقا ەشقانداي ءۇمىتتىڭ ساۋلەسىن كورە المادى. ولاردىڭ تۇرمىستارى كۇننەن- كۇنگە ناشارلاي بەردى. ولار بىرتە- بىرتە ءبىر قارا بۇلتتىڭ وزدەرىنە كۇن ساناپ جاقىنداپ كەلە جاتقانىن سەزىندى، ولار قاشىپ كەتۋ مەن جوسىپ كوشۋدىڭ ەشقانداي پايداسى بولمايتىندىعىندا ءبىلىپ جەتتى. اقىرىندا، شيىنجياڭنىڭ جين شۋرىنعا قارسى كۇرەسىندە، ولار ەشقانداي قاشقالاقتاماي سوعىستىڭ الدىنعى شەبىندە بولدى، سونداي- اق، قۇلا قۇمنىڭ قويناۋى مەن ۇلان قايىر ساحارانىڭ باۋرايىندا تاربيەلەنگەن بارلىق ونەرىن سوعىس مايدانىندا ءپاش ەتىپ، اسا ەرجۇرەكتىك كورسەتتى. ولاردىڭ ات ۇستىندەگى مەرگەندىگى، مايدانداعى ەلپەكتىگىنىڭ ءبارى قالىقتاپ ۇشقان قىراننان اۋماۋشى ەدى.

الايدا، قاسكويلىككە قۇنىققان جين شۋرىن ىشتەي اڭقاۋ قازاق مالشىلارىنىڭ ءبىر رەتكى ەرلىگىنە مويىنسال بولسادا، جاسىرىن ولاردىڭ قانات- قۇيرىعىن كەسۋدىڭ دايىندىعىن جاساۋمەن بولاتىن.

1933- جىلى شىڭ شىساي شيىنجياڭنىڭ اسكەر- ۇكىمەت تىزگىنىن قولىنا العاننان كەيىن، باركول قازاقتارىنا جان تۇرشىگەرلىك جانىشتاۋ مەن قىرعىنداۋ جۇرگىزدى. سەبەبى، 1931- جىلدان 1933- جىلدارى باركولدەگى ءبىر ءبولىم قازاقتار قوجانياز باستاعان قۇمىل ديحاندار كوتەرىلىسىنە ءۇن قوسقان بولاتىن. جىن شۋرىن قۇمىل ديحاندار كوتەرىلىسىن جانىشتاۋ ءۇشىن كەزىندە، شىڭ شىسايدى ”شىعىس شيىنجياڭ قاراقشىلارىن الاستاۋدىڭ باس قولباسشىسى“ ەتىپ تاعايىندايدى. 1932- جىلى قازان ايىندا، شىڭ شىساي اراتۇرىك پەن باركول اۋماعىنداعى ديحاندار كوتەرىلىسىن قورشاپ جويۋعا اسكەر اتتاندىرادى، ولار باركول كومىر كەننىنىڭ باتىسىنداعى كۇزەۋلىكتە وتىرعان ءالىپ تايجىنىڭ جيىرما شاقتى كيگىز ۇيمەن وتىرعان كار- قۇرتاڭ، ايەل، بالالارمەن قوسىلعان 108 ادامدى ”كەرى توڭكەرىسشىلەرگە جاردەم بەرگەن“ دەگەن اتپەن تۇگەلدەي قىرىپ تىستايدى. شىڭ شىسايدىڭ بۇل قانقۇيلى ارەكەتى بۇكىل قازاق قاۋىمى اراسىندا كۇشتى اڭىس قوزعاپ، كەگىن قوزدىرادى. ءالىپتىڭ بالاسى ەلىسحان اۋىلىنا ورالعاننان كەيىن ايقىش- ۇيقىش كومۋسىز جاتقان مۇردە مەن قارا جەردى قانمەن جۋعان قانقۇيلىقتى كورىپ، جاقىن ماڭداعى ازاماتتاردى جيىپ شىڭ شىساي اسكەرلەرىن وكشەلەي قۋىپ سوعىسادى. وسىدان باستاپ، ەلىسحان اكەسىنە كەك الۋ جولىنا ءتۇسىپ، ۇستەمدىك ەتۋشىلەرمەن اشكەرە قارسىلاسادى. شىڭ شىساي تاققا وتىرعاننان كەيىن، ىلگەرىندى- كەيىندى ەلىسحان ەلى مەن قالاشىقتىڭ باتىسىنداعى قازاقتى قورشاپ جويۋعا ءۇش رەت اسكەر اتتاندىرادى. 1934- جىلى ءساۋىر ايىندا، شىڭ شىساي اسكەرلەرى تاعىدا، باركولدىڭ تەرستىك تاۋىنداعى اق بۇتحانا سايىندا وتىزعا جۋىق قازاق وتباسىن قىرعىندايدى. 1935- جىلى جازدا، شىڭ شىساي ”قازاق ەلباسىلارىنىڭ جيىنىن“ شاقىرۋدى سىلتاۋراتىپ، ىلگەرىندى- كەيىندى التاي، باركول قازاقتارىنىڭ ەلباسى بايدوللا، ىبىرالى، قوجانياز (ەلىسحاننىڭ ءىنىسى) قاتارلى ون سەگىز ادامدى تۇرمەگە جاۋادى. 1938- جىلدان كەيىن، شىڭ شىساي شيىنجياڭدا اتى شۋلى ”كوتەرىلسكە دايىندالعاندار دەلوسىن“ تۋدىرىپ، تىپتىدە قۇتىرىنا بەيۋاز حالىقتى تۇتقىندايدى. سول كەزدە، باركول ساحاراسىنان قايبار ءتايجى قاتارلى كوپتەگەن ەل باسىلارىن قولعا الادى، ولاردىڭ اراسىندا زورلىقپەن ءباجى تاپسىرۋعا قارسى شىققان قاسىمدا بار بولاتىن.

سونىمەن، قازاق حالىقى شىڭ شىسايعا وشپەس كەك بايلايدى، ەندى ولارعا تىنىشتىق قايدان بولسىن، ەندى قايتۋ كەرەك؟ وندا كەتۋ كەرەك! تىنش ءومىردى اڭساعان ولار ۇزىن قۇلاقتان، چيىڭحايدىڭ ۇستەمدىك جۇرگىزۋشىسى ما بۋفاڭ مۇسىلمان ەكەن دەپ ەستىپ، ول بىزگە پانا بولا الادى، ءيسىلام ءدىنىنىڭ «مۇسىلمانداردىڭ ءبارى ءبىر ۇيلى جان» دەگەن حاديسىن ءسوزسىز اتقارىپ كومەك قولىن سوزادى دەپ ما بۋفاڭعا زور ۇمىتتەرىن ارتادى. سونداي- اق قۇمىل ايماعىنىڭ ءۋاليى جولبارىستىڭ تانىستىرۋىمەن قازاقتىڭ ەلباسى ەلىسحاندا ىلگەرىندى- كەيىندى ما بۋكاڭ، مافۋفاڭدارعا سالەم بەرە بارادى. قازىر ولاردىڭ جولىعۋىنىڭ قانداي رەسىميات، قانداي قۇرمەتپەن وتكەنى جونىندەگى جازبا دەرەكتەردى تاۋا المادىق، بىراق قازاق قاريالاردىڭ اڭگىمەلەۋىنشە، بۇل ءبىر رەتكى قۇراندى جاتقا ايتقاننان كەيىن، قۇرانعا قولدارىن قويىپ تۇرىپ، ۋادە بەرگەن، سونداي- اق اۋىز جۇزىندە كەلىسىم جاساعان ايباتتى رەسىميات ەدى دەيدى. ايتۋلارعا نەڭىزدەلگەندە، ما بۋفاڭنىڭ قازاقتاردى ۇزاق كوشىرىپ، گانسۋ، شيىڭحايعا قابىلداۋداعى جالاڭ سەبەبى، ءوزىنىڭ ءدىني سەنىمگە دەگەن ادالدىعىن، مۇسىلماندارعا دەگەن قامقورلىعىن كورسەتىپ، ورنىن ورنىقتىرۋ بولسا، ال تەرەڭدە جاتقان سەبەبى قازاقتان اتتى اسكەر قوسىنىن قۇرۋ بولاتىن. ارينە  بۇلاردان سىرت، ءباجى تاپسىراتىن حالىقتى مولايتىپ، چيىڭحايدىڭ باتىس قاق دالاسىن اشىپ، شيىنجياڭعا ىقپالىن كەڭەيتۋ سياقتى ويلارىدا بار بولاتىن.

