قازاق حالقىنىڭ ەكولوگيالىق وركەنيەتى جونىندە

 ورالباي راسبەك ۇلى


    جاراتىلىس زاڭى ادامنىڭ ەركىنەن تىسقارى بولادى، وعان شارتسىز قۇرمەت ەتكەندە عانا ول بىزگە ولشەۋسىز باقىت، بايلىق باعىشتايدى، كەرىسىنشە بولعاندا بوداۋ تولەتەدى، ىقىلىم زامانداردان بەرى دۇنيەدەگى ءار قانداي ءبىر حالىق ءوزىنىڭ جاساعان ورتاسى، جاعراپيالىق شارت–جاعدايى مەن ءوندىرىس، تۇرمىس، ەكونوميكالىق احۋالىنا قاراي وزىنە ءتان بوگەنايى بولەك مادەنيەتىن، ءتىلىن، ادەبيەتىن، سالت–ساناسىن جاراتقان. تاريحتاعى كوشپەندى ۇلتتار قاتارىندا قازاق ۇلتى دا كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ، سۋدىڭ تۇنىعىن، ءشوپتىڭ شۇيگىنىن قۋالاپ، تابيعاتپەن بىتە قايناسىپ، ەتەنە بولىپ كەتكەن. عاسىرلار قويناۋىندا ساپ التىنداي جارقىراعان بوگەنايى بولەك ساحارا مادەنيەتى مەن تاڭداۋلى ءداستۇرىن جاراتتى، تابيعاتتى قورعاۋ تانىمى ۇرپاقتان–ۇرپاققا جالعاسىپ، قانعا ءسىڭىپ، نە ءبىر قيلى زامانداردا دا وسى ءبىر سانا، وسى ءبىر ءداستۇر ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىك قۇنىن ايگىلەپ كەلدى. وزىق وركەنيەت دارىپتەلىپ، ءداستۇرلى مادەنيەت پەن وسى زامان مادەنيەتى توعىسىنداعى بۇگىنگى كۇنى ءبىز زاتتىق وركەنيەت، رۋحاني وركەنيەتپەن بىرگە ەكولوگيالىق وركەنيەتتى دە جولعا قويدىق. وسىنداعى ەكولوگيالىق وركەنيەت ەرتەدەن قازىرگە دەيىن قازاق حالقى مەن تابيعاتتىڭ ەتەنەلىگىنەن باستاۋ الىپ، ءمورالدىق ولشەمدەرىمەن توعىسىپ، ءوندىرىس، تۇرمىسىمەن تابيعي جاراسىم تاۋىپ، تابيعاتتى كوز قاراشىعىنداي قورعاعاندىقتان، ەكولوگيالىق وركەنيەت تانىمى تىم تەرەڭگە تامىر تارتقان. پىكىرىمىزدىڭ دالەلدى بولۋى ءۇشىن، وسى ءتۇيىن جونىندە ازىراق وي ءوربىتۋدى ءجون كوردىم.


    ەكولوگيالىق وركەنيەت ەڭ الدىمەن قازاق حالقىنىڭ كوشى–قون مادەنيەتىنەن باستاۋ الادى.


    كوشى–قون دەگەندە مال شارۋاشىلىعىمىزداعى جايلاۋ، كۇزەۋ، قىستاۋ، كوكتەۋ سىندى ءتورت ماۋسىمدىق تۇرمىس ءتاسىلى كوز الدىعا كەلەدى. بۇل قاراماققا كوشپەلى مەشەۋ ءوندىرىس ءتاسىلى سياقتى كورىنگەنىمەن، امالياتتا بۇل عاسىرلار بويى ءوزىنىڭ ەكولوگيالىق رولىن تولىق، تابيعي تۇردە ايگىلەپ، ادام مەن تابيعات، تابيعات پەن ءتورت تۇلىك مالدىڭ جاراسىمدى قاتىناسى مەن ايلانبالى پەريودىن قالىپتاستىرىپ ءارى ەكولوگيالىق، ءارى ەكونوميكالىق ونىمدىلىگىن بارىنشا ساۋلەلەندىرىپ، قۇن جاراتىپ، تۇرمىس–تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتىپ كەلدى. اتا–بابالارىمىز جاراتىلىس زاڭدىلىعىن ەرتە زەرتتەپ، ەرتە بايقاپ، ءتورت ماۋسىمدىق جايىلىم تەپە–تەڭدىگىن قالپىن قۇراتپاي ساقتاپ، ءوز قالپىندا پايدالانعان، وسى بارىستا كوشى–قون مادەنيەتىن بىرتىندەپ جاراتۋمەن بىرگە، ەكولوگيالىق وركەنيەتىن دە بارلىققا كەلتىرگەن. جايىلىمدى ماۋسىمعا ءبولىپ پايدالانۋ ارقىلى جايىلىمدى تۇياقكەستىلىكتەن ساقتاپ، جايىلىمنىڭ شەگىنۋىنىڭ الدىن العان. ۇلى ابايدىڭ:


قاراشا، جەلتوقسان مەن سول ءبىر ەكى اي،
قىستىڭ باسى بىرەۋى ەرتە، بىرەۋى جاي.
ەرتە بارسام جەرىمدى جەپ قويام دەپ،
ىقتىرما مەن كۇزەۋدە وتىرار باي.–دەگەن ولەڭ جولدارىنان–اق جايىلىم مال شارۋاشىلىعىنداعى بۇگىنگى دارىپتەلىپ وتىرعان جايىلىمعا تيىم سالۋ، جايىلىمدى دەم الدىرۋ، جايىلىمعا كەزەكپەن مال باعۋ ساياساتىنىڭ ماڭىزدىلىعى تاريحتا ۇلتىمىز جاعىنان تانىلىپ، قولدانىلعاندىعىن كورۋگە بولادى.


    ەكولوگيالىق وركەنيەت قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس سالتىنان مەنمۇندالايدى. حالقىمىز ەجەلدەن تابيعاتقا قۇرمەت ەتىپ، تابيعاتتان ۇيرەنىپ، تابيعاتتان ءنار العان حالىق. تابيعات قۇبىلىستارىنا قاراي دالا زاڭىن، ءمورالدىق نانىم، سەنىمدەرىن قالىپتاستىرىپ، ۇزاق تاريحي بارىستا ونى ءوزىنىڭ سالت–داستۇرىنە سىڭىرە بىلگەن. قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس–سالتىنا قاتىستى ماتەريالداردى اقتارساق، ونىڭ تۇتاس ءوندىرىس قيمىلدارىنىڭ تابيعاتپەن قانشالىق تىنىستاس، ەتەنە بولىپ، ۇندەستىك تاۋىپ جاتقانىن كورە الامىز. ەڭ قاراپايىمى «جاس تالدى قيما، كوك ءشوپتى جۇلما، سۋعا دارەت قىلما، قۇستىڭ ۇياسىن بۇزبا»، ت. ب تولىپ جاتقان ىرىم–جىرىمدارىمەن، «جامان بولادىسىنىڭ» وزىنەن–اق ەكولوگيالىق كوزقاراسىنىڭ قانشالىق وزىقتىعىن بايقايسىز. كوكتەۋ، جايلاۋدا شاڭىراققا ۇيا سالىپ جۇمىرتقالاعان قارلىعاشتى ۇركىتىپ الماي، قارلىعاشتىڭ ۇشىپ–قونىپ، سار اۋىزدارىنا جەم تاسۋىنا قولايلىلىق جاراتۋ ءۇشىن، تۇڭلىكتىڭ ءبىر شەتىنەن ۇنەمى جارتىلاي ساڭلاۋ قالدىرىپ، بالاپاندار قاناتتانىپ ۇشىپ كەتكەنگە دەيىن كوشىپ كەتپەي جۇرتىندا وتىراتىن سالتى بولعان. راسىندا دا قونىس اۋدارماسا بولمايتىن جاعدايدا ۇيانى بۇزىپ الماي سىرعاۋىلدىڭ ۇشىنا ەپپەن كوشىرىپ ورنالاستىرىپ، ءۇيدى جىققان سوڭ، سىرعاۋىلعا اقتىق بايلاپ كوشىپ كەتەتىن بولعان، اقيىق اقىن مۇقاعاليدىڭ ءومىر اتتى ولەڭىندە وسى ءبىر كورىنىس بىلايشا سۋرەتتەلگەن:
قويلى اۋىل كوشىپ كەتكەن جايلاۋىنا،
جالعىز ءۇي ناعىپ وتىر ويدا مىنا.
شوپان جىگىت ءالى دە ويلانۋدا،
ويلانۋدا، كەلە الماي بايلامىنا.