بۇگىنگى كۇندە، سول كەزدەگى قازاق ەلباسىلارىنىڭ قانداي ءتاسىل ارقىلى اۋىزبەن كوركەم بولاشاق ورناتىپ، ەلدى سوزگە كوندىرگەندىگى ناعايبىل. بىراق مەنىڭ كەسىپ ايتا الاتىنىم، ولار گانسۋ، چيىڭحاي ساحارالارىنان مۇلدەمگە حابارسىز، وزدەرىنىڭ بولاشاقتارىنادا ەشقانداي سەنىم جوق بولاتىن. البەتتە ولار قانداي قيىنشىلىققا جولىقسادا، جەڭە الاتىنىنا سەنەتىن، سونداي- اق، اللاھتىڭ باسقا سالعانى مەن سىننان وتەتىندىكتەرىنەدە سەنىمى مول ەدى. «چيىڭحاي ادەبيەت-تاريحتارىندا» قازاقتاردىڭ جوسىپ كوشۋىن بىلاي دەپ سۋرەتتەيدى:  1934- جىلى باركول تاسبيكە رۋىنىڭ باسشىسى ادۋباي 500 گە جۋىق سەميا باركول قاتارلى جەرلەردىڭ شىعىسقا اۋعان قازاق مالشىلارىن باستاپ، گانسۋ- چيىڭحاي شاگاراسىنا كەلگەننەن كەيىن، ءۇش رايونعا ءبولىنىپ ورنالاستى. 200 گە جۋىق سەميا گانسۋدىڭ جيۋچيۋاننا، 100 گە جۋىق سەميا جيۋچيۋاننىڭ وڭتۇستىك تاۋلارىنىڭ تۇكپىرىنە، 100 جۋىق سەميا چيىڭحايدىڭ چاكا وڭىرىنە ىشكەرلەي كىرىپ ورنالاستى.

1936- جىلى، باركول وڭىرىندە ءومىر سۇرىپ جاتقان قازاق 4000 سەميا، 30000 عا جۋىق جان سانى بار بولاتىن، ولار ءبىر كۇندە التى باعىتتان گانسۋ- چيىڭحاي شەگارا رايونىنا قوتارىلا كوشتى. بۇل قازاق ۇلتىنىڭ كولەمى ەڭ كەڭ ءبىر رەتكى شىعىسقا اۋىۋى بولىپ ەسەپتەلىنەدى، ولار الدىن الا جيناقى دايىندىق كورىپ، مىعىم جوسپار جاساعان بولاتىن. ولار كومەسكىدە ءتىل بىرىكتىرىپ، مىلتىقتىڭ جاقسىسىن تىعىپ تىستاپ، كەرتارتپا ۇكىمەتكە جامان مىلتىقتارىن تاپسىرىپ، كوز بوياۋشىلىق ىستەپ، وزدەرىنىڭ قاشقان كەزدەگى اماندىقتارىنا قاۋىرت دايىندىقتار جاسايدى. باركول وڭىرىنە تاراپ كەتكەن قازاق مالشىلاردى قۇپيا تۇردە، التى جاسىرىن جەرگە جيىپ، ىقشام كوشۋگەدە شۇعىل ازىرلەنەدى. ءار قايسى جينالىس ورىندارىنا 150 قۇرالدى قوسىن ورنالاستىرىپ، ەلباسىلارىنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىنا بەرەدى. سونداي- اق، اتپال ازاماتتاردى ۇيىمداستىرىپ، جۇك ارتۋ، مال ايداۋ، كار- قۇرتاڭ، بالا-شاعاعا قارايلاسۋ سياقتى قاتتى قايىرىم شارۋالاردى ورنالاستىرىلادى. التى جيىن ورنىنداعى قازاقتار ءبىر- بىرىنە مەدەۋ بولىپ، ءبىرىن- ءبىرى قايراتتاندىرىپ، جان ءۇشىن، شىڭ شىسايدىڭ ەندىگارا قاناۋى مەن جانىشتاۋىنا ۇشىراماۋ ءۇشىن، گانسۋ، چيىڭحايعا ۇزاپ كوشۋدى تالعام ەتىپ بەكىتەدى.

كىم ويلاعان، شىڭ شىساي حاباردار بولا سالىپ، قىرۋار اسكەردى التى بولىككە ءبولىپ، قۋا قىرعىندايدى. وسى بارىستا، كوپتەگەن قازاق مالشىلارى شايىت بولادى، كوپتەگەن كارى- قۇرتاڭ، ءالسىز ايەلدەر مەن بالالار اتىپ ءولتىرىلەدى، قىرۋار مال- مۇلىكتەرى تالان- تاراجىلانادى. سۇيتسەدە، قازاقتىڭ ءوزىن قورعاۋ قۇرالدى كۇشتەرى ءبىر جاعىنان جاۋمەن سوعىسىپ، ءبىر جاعىنان كوشتى ءونىمدى قورعايدى. ولار قاشا ءجۇرىپ سوعىسىپ، ءبىر جاعىنان ءونىمدى توسقاۋىلداپ، ءبىر جاعىنان قايتارما سوعىس ۇيىمداستىرادى. شىڭ شىسايدىڭ اتتى اسكەرلەرى كوپ رەت قازاقتاردىڭ ءوزىن قورعاۋ قۇرالدى كۇشتەرى جاعىنان قورشاپ جويىلادى. شىڭ شىساي ءوزىنىڭ قۋا قىرعىنداۋىنىڭ جەڭىلسكە ۇشىراعانىن بىلگەننەن كەيىن، بىرنەشە ايرپىلان جانە 500 اتتى اسكەر شعارىپ، قازاقتارعا الدىن توسا، ارتىنان قۋا قانقۇيلى سوعىس ۇيىمداستىرادى. قازاق قاريالارى بۇل جاعدايدى بىلاي ەسكە الادى: « اسپاندا ايرپىلانى اينالىپ، جەردە اتتى اسكەرى جۇيتكىدى. ايرپىلان كوكتەن وقتى جاڭبىرداي جاۋدىرسا، اتتى اسكەر جەردەن قاداپ اتىپ، قىلىشپەن كەسكىلەدى. ءبىر مەزەت دالا قانمەن جۋىلىپ، ادام مەن مالدىڭ ولىگىنە تولدى. بۇل جان تۇرشىگەرلىك ايانىشتى جاعدايعا قاراپ تۇرا المايسىڭ.» بۇل جولى بومباعا پارتىلاپ، مىلتىققا ۇستالىپ، قىلىشقا كەسكىلەنىپ ولگەن ادامدار وتە كوپ بولادى، مال- مۇلىكتە وراسان زور شىعىنعا ۇشىرايدى.

قازاق بۇقارالارى لوم وڭىرىنە جەتكەننەن كەيىن، قىرعىننان قالعان ادام سانىنا نەڭىزدەلىپ، بۇرىنعى التى بولىمنەن ءۇش بولىمگە قىسقارتىپ ورنالاستىرىلدى، ەلباسىلارى مەن جەتەكشىلەرى تۇندەلەتىپ، ەرتەڭگى كوش باعىتى مەن قورعانۋ امالدارىن اقىلداسادى. بىراق شىڭ شىساي تاعىدا ون نەشە ايرپىلان مەن قىرۋار اۆتوكولىكپەن 2000 داي اسكەر اتتاندىرىپ، جالعاستى قازاق بۇقارالارىن قۋالاي سوققىلايدى. سولاي بولا تۇرسادا، جاۋ جۇرەك، زورەكەرلىككە جول قويمايتىن قازاق حالقى باتىلدىقپەن قارسى تۇرادى، سوعىس جالعاسقان 38 كۇن ىشىندە، قازاقتار تالاي رەت اسپاننان بوبالانادى، تالاي رەت قورشاۋدادا قالادى، بىراق شىڭ شىساي جان ساۋعالاپ شىعىسقا كوشكەن قازاقتىڭ جولىن توسا المايدى.

قازاق حالىقىنىڭ وسى رەتكى قوتارىلا كوشۋىندە، ايرپىلانىڭ بومباۋىنان ولگەن ادام نەشە جۇزدەن استى، كار- قۇرتاڭ، اۋىرۋ- سىرقاۋ ادامدار ءتىپتى كوپ بولدى، 200 دىڭ ۇستىندەگى ادامدى ۇستاپ اكەتكەننەن كەيىن مۇلدەمگە حابارسىز كەتتى.  مالدىڭ شىعىندا ەرەسەن زور بولدى، كوشكەن كەزدەگى 200 مىڭ تۇياق قويدان ازايىپ، 60 مىڭ تۇياق قوي عانا قالادى. جىلقى كوشكەن كەزدەگى 20 مىڭ تۇياق اينالاسىنان ازايىپ، 10 مىڭنىڭ ۇستىندە عانا قالادى. تۇيە 30 مىڭنىڭ ۇستىنەن ازايىپ، 10 مىڭنىڭ ۇستىندە عانا قالادى. 10 مىڭنىڭ ۇستىندەگى سير تۇگەلدەي تالان- تاراجىلانىپ اكەتىلەدى، بولماسا ەرىكسىز تاستاندى بولادى. بۇل قاشا كوشكەن قازاق بۇقارالارىنىڭ ءوندىرىسى مەن تۇرمىسىنا ورسان زور قيىنشىلىق اكەلەدى.

بۇل دۇركىن قازاقتار گانسۋدىڭ ءانشيىنا كەلگەندە، 3700 سەميا عانا قالادى. كوپ وتپەي قالعان ەل ءۇش بولەككە ءبولىنىپ ورنالاسادى، ءبىر ءبولىمى 900 سەميا بولىپ، ەلباسىلارى سابىرباي، سولتانشارىپ، ايەنبەتتەر باستاپ، چيىڭحايدىڭ دۇلان، چاكا وڭىرىنە بارادى، ولار 1934- جىلى اۋىپ كەلگەن ەلمەن قوسىلىپ وسىندا وتىرادى. ءبىر ءبولىمى 500 سەميا بولىپ، قۇسايىن تايجىنىڭ باسشىلىعىندا جيۋچۋاننىڭ وڭتۇستىك تاۋلارىنا قاراي كوشەدى، ولار 1934- جىلى كوشىپ كەلگەن 100 سەميامەن قوسىلادى. ەندى ءبىر بولەگى 2300 سەميا بولىپ، ءبىلال باستاپ جيۋچۋانعا بارادى، ولار 1934- جىلى كوشىپ كەلگەن 200 سەميامەن ارالاسا قونىستانادى.

1934- جىلىدان باستاپ ىلگەرىندى- كەيىندى گانسۋ تەرتورياسىنا كەلگەن قازاق مالشىلارى، العاشىندا جياۋيگۋان سىرتىنداعى ءانشي، ۋيمىن، دۇنحۋاڭ ءۇش اۋدانىندا كوشپەندى مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلداندى. كەيىن كەلە جياۋيگۋاننىڭ ىشىنە كىرىپ، شۇلەن تاۋىنىڭ سولتۇستىگىندەگى جيۋچۋان، گاۋتاي، لينزى، جاڭيە اۋداندارىنا بارادى. قازاق مالشىلارى وسى وڭىرگە كىرگەننەن كەيىندە، كوپ ۋاقىتقى زوبالاڭ مەن ارىپ- شارشاپ ۇزاق كوشكەننىڭ زاردابىندا، ىشەر اس كيەر كيىمنەن قاتتى تاقارشىلىق كورەدى، كوپ ءبولىمى گانسۋ، چيىڭحاي وڭىرلەرىنە بارىپ وتارلاپ ءجۇرەدى، ءسۇيتىپ ولار شىن ماندە وتىراقتاسىپ قالا المايدى. تۇرمىس تاقارشىلىعىنان جەرگىلىكتى اسكەرلەردىڭ جابىرلەۋىنەندە قاعىس قالعان جوق. 1938- جىلدان باستاپ، گانسۋعا كىرگەن قازاقتىڭ ءبىر ءبولىمى ىلگەرىندى- كەيىندى بىرتىندەپ چيىڭحاي تەرتورياسىنا مال باعىپ كىرە باستايدى. 1939- جىلى قاڭتاردىڭ وزىندە گانسۋدىڭ جيۋچۋاننان كوشىپ، چيىڭحايدىڭ دۋلان، چاكا وڭىرىنە كوشىپ كەلگەن قازاقتىڭ سانى 700 سەميا بولادى. سونىمەن، ىلگەرىندى- كەيىندى چيىڭحايعا  كوشىپ كەلگەن قازاقتىڭ جالپى سانى 1800 سەمياعا جەتەدى. سونداي- اق ولاردىڭ ديۋاننا قۇساپ جوسۋ، ديۋاننىڭ قۇساعان باقىتسىز تۇرمىس وسىلاي باستالادى. ولار كوپ وتپەي- اق كەدەيلىكتىڭ تاۋقىمەتىن دە تارتا باستايدى، سونداي- اق مينگو تارابىدا نازار اۋدارا باستايدى. ولار تاريحتا بولىپ كورمەگەن كورسوقىرلىقپەن سوعىلا بەرۋدەن، ولاردىڭ ەرجۇرەكتىلىگى مەن مىعىم دەنەسىنىڭ بۇل دۇنيەنى وزگەرتەتىن كۇش ەمەس ەكەنىن تانىپ جەتكەندەي بولادى. سونىمەن ولار ۋاقىتتىق توتە كەلمەۋ مەن بۇيسىنۋدى ۇيرەنەدى. چيىڭحايعا كەلگەننەن كەيىن، ەڭ الدىمەن شينيىڭعا ما بۋفاڭعا امانداسا بارىپ، ودان ءبىر مۇسىلمان بولعاندىعىمىز ءۇشىن، قونار قونىس جانە جاردەم بەرۋدىن وتىنەدى. بىراقتا بۇل قانشاما اقىماقتىق ءىس ەدى  دەسەڭىزشى؟

ال ەندى، ما بۋفاڭنىڭ پوزاسياسىنا كەلەتىن بولساق، ول ءبارىمىز ءبىر مۇسىلمانبىز دەگەندى جەلەۋ ەتىپ، حال سۇراپ بارۋ، قىدىرىپ بارۋدى كوبەيتەدى، ءتىپتى تۋىسى ما جۇڭكۇيدى دەرەۋ دۋلان، چاكا وڭىرىندەگى قازاقتارعا جىبەرىپ، ولاردىڭ جان سانىن، مال-مۇلكىن، قۇرال- جابدىعىن ەسەپكە الدىرادى، ارتىنان دەرەۋ «نوحون قازاقتى ورنالاستىرۋ مەكەمەسىن» قۇرادى. ول قازاقتارعا ەس جيۋ ورايىن بەرمەي، قولىنا مىقتاپ قوندىرىپ الۋدى ويلاپ، بۇل بۇركىتتەي قىران ۇلتتىڭ ەندىگارى ۇزاپ ۇشىپ كەتۋىنىڭ جولىن توسۋدى جەدەلدەتەدى.  ولاردىڭ ناقتىلى كۇشىن سۋالتۋ ءۇشىن، ما بۋفاڭ ولارعا جاردەم قولىن سوزباق تۇگىل ءار ءتۇرلى جارعى شعارىپ، ولاردى سالىق ەڭبەك ىستەپ، ولمەس كۇنىن كورۋگە قاراي يتەرمەلەيدى. سونىمەن چيىڭحايدىڭ مۇنار شالعان قارلى تاۋلارى، قازاق ۇلتىنىڭ حۇرەگىندە كۇڭگىرتەندىرەدى. ەندى قايتۋ كەرەك؟  ءتىرى بولۋ ەڭ ماڭىزدى فاكتور عوي. امالى تاۋسىلعان ولار تاۋعا شىعىپ اڭ اۋلاۋدى ويلاستىردى، ەگەر ءبىر تال مىلتىق بولاتىن بولسا، ايتەۋ امالداپ تىرلىك كورۋگە بولادى دەپ ويلايدى. الايدا بۇلدا ءبىر تار جول، تايعاق كەشۋ بولادى. مابۋفاڭنىڭ قول استىنداعى ءيت سيراقتارى جەرگىلىكتى مۇڭعۇلدار مەن تيبەتتەردى قازاققا قايراپ سالىپ، ولاردىڭ اڭ اۋلاۋىنا توسقىندىق جاسايدى، ۇزدىكسىز قارۋلى قاقتىعىستار ۇيىمداستىرىپ، اۋلاعان اڭدارىن تارتىپ الىپ، قازاقتارعا ءيت كورمەگەن قورلىق پەن مازاعىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار، كوشپەندى ۇلتتار نەلىكتەن ولارعا بوتەن كوزبەن قارايدى، بارلىعىمىزدا كوشپەندى ۇلتتاردىڭ ۇرپاعىمىز عوي؟ سياقتى سۇراۋلار قازاق حالىقىنىڭ كوڭىل تۇكپىرىندە جينالا بەرەدى، جينالعان سايىن قاندارىن قايناتىپ، بىرتىندەپ ەلباسىلاردىڭ سوزىندە ەلەمەيتىن بولادى. سونىمەن ءبىر كۇنى، ولار ىشتەرىندەگى شەرىن اقىرى شىعارادى، ولار وزدەرىنە كەدەرگىلىك جاساعان جەرگىلىكتى ۇلتتاردى ويسىراتا جەڭۋمەن بىرگە قىرۋار قوي- سير، تۇيەلەرىن شاۋىپ اكەلەدى، اقىرى ءسۇيتىپ، كوپتەن بەرگى كوڭىلدەرىندەگى تۇينەك پەن شەرىن تارقاتادى.

بۇل ءىستى جەرگىلىكتى كوشپەندى حالىقتار ما بۋفاڭعا ارىزدانىپ بارادى، ما بۋفاڭ ۇستەمدىك جۇرگىزۋشى تاپتىڭ تۇرعىسىنان، قولىما ءبىر كەرەمەت ساقا كەلدى دەپ ويلاپ، وسىنى وقيعانى سىلتاۋ ەتىپ، ۇقساماعان كوشپەندى ۇلتتاردى ءوزارا شيلەنىستىرە بەرسەم، ءسايدام ويپاتىن بۇداندا ءونىمدى باسقارۋىما بولادى دەپ تانيدى. سونىمەن ارىزدانۋشىلاردى: «سەندەر سايدام ويپاتىنىڭ ناقتىلى يەسىسىڭدەر، قازاقتار جوسىپ كەلگەن سىرتتىڭ ادامدارى، ولار سەندەردى قايتىپ مىنا دارەجەدە باسىنعان؟» دەپ ۇردەپ- ۇردەپ قويا بەرەدى. بۇل پوزاسيانى ەستىگەن سايدام ويپاتىنداعى مۇڭعۇلدار مەن تيبەتتەر ءتىپتىدە قۇتىرىپ الادى، ۇيتكەنى ولار ەندىگارى ما بۋفاڭنىڭ جازاعىرۋىنا ۇشىرامايتىن بولعان ەدى. سونىمەن جايىلىم قاقتىعىسى سياقتى اۋىزعا العىسىز ىستەردىڭ وزىندە ولار قازاقتارعا قوجايىن سىپەتتى اقىرا سويلەپ، شارتسىز بويسىنۋعا ءماجىبورلەيتىن بولادى. بىراقتا، بۇنداي قاعيدا قازاق ۇلتىندا قايدان بولسىن؟ ولار ءومىر باقي بىرەۋدىڭ تىزەسىنىڭ استىندا ءومىر ءسۇرىپ كورمەگەندەر، ونىڭ ۇستىنە بىرەۋگە تاۋەلدى ءومىر سۇرگىسى كەلمەيتىندەر بولاتىن، ۇلى تابيعات ولارعا وسىنداي ەركىن مىنەزدەمە سيلاعان، سوندىقتان ولار بىرەۋدىڭ قاباعىنا قاراعان تۇرمىسقا ۇيلەسەدە المايتىن ەدى. ولار ءا دەگەندە جەرگىلكتى ۇلتتاردىڭ شابۋىلىنان قورعاندى، كەيىن كەلە جۇرەكتىلىكپەن شابۋىل ۇيىمداستىرىپ، ءسايدام ويپاتى مەن كوككولدىڭ اينالاسىنداعى مۇڭعۇلدار مەن تيبەتتەردىڭ مالدارىن بارىمتالادى، ءتىپتى قازاق كەلە جاتىر دەگەندە جىلاعان بالا ۋاناتىن بولادى. ولار وسى ءبىر تاريىحتى ەسكە العاندا كەزدەرىندە، وسى كۇندە قازاقتاردىڭ اراسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان، بارىمتالانىپ اكەلىنگەن مۇڭعۇل، تيبەت بالالارى مەن ايەلدەردى قولعا قويعانداي ايتىپ بەرە الادى ەكەن، سونداي- اق مۇڭعۇلدار مەن تيبەتتەردىڭ اراسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاق بالالار مەن ايەلدەردىدە جاعدايىن تولىق بىلەدى ەكەن.

سونىمەن، ءبىرى تارتىپ اكەتىپ، ءبىرى بارمتالاپ جۇرسەدە، ەڭ سوڭىندا زيان تارتقان تاعىدا قازاقتار بولادى. ءىشىنارا جەرگىلىكتى سودىرلار مەن بۇزاقى اسكەرلەر ورايدى قولدان جىبەرمەي ءار ءتۇرلى سىلتاۋلاردى جەلەۋ ەتىپ، قىزىل كوزدەرىن قازاققا تىگەدى. ولار اشىقتا الداپ سوعىپ، كومەسكىدە تالان تاراجىلاۋدىڭ ۇستىنە، مارقا كوڭىلمەن مابۋفاڭعا بارىپ ەڭبەك جازدىرىپ، اپاتقا ۇشىراعان قازاقتاردى مايلى ەتتەي تالايدى. بەتپە- بەت قاتتى قارسىلىققا كەلەتىن بولسا، بارىدە قازاقتاردىڭ تەڭى بولا المايدى، بىراق ولار بايلىق پەن جەكپە- جەككە كەلگەندە، قازاقتار ۇيلەسە المايتىن زىميان- زالىمدىقتارىن وينايدى. قازاق ۇلتى كوشپەندى مال شارۋاشىلىقپەن شۇعىلدانادى، ولار ورتا جازىق مادەنيەتىنەن قاعىس قالعان، نەنىڭ ”دەنەسى اۋىرسادا، بەتى كۇلىپ تۇرۋ“ ءتاسىلى، نەنىڭ ”قاجىرلىقپەن ءوزىن سومداپ، بەرىك سەنىممەن العا باسۋ“ ءتاسىلى، نەنىڭ رۋحتى سومداپ، كۇشتى نىعايتۋ“ ءتاسىلى ەكەنىن، قازاقتار قولدانباق تۇگىل، بۇلاردىڭ قانداي ۇعىم ەكەنىندە بىلمەۋشى ەدى. ال ولاردىڭ قارسىلاستارى اسپانداعىنى اڭداتپاي تۇسىرەتىن، زالىمدىق پەن قۋلىققا ابدەن قۇنىققان تۇلكىلەردىڭ ناق ءوزى بولاتىن، ونىڭ ۇستىنە اق- قارا ەكى جولعا سونداي ىسىلعان، ءار ءتۇرلى ”ادەپ- يباعا“ جۇيرىك، امال- ءتاسىلدىڭ مايتالماندارى بولاتىن. ءبىر تالاي ۋاقىتتىق ارباسۋدان كەيىن، قازاقتاردىڭ الىدە كۇشى مىعىم، جەڭىسكە ۇمىتتەرى زور بولاتىن، بىراق بوسقىن ۇلت جونىنەن ايتقاندا، بالا- شاعاسىمەن توڭىرەكتىڭ ءتورت بۇرىشىن پانا تۇتىپ جۇرگەن كوشپەندى ۇلت، سونداي- اق، جان- جاعىنىڭ ءبارى جاۋ، ىشەر اس، كيەر كيىمنەن تاقارشىلىق كورگەن ۇلت بولعاندىقتان باسىم كوپ كەزدەردە كەمسىتۋ مەن بوزەك بولۋدان كوزدەرىن اشا المايدى. سونىمەن ولار تاعىدا جوسىپ كوشۋدى تالدايدى.

«چيىڭحاي ادەبيەت- تاريحتارىندا» بىلاي دەپ جازادى: 1939- جىلدان كەيىن، چاكا وڭىرىندە وتىرعان 500 سەميا قازاقتار ادۋبايدىڭ باستاۋىندا جيۋچۋانعا كوشىپ كەتتى. 300 سەميا قازاقتار سولتانشارىپتىڭ باسشىلىعىندا كەڭ ساي (قازىرگى حاينان اۆتونوميالى وبىلىسىندا) وڭىرىنە باردى. ەندى ءبىر توبى 1000 سەميا ەلىسقان، زايىپ، سابىربايلاردىڭ باسشىلىعىندا شەتەلگە قاشىپ وتپەكشى دايىندىقتارىن جاسادى، كوشكە مىنەتىن، جۇك ارتاتىن كولىك از بولعاندىقتان ما بۋفاڭنىڭ چاكاداعى تۇيە الاڭىنان قىرۋار تۇيە بارىمتالاپ الدى. بىراق سوندادا 100 سەميا ادامدارى كولىكسىز بولعاندىقتان، دۋلاننىڭ شيلى ساي وڭىرىنە قاشىپ بارىپ قونىستاندى. قالعان 900 سەميا قازاقتار ءسايدام ويپاتى ارقىلى كۇنلۇن تاۋىنان اسىپ شەتەلگە ءوتىپ كەتۋ دايىندىعىن جاسادى. بىراق التىنشوكەگە بارعان كەزدە، وكشەلەي قۋالاپ كەلە جاتقان مابۋفاڭ اسكەرلەرى قۋىپ جەتىپ، ايانىشتى قىرعىنعا ۇشىرادى. بۇل جولى قازاقتاردىڭ ءولىم- جىتىمى ەرەسەن زور بولدى، ونىڭ ۇستىنە 100 سەميا قازاقتى تۇگەلدەي قىرىپ تىستادى. بۇدان سىرت 500 تۇيە، 10000 تۇياق قوي، ءجۇزدەي جىلقىنى تارتىپ اكەتتى. سول كەزدى كوزبەن كورگەن قاريالار بىلاي دەپ ەسكە الادى: ”ۇزىندىعى ون شاقىرىن، ەنى ءبىر شاقىرىم جەردىڭ بارىندە تاستاندى بولعان ءۇي، كيىم- كەشەك، ىدىس- اياق…ەدى.“ قىرعىننان قالعان 800 سەميا التىنشوكەگە بارعاننان كەيىن، ما بۋفاڭ اسكەرلەرىنىڭ قايتالاي قۋعىنداۋى مەن قىرعىنداۋىنان ساقتانۋ ءۇشىن، 100 سەميانى سابىرباي باستاپ كاس وڭىرىنە قاراي كوشتى، 700 سەميا جالعاستى شەتەلدى بەتكە الدى.

وسى شەتەلگە قاشقان قازاقتار جونىندە، «چيىڭحاي ادەبيەت- تاريحتارى» سول كەزدى بىلاي دەپ جازادى: ما بۋفاڭنىڭ ەكى باعىتتاعى ارمياسى قازاقتاردى التىنشوكەگە قۋىپ بارعاندا، قازاقتاردى قورشاپ الادى، ءارى ولاردى زورلاپ: ” ەگەر سىزدەر بۇرىنعى وتىرعان جەرلەرىڭە قايتاتىن بولساڭىزدار، ما ءتوراعا ءسوزسىز سىزدەردى الاڭسىز قىلىپ ورنالاستىرادى “ دەپ ۇگىت تاراتادى، بىراق قازاقتار ءارى سەنبەيدى، ءارى قايتىپ بارۋعا كونبەيدى. كەيىن كەلە ولار قورشاۋداعى ەلدىڭ كوبى كارى- قۇرتاڭ، ايەلدەر مەن بالالار ەكەنىن بايقايدى، سونداي- اق اتپال ازاماتتاردىڭ كوبىنىڭ تۇرمىس تاقارشىلىعىمەن كۇنلۇن تاۋىنا اڭ اۋلاۋعا كەتكەنىن ەستىپ بىلەدى. سونىمەن اسكەر باسى حان جينباۋ دەرەۋ كۇنلۇن تاۋىنداعى اتپال ازاماتتارعا تىلەگىن جەتكىزۋگە اسكەر اتتاندىرادى. ولار قازاقتاردى الداپ: ”سەندەردىڭ مالدارىڭدا جوق ەكەن، ىشەر اس، كيەر كيىمدەرىڭدە جوق ەكەن، تۇرمىستارىڭ شىنىندا تاقارشىلىق بولىپ تۇر ەكەن، ما ءتوراعا ايتتى، ەگەر سەندەر الا ءجىپ اتتاماي بىزگە بويسۇنساڭدار، ما ءتوراعا ءسوزسىز سىزدەردى الاڭسىز ورنالاستىراتىن بولادى، ءارى قيىنشىلىقتارىڭىزعا كومەك قولىن سوزادى“ دەپ جار سالادى. بىراق قازاقتار: ”سەندەر بىزدىڭ ءۇي ىشىمىزدى قورشاپ الدىڭدار، الدىمەن ولاردى قويا بەرىڭدەر، ولار تاۋعا كوشىپ كەلگەننەن كەيىن قايتىپ كوشۋ ماسەلەسىن اقىلداسايىقتى“ ايتادى، حان جينباۋ ادەيى بۇتكىلدەي ماقۇل بولادى. كوپ وتپەي، شينيىڭنان ءبىر موللا الدىرىپ، قازاقتاردى الداتىپ: ”ءبىز ءبارىمىز مۇسىلماندارمىز، مەن بولسام ءدىندار اداممىن، موللامىن، ءيسىلام شاريعاتى بويىنشا بولعاندا، ادامدار ادال، شىن پەيىلدى بولۋ كەرەك، ايتپەگەندە كۇناكار ادام سانالادى. قازىر مەن موللالىق سالاۋاتىممەن سىزدەرگە سەرت بەرىپ، پورىم بولامىن، ەگەر سەندەر باعىنىپ، قايتىپ باراتىن بولساڭدار ما ءتوراعا ءسوزسىز سەندەردى كەرەمەت جاقسى الاڭسىز ورنالاستىرادى“ دەپ ۋاعىز ايتقىزادى.  ناتيجەدە تاۋداعى اتپال ازاماتتار موللانىڭ سوزىنە سەنىپ، بارلىقتارى تاۋدان ءتۇسىپ، ۇيلەرىنە قايتادى. بۇل بولمىستى كورگەن حان جينباۋ دەرەۋ ادام جىبەرىپ قازاقتاردىڭ جان سانى، مالى، مىلتىق- وعىنا تىزىمدەۋ جۇرگىزەدى، سونداي- اق قازاقتاردى الداپ بۇرىنعى وتىرعان جەرلەرىنە باستاپ كوشىرەدى. قازاق بۇقارالارى زۇڭجيا، بالون وڭىرىنە كەلگەن كەزدە سوزدەرىندە تۇرماي، قازاقتاردى ۇشكە ءبولىپ قورشاۋعا الىپ، ادامكەرشىلىكسىزبەن مىلتىق، وق- ءدارىنى جينايدى (ءبىر ءبولىم مىلتىقتى قازاقتار تىعىپ قالادى)، سونداي- اق ەلىسقان قاتارلى ەلباسىلارى مەن بۇقارادان 150 دەن استام بۇقارانى ۇستاپ، قول- اياعىن كىسەندەپ، قاشىپ كەتۋدەن ساقتانادى. سونىمەن بىرگە ەلىسقاننىڭ كىشى ايەلى مەن قوسا ءوڭى ءتۇزۋ قازاق قىزدارىن شاتىرلارىنا اپارىپ قالاۋىنشا اياق استى ەتەدى. بۇل حايۋاندىق ارەكەتتەردى كورگەن قازاق حالىقىنىڭ شىدامى تاۋسىلىپ، قاندارى قايناپ، كەك الۋ ويلارىن شڭاي تۇسەدى. ءتىرى قالۋ مەن كەك الۋ ءۇشىن، قازاق باتىرلارى قوجاقىن، سىڭگىربايلار ءار قانداي حاۋىپ- قاتەرگە باستارىن ءباي تىگىپ، بۇقارانى ۇيىمداستىرىپ، قاراقشى ارميامەن قاتاڭ كۇرەس جۇرگىزەدى. ولار ءبىر جاعىنان تەسە، كۇرەك، بالعا، سويىلداردى جيناپ، 600 اتپال ازاماتتى ۇيىمداستىرىپ، تۇندە ۇشكە ءبولىنىپ حان جينباۋ اسكەرلەرىنە باسىپ كىرۋدىڭ جوسپارىن جاساسا، ەندى ءبىر جاعىنان شاتىرداعى ايەلدەرگە ءتىل جىبەرىپ، قۇپيا سەگنالدى ەستي سالا شاتىردىڭ ءىشى- سىرتىنداعىلار ءبىر تۇتاس قيمىلداۋعا ۋادە بەرىسەدى. ءتۇن قاراڭعىلىعىنداعى زۇڭجيا اۋداننىڭ نۇقتىل ساحاراسى ءبىر سورتتى تىپ- ءتىنىش. حان جينباۋدىڭ اسكەرلەرى قاراۋىلدا قويماي، ساقتىقتىدا كۇشەيتپەي، پاڭشىڭ شىرت ۇيقىدا جاتادى. ال قازاقتار كيگىز ۇيلەرىندە قۇلاققا ۇرعان تاناداي بولىپ، قيمىل سەگىنالىن كۇتىپ مۇلگىپ وتىرادى. بۇل كەزدە تەك حان جينباۋ قاتارلى اسكەر باسشىلارىنىڭ شاتىرىندا عانا جارىق بار بولاتىن، ولار جاس قازاق ايەلدەرىمەن اراق ءىشىپ سالتانات قۇرىپ جاتقان ەدى. ءتۇن ورتاسى بولعاندا، قازاقتىڭ اتپال ازاماتتارى بىلدىرتپەي كيگىز ۇيلەرىنەن شىعىپ، قولدارىنا تەسە، بالعا، سەمسەر، سويىلدارىن الىپ، حان جينباۋ اسكەرلەرىنىڭ ءبىر ءبولىم شاتىرلارىن قورشاۋعا الادى. وسى كەزدە، حان جينباۋدىڭ شاتىرىنان بىرنەشە ايەل ۇردالىپ شىعىپ، قول يشاراتىمەن بىرگە شاتىردىڭ ءتورت بوساعالىق اعاشىن جۇلىپ الادى، شاتىرلاردا ىركەس- تىركەس قۇلاپ قالادى. اتپال ازاماتتار مەن ايەلدەر قۇلاعان شاتىردىڭ قاي جەرى قوزعالسا، سول جەرىن بالتالاپ، سويىلدايدى، ولار ءاپ- ساتكە جەتكىزبەي حان جينباۋ مەن وق قاعارلارىن قۇلاعان شاتىردىڭ استىندا جامساتىپ ۇلگىرەدى.

مەن وسى جازۋلاردى وقىعان كەزىمدە جۇرەگىم ءدۇرسىلدەپ، قان اينالىسىم مەن تىنىس الۋىم تەزدەگەندەي بولىپ كەتتى: بۇل قازاقتاردىڭ ءسايدام ويپاتىنداعى ءبىر دانالىعى، سونداي- اق قايتارعان ۇلكەن كەگى ەدى. بىراق چيىڭحاي، گانسۋدە بوسقىن بولعان قازاقتار قانشاما قاندى كەشىرمەلەردى باستان كەشتى ەكەن دەسەڭىزشى؟ ايتىپ ايتپاي ما بۋفاڭ ءتىپتى قۇتىرىندى، ولار قازاقتاردىڭ اپاتىن تىپتىدە جوعارى ورەگە كوتەردى، قانشالاعان قازاقتاردى ۇستاپ اپارىپ، اسكەر تاربيەلەۋدىڭ ءتىرى نىساناسى قىلىپ، اپتومات، مىلتىق وعى مەن قىلشتىڭ جۇزىنە ۇستادى. قانشامالاعان قازاقتاردى ۇستاپ اكەتىپ، ەڭ جاپالى جۇمىستارعا سالدى. بۇنىڭ سىرتىندا كۇن سايىن مىعىمداسىپ كەلە جاتقان تانىم: ”قازاقتار ادام ەمەس، ولار ۇرلاماسا، بۇلايدى، ولار جابايى ادامدارداندا جابايى، مالداندا كۇنى تومەن“ دەگەن لاقام كولەڭكە قۇساپ ولاردان قارعا ادىم قالمادى. مەن ويلايمىن، ءبىزدىڭ قىستاقتاعى بۇركىتتى جاقسى كورەتىن قازاق اپاي، وسىلاردىڭ اسەرىنەن تىستاندى بولىپ، ۇزاققا ساتىلىپ، ءبىزدىڭ قىستاقتىڭ ءبىر مۇشەسى بولعانبا ەكەن دەپ؟ ءتۇسىنىپ جەتۋگە بولمايدى. ەگەر ول كىسى ومىردە بولاتىن بولسا، وندا وسى اياقتالماي قالعان شعارماما قانشامالاعان كەرەمەت تاراۋلار قوسىلار ەدى اۋ. بۇگىنگى تاڭدا، ەگەر سول قازاق اپاي مەنىمەن اڭگىمەدە بولاتىن بولسا، ول ايەل ادام بولا تۇرسادا، مۇمكىن اتەيى كورگەن قيىنشىلىقتارىن اسەرەلەمەيدى، اسىرەسە بۇگىنگىدەي باياشاتتى قوعامدا ولاي ىستەمەيدى دەپ كوپ ويلايمىن. ۇيتكەنى قازاق ۇلتى تۋادا جەلگە قاراپ باعىتىن بۇرىپ، ادامعا قاراپ جاعىمپازدىق ىستەمەيتىن حالىق ، بۇكىل دۇنيەدەگى كاپيتاليستىك قوعامىندا ولار ەڭ ورنىقتى، باسقالاردىڭ شارتتارىنا ەڭ وڭاي ۇيلەسەدە بەرمەيتىن حالىق. ولار ادامكەرشىلىك پەن بەرىلۋگە مۇلدەمگە ات ءۇستى قارامايدى. جازىپ وسى جەرگە كەلگەندە مەن: بۇكىل ەل ازات بولىپ، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولىپ، چيىڭحاي قازاقتارى قىم- قۋىت قيىنشىلىقتاردى باستان كەشىرگەننەن كەيىن، وسپان، قۇسايىندار ەلدى باستاپ جالعاستى قارسىلىق كورسەتۋىنىڭ سەبەبىن تۇسىنىپ جەتكەندەي بولدىم. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە ولار ورىستىڭ تىڭشىلارى، شىڭ شىساي، مابۋفاڭدارمەن كەزدەسۋلەردە قاستاندىقتارعا ۇشىراي- ۇشىراي، كەيىن كەلە ولاردا ءبىر ءتۇرلى ۇستەم تاپتاردىڭ ءبارى سەنىمسىز دەگەن كۇڭگىرت تانىم پايدا بولدى، ءتىپتى قولدارىنداعى قارۋ عانا ولارعا ەڭ سەنىمدى سەرىك دەپ تۇسىندى، سوندىقتان ولار اڭتارىلىپ، قارسى تۇرىپ، سەلبەسۋگە ماقۇلدىق بەرمەي، ازات بولۋدى كەشىكتىردى، وزدەرىنىڭ ازابىن ودان ارى جالعاستىردى. مىنە ازات بولعاننان وتىز جىل وتكەننەن كەيىن ولار: ءبىز كەزىندە نەتكەن اقىماق ەدىك، سوقىر كورگەننەن جازبايدى دەپ، ىشىمىزدەگى وسەك اياڭعا سەندىك، ەگەردە ءبىز جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ باسقا پارتيالارعا ۇقسامايتىنىن ەرتەرەك بىلەتىن بولساق، قانشاما بۇرىس جولداردى باسپاس ەدىك- اۋ دەپ وكىنىشپەن كۇرسىنۋشى ەدى. ماقاي قىستاعاننىڭ تۇرعىنى تۇرىم وسىلاردى اڭگىمە ەتكەن كەزدە، مەن ىشىمنەن ولاردىڭ العا باسۋشىلعى مەن تۇسىنىگىنىڭ تەرەڭدەگەنىنە ەرەكشە قۋانىپ وتىردىم. بىراق وتكەن عاسىزدىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنداعى تۋعان جەرگە قايتۋ اۋقانىن ويلاعان كەزدە، مەن ولاردىڭ نە ويلاعانىنا تاڭ- تاماشا بولدىم. بۇكىل ەلدە باياعىدا سەميا بويىنشا ونىمگە بىرلەستىرىپ كوتەرەگە بەرۋ ساياساتى جۇرىلىپ، مالدى، جەردى كوتەرگە بەرىپ كەتتى، تۋعان جەرىنەن كەتكەنىنە جارىم عاسىر بولعان ولارعا قايداعى يەسىز جەر ”كەلىپ وتىرا قال“ دەپ توسىپ تۇر دەيسىڭ؟!

البەتتە اتا زاماننان تۇرلاۋسىز ومىرگە ولار ۇيرەنگەن ولار، الىدە بولاشاققا اڭقاۋ، ات ءۇستى سەنىممەن قارايتۇعىن ەدى. سىرتتاي قاراعاندا ولاردىڭ حۇي ياۋباڭ باس سەكىراتارعا قويعان تالابى، ءبىر جاعىنان كەتكەنىنە ۇزاق بولعان مەكەنىن اڭساپ، تۋىستارىن ساعىنعاندىقتان بولسا، ەندى ءبىر جاعىنان جاستاردىڭ باس قۇراۋىدا ۇلكەن ءبىر ماسەلە بولدى سياقتى سىلتاۋلارىدا كوپ بولاتىن. بۇلاردى ەستىگەن حۇي ياۋباڭ باس سەكىراتار چيىڭحاي، شيىنجياڭ ولكەلىك ۇكىمەتى بىرلەسىپ ءبىر جايلى ەتۋدى تاپسىرادى. مەملەكەت تۇرعىسىنان الىپ ايتقاندا، 238 سەميانىڭ 1175 ادامىن ءبىر جولدا كوشىرۋ وپ- وڭاي ماسەلە عوي، سونىمەن ەكى ولكە كەلىسىمگە كەلىپ، 1984- جىلى 5- ايدىڭ 26- كۇنى ولاردى ارناۋلى پويەزبەن قولمۇتىدان اتتاندىرىپ سالدى. اتتانار كەزدە جوعارى دارەجەدەگى اتتاندىرىپ سالۋ قيمىلى وتكىزىلدى، كەتكەندەردىڭ دە، قالعانداردىڭ دا قۋانىشىندا شەك جوق بولدى.

سونىمەن تاريىحتىڭ ءبىر بەتتى ماڭگىلككە جابىلدى، جەرگىلىكتى ەل قازاقتار جارتى عاسىرلىق بوسقىن ومىردەن كەيىن اتا مەكەندەرىنە قايتىپ باياشاتتى ءومىر وتكىزەتىن بولدى دەپ ويلادى. چيىڭحاي حايشي مۇڭعۇل، تيبەت، قازاق وبىلىسىدا اتىن وزگەرتىپ، قازاق اتىن الىپ تىستاپ، حايشي مۇڭعۇل، تيبەت وبىلسى اتالدى.

بىراقتا حايشي قازاقتاردىڭ ەكىنشى مەكەندەرى، اسىرەسە جاستاردىڭ تۋعان جەرى عوي، ولار شيىنجياڭدا بارعان جەرلەرىنەدە ۇيىرلەسىپ كەتە المادى، التىنشوكەنىڭ كورىكتى جايلاۋى كۇندىز ەستەرىنەن، تۇندە تۇستەرىنەن ءبىر كوتەرىلمەدى. ونىڭ ۇستىنە شيىنجياڭ وكىمەتىنىڭ ورنالاستىرۋىدا ويداعىداي ەمەس، ءبىر شاما بىتىراڭقى بولدى. بۇنى كورگەن ءىشىنارا ادامدار جەرگىلىكتى ۇكىمەتكە ايتپاستان، ءوز بىلگەنىنشە التىنشوكەگە كوشىپ كەلدى. بىراق ولاردىڭ قيمايتىن التىنشوكە سازدىعىن باياعىدا، وزدەرىنە بارابان شالىپ توي ىستەپ شىعارىپ سالعان وتىراقتى تۇرعىندار ءبولىسىپ العان ەدى. سونىمەن تاياز ويلى ولار تاعىدا ءبىر رەتكى بوسقىن تۇرمىسىن باستادى.

نوپوسى جوق، جايىلىمى جوق ولار اقىرى قايتا كەتۋگە مويىنسال بولماي، التىنشوكەنىڭ اۋاسىن جۇتىپ وسىندا قالۋدى تاڭدادى. سونىمەن ولار تاعدىرلارىنا مويىنسال بولىپ، كەيبىرەۋلەرى مۇڭعۇلدارعا، تيبتتەرگە جالدانىپ مالىن باقسا، كەيبىرەۋلەرى شاماسىنىڭ كەلىسىنشە كۇندىك ىستەپ ولمەس كۇنىن كوردى. جىلعا تولمايتىن ۋاقىتتىڭ وزىندە، ءبىر سەميادان، ەكى سەميادان، اقىرىن- اقىرىن جۇزدەي سەميا قايتا ورالدى. بۇلاردىڭ ىشىندە كەيبىرەۋلەرى قولمۇتىدان ءۇمىت جوق ەكەنىن بايقاپ، شيىنجياڭعا قايتا كوشىپ كەتتى، كەيبىرەۋلەرى شيىنجياڭ ارقىلى قازاقستانداعى تۋىستارىنا پانالاۋعا باردى، بىراق ول جەرگەدە ۇيلەسە الماي قايتىپ قولمۇتىعا كەلىپ، بوسقىن تۇرمىسىن جالعاستىردى. بۇلاردىڭ نەگە جۇرەگىنە تيمەيدى؟ نەگە بولاشاعى مەن تاعدىرىن وسىنداي تالكەك ەتەدى؟  مەن ويلاسام ولاردىڭ اڭقاۋلىعى كور سوقىرلىققا ۇلاسىپ كەتكەندەي سەزىلەدى. ولار بەكىمگە كەلۋدە ءوز بىلگەندەرىمەن كەتەدى، ولاي بولسا ولار ء ۇستىپ ماڭگى بوسقىن بولىپ كەتەمە؟  كوپتەگەن ادامدار ولاردىڭ بولاشاعىنان الاڭداپ جۇرگەن كەزدەردە، ولاردىڭ ىشكى دۇنيەسى قانداي كۇيدە بولادى ەكەن دەسەڭىزشى؟ سايدام قالاشىعىنىڭ شەتىندەگى قازاق ۇيدە، تۇرىم مالداستى قۇرىپ تىستاپ، وسى اڭگىمەلەردى ايتقان كەزدە ۇزدىكسىز ” ءبىز قايتا- قايتا ءۇستىپ قاتەلىك وتكىزدىك“ دەسەدە، ونىڭ وڭىنەن قايعىنىڭ بەينەسىن بايقاي المادىم. قايتا ونىڭ اڭگىمەسى مەنى مىنانداي ءان ىرعاعىنا جەتەلەگەندەي سەزىندى:

مەكەنىمدى سۇراساڭ مەن ايتايىن،

ساعىنعانمەن الىستا مەن قايتەيىن.

قاناتىمەن جارىسىپ تورعايلادىڭ،

قۋالادىم بۇلاقتىڭ تۇنىقتارىن.

كەڭ كوسىلگەن ساحارا قويناۋلارىن،

جاپىرىلعان زايتۇننىڭ سايالارىن.

قۇبا جەلمەن جارسىپ كوكتەمدەگى،

ءبىر توقتاماي ۇزدىكسىز قۋالادىم…

 زايتۇن اعاشى! مەن قازاق ۇلتىنىڭ زايتۇن اعاشى جونىندە قانشا تۇسىنەتىنىن بىلمەيمىن، ءاسىلى ولار «قۇران» مەن «ىنجىلدەگى» زايتۇن اعاشىنىڭ سۋرەتتەمەسىندەي، مۇسىلماندىق جولمەن ءبىر توقتاماي، ۇمىتكە تولى سول زايتۇن بۇتاعىن ىزدەۋمەن بولىپ، كاپيتاليستىك جۇيەنىڭ بىرتە- بىرتە دۇنيەنىڭ بەت- بەينەسى مەن سالتىن وزگەرتىپ بولعانىن سەزبەدىمە ەكەن؟  ولار شىنىمەن- اق، تۇرلاسىز ءومىر مەن پەيىشتىك يدەيانىڭ جەر شارىنان الدە قايدا الىسقا كەتكەنىن تانىپ جەتە المادىما ەكەن؟ مەن تۇرىمعا بۇلاي دەپ سۇراق قويمادىم. الايدا ىسجۇزىندىكتىڭ قاتكەز سيىن بۇكپەسىز وعان اڭگىمەلەپ بەردىم. سونىمەن ولار تاعى ءبىر ون سەگىز جىلدىق سەرگەلدەڭ تۇرمىستان كەيىن، ياعىني 2000- جىلى ۇكىمەت تاعى ءبىر رەت 83 سەميانىڭ 374 ادامىن سايدام قالاشىعىنىڭ ماقاي وڭىرىنەن ءبىر تۇتاس جاتىن ءۇي، مەكتەپ، داۋالانۋ ورنى، سۋ مۇناراسى، توك فونكىتى سياقتى نەڭىزگى قۇرىلعىلاردى سالىپ قىستاق سالاۋاتىمەن وسىندا ورنالاستىردى، سونداي- اق 270 مىڭ مۋ جايىلىس جەرىن، 7000 مۋ ەگىس جەرىن بوساتىپ، ون مىڭعا تارتا مال ءبولىپ بەردى. ءسۇيتىپ ولار جاڭا ءبىر ورەمەن جاڭا تۇرمىستارىن باستادى. الايدا ۇكىمەتتى الاڭداتاتىن جايت، ولار مال باعۋدان باسقا ەشتەمەنىدە بىلمەۋشى ەدى، كوپتەگەن سەميالار تەك قانا ”اتىزدى قايتارىپ، ورمان وتىرعىزۋدان“ بەرەتىن كومەكپەن ولمەس كۇنىن كورەتىن. ۇكىمەت نەشە دۇركىن جاستاردى ۇيىمداستىرىپ، حايشيداعى زاۆوتتارعا جۇمىسقا ورنالاستىردى، بىراق ولار ەكى- ءۇش كۇن جۇمىسقا شىققاننان كەيىن ۇيلەسە الماي قاشىپ ۇيدەرىنە كەلىپ الدى. ءبىر اۋىز سوزبەن ايتقاندا وسىزامان ولاردى كوپ كەيىن ارتقا تىستاعان ەدى. تۇرىم ولاردىڭ ىشىندە حانزۋ تىلىنە جەتتىك، ەداۋىر حانزۋشا ءبىلىم العان، ونىڭ ۇستىنە ولاردىڭ قىستاق ءمۇدىرى بولىپ قىزمەت اتقاراتىن، كوزى اشىق ازامات بولعاندىقتان ماقاي قىستاعىنان 80 كيلومەتر جەردەگى سايدام قالاشىعىنىڭ ماڭىندا ءبىر جاعىنان جىلقى باعىپ، ءبىر جاعىنان قازاقي شايحانا اشىپ، ءوزى باس بولىپ، ءداستۇرلى تۇرمىس تانىمىن وزگەرتۋگە تالپىنىس جاساۋدا ەكەن، بۇلدا بولسا تاۋار شارۋاشىلىق تەڭىزىنىڭ تۇكپىرىندەگى كۇيبەڭ عوي. بىراق ونىڭ ارتىنداعى كوپتەگەن تاعدىرلاستارى قالاي جۇمىس باستاۋدى تالدارىن كىم بىلەدى دەسەڭىزشى؟

اۋىر ويدى ارقالاپ، ماشينامەن ماقاي قىستاعىنادا جەتتىك. قىستاق تىم- تىرىس، قىستاق اينالاسىنداعى سارى دالا، لازەر ساۋلەسىمەن مۇنارتا كوز تارتادى. بىرنەشە بالالار انانداي جەردە تۇيە تاڭبالاپ ءجۇر. بۇل الىپ حايۋانات ولاردىڭ تاقىمىنىڭ استىندا قارسىلىق كورسەتۋگە ەشقانداي شاراسى جوق، تەك قانا ىڭىرانادى. مەن وسى كورىنىستەردى قىزىقتاپ، فوتواپارتقا تۇسىرىپ جۇر ەدىم، اعاي مەن جەڭگەي قىستاقتا بولىپ جاتقان نەكە تويىنا بىرگە بارۋدى ۇسىنىس ەتتى. ءبىز بارعان كەزدە توي باستالعالى قالىپتى، توي يەسىنىڭ جىگىتتەرى قولدارىنا قۇمان الىپ، كەلگەن مەيمانداردىڭ قولىنا سۋ قۇيىپ ابىگەر، كيىز ءۇيدىڭ كىشى ءتۇرلى- ءتۇستى سىرماقتارمەن بەزەندىرىلىپتى، توردىڭ قاق باسىنا قويان جون داستارحان جايىلىپ، ءتاتتى- تاپسەك، قۇرت- ىرىمشىكپەن تولىپتى، قوناق كۇتىستەرىنەن ورتا ازيانىڭ سالتى قانىق كورىنەدى. ۇيدەگى كىسىلەر ادەپ ساقتاپ، ءتوردىڭ ءدال ورتاسىنان ورىن العان اعامنىڭ لامىنە باعىپ، ونىڭ قيمىلىن قالت جىبەرمەي اڭدىپ، قازاق تۇرمىسى مەن سات- سانا قانىق اعايدىڭ قازاق تىلىمەن ايتقان اڭگىمەسىمەن ءمارە- سارە. داستارحان قۇرمەتىنەن كەيىن، وتاعاسى ءبىزدى الدىن الا دايىنداعان الاڭعا باستادى، ءبىر ورتا جاستاعى كىسى دومبىرامەن ءان سالىپ ەدى، جاستار جاعى دومبىرانىڭ اۋەنىمەن بيگە باسىپ، ەگىدە جاستاعىلاردى بيگە تارتىپ، قارتتاردا، بالالاردا ءماز- مايرام بولىپ كەتتى. بەيجىڭنەن كەلگەن اعاي مەن جەڭگەي قىستاقتاعى بالالارمەن بىرگە تاماشاعا ەلىتىپ الاقايلاپ جاتىر. بارلىعىدا ءوز سانىندە، بارلىعىدا سونداي تابيعي.

ماقاي قىستاعىنان اتتاناتىن كەزدە اعاي ءارى سىرلى، ءارى ءداندى قىسقاشا عانا «ءتىل- سىزدەردىڭ مەكەندەرىڭىز، ءدىن- سىزدەردىڭ التىن وردالارىڭىز، ءان- سىزدەردىڭ قاناتتارىڭىز، سىزدەر وسىلاردان ايرىلمايتىن بولساڭىزدار، سىزدەر ماڭگى اداسپايسىزدار» دەدى. مەن قازاق ءتىلىن ايتا الماسامدا، حانزۋ تىلىمەن: «ءتاڭىر تاۋىنىڭ قىرانى ءسوزسىز ءسايدام ويپاتىندا قايتادان سامعاپ- شارىقتايتىن بولاسىزدار» دەپ تىلەگىمدى قىسقا عانا جەتكىزدىم . وسى بىرنەشە اۋىز ءسوز مەنى ولارعا ماگىنيتتەي تارتىپ بارا جاتقانداي سەزىلدى.

ءبىز سايدام قالاشىعىنىڭ سەكراتارىنىڭ باستاۋىندا جاڭادان سالىنعان بىرنەشە پارنيىكتى كوزدەن كەشىرىپ بولعاننان كەيىن، مەشىت سالۋعا قالتىرىلعان بوس جەرگە كەلىپ توقتادىق. ولاردىڭ ايتۋىنشا ۇكىمەتتىڭ رۇحسات حۇجاتى ءتۇسىپ بولىپتى، بىراق قولدارىندا قارجى جوق بولىپ تۇر ەكەن. وسى سوزدەردى ەستىگەن كەزدە اعاي ەكەۋمىزدىڭ كوزىمىز ەرىكسىز سوعىلىپ قالدى. سونىمەن بىز شينڭعا قايتىپ بارعاننان كەيىن، دەرەۋ ىسكە كىرىسىپ، وسى قيىنشىلىقتارىنا جاردامداساتىندىعىمىزدى بىلدىردىك. مەن وسى ءسوزدى ايتقان كەزدە قۇراننىڭ «الەم استىنداعى مۇسىلماندار ءبىر ۇيلى جان» حاديسى اۋزىما كەلدى، بىراق مەن داۋسىمدى شىعارىپ وقىمادىم. ۇيتكەنى وسى كەزدە مەن مافۋفاڭنىڭ وسى حاديستى اياق استى ەتكەنىنە كوزىم ابدەن جەتكەن بولاتىن، بۇل قازاقتاردىڭ كوڭىل تۇكپىرىندەگى ەڭ قاسىرەتتى جارا ەدى، سوندىقتان بۇل حاديستى ىشىمنەن قايتالاۋمەن بولدىم. سونىمەن بىرگە ىشىمنەن: مال- مۇلكىمدى ساتسامدا، قانشاما ادامعا جالىنسامدا، وسى مەشىتتى ءسوزسىز سالۋىمىز كەرەك، مەشيتتىڭ كولەمىن ايتساق ول بالكىم ءبىر شاعىن مەشىت بولار، بىراق ول چيىحاي قازاق تاريىحنداعى ءبىرىشى رەتكى مەشىت بولادى دەپ وزىمە ءوزىم سەرت ەتتىم. البەتتە، وسى مەشىت بوي كوتەرگەننەن كەيىن، قازاقتار تۋدا بىتكەن تابيعي، موزيكالى، ەركىن تۇرمىس نەڭىزىندە، بوسقىندىقتى اقىرلاستىرىپ، ۇزاققا قاراپ كوز الداعى تۇماننان ايعالاما ەكەن دەسەڭىزشى؟

اعاي مەن مەنىڭ ىقىلاسىم بولمىسقا اينالىپ، ءداۋىر مەن وڭىرلىك شەگارانى بۇزعان سالەم بولىپ، قازاقتار مەن اينالاسىنداعى باسقا ۇلتتاردى تىعىز ىنتىماققا شاقىرىپ، كوپ وتپەي قازاقتاردىڭ رۋحى كوگىلدىر اسپاندا تورلاسىز سامعاسا دەپ تىلەۋدەمىن.

 

سوڭى



پىكىر قالدىرۋ

ءبىرىنشى بولىپ پىكىر قالدىرىڭىز!

avatar
  Subscribe  
ەسكەرتۋ