ءبارى كوشكەن مالشىنىڭ ماڭايداعى،
جايلاۋىنا جايعاستى تالايلارى.
ءۇيىن ءالى جىعا الماي قامسىز جىگىت،
الدە نەنى قيا الماي قارايلادى.

كوشسەم دەگەن سالقىنمەن تاڭ اتاردا،
جۇگىن ارتپاي ءالى وتىر سارى اتانعا.
قوس قارلىعاش تىنىمسىز جەم تاسۋدا،
ۇياداعى تويىمسىز بالاپانعا.

نە دەگەن بالا جاندى قۇرعىر ەدى،
كيىز ۇيگە ءبىر شىعىپ، ءبىر كىرەدى.
شوپاننىڭ شاڭىراققا كوزى تۇسسە،
شاراسى تاۋسىلعانداي دىلگىرەدى.

ويىنىڭ بولماي قويدى تياناعى،
قارايدى بالاپانعا ۇياداعى.
ۇلبىرەپ قاۋىز اشقان ءۇش ءومىردى،
قالايشا قۇرباندىققا قيا الادى.
ءتاڭىرى دارمەنسىز قىپ جاراتار ما،
تاعدىرى ءۇش ءومىردىڭ الاقاندا.
قوس قارلىعاش ويىندا دانەڭە جوق،
جەم تاسۋدا تويىمسىز بالاپانعا.
ءۇي يەسى سۋ بەردى سارى اتانعا،
كوشەرمىن دەپ كەلەسى تاڭ اتاردا.–دەيدى. مىنە وسىدان–اق ءبىز قازاق حالقىنىڭ قىلاياعى قۇستاردى دا ءوزىنىڭ جانۇياسىنىڭ ءبىر مۇشەسىنە بالاعان، اڭ–قۇسقا دەگەن جاناشىرلىعى ەت جۇرەگىڭدى ەرىكسىز ەلجىرەتەدى.


    قازاقتىڭ اڭىز–ەرتەگى، قيسا–داستاندارى تابيعاتتان ءنار الىپ، ەستەتيكالىق تالعامدارى كەڭ ساحاراداي كوركەم، پاك كەلەدى.


    قازاق حالقىنىڭ تامىرىن تەرەڭگە تارتقان كوركەم ەستەتيكالىق تالعامدارى مەن اڭىز، ەرتەگىلەرى ونىڭ قوعامدىق، الەۋمەتتىك، تاربيەلىك تەرەڭ ءمان، مازمۇنىمەن، تاريحىمەن بىتە قايناسىپ، بىرگە جاساپ كەلە جاتقان تەڭدەسى جوق رۋحاني مۇراسى. ول بايىرعى اتا–بابالارىمىزدىڭ تابيعات جونىندەگى تانىم _ سەنىمدەرىنەن، تاريحىنان، تۇرمىس–تىرشىلىگىنەن، اسىل ارمانى مەن بيىك مۇراتىنان جان–جاقتى ماعلۇماتتار بەرەدى ءارى ۇلتتىق رۋحاني مادەنيەتىمىزدىڭ عاسىرلار تىزبەگىندەگى تاريحي وزگەرىسىن، ەتيكالىق سانامەن قارايلاس ءجۇرىپ وتكەن جولدارىن كوز الدىمىزعا ەلەستەتەدى. قازاقتىڭ اس–سۋ، كيىم–كەشەك مادەنيەتى، قۇرال–جابدىعى، ادەت–عۇرپى، تۇرمىس سالتى، تانىم _ سەنىمى، سونداي–اق، پوەزياسى، مۋزىكا، ءبي، ويۋ–ورنەك، توقىما، ت. ب تولىپ جاتقان جاقتارى بۇكىلدەي كەڭ دالادان ءنار الىپ، ۇلى تابيعاتقا تارتىپ تۋعان تۇلا بويى تۇنعان سۇلۋلىق پەن ەستەتيكا دەۋگە بولادى. مۇنداي كەرەمەت كورىنىستەر اۋىز ادەبيەتىنىڭ قاي جانرىنان دا مەنمۇندالاپ تۇرادى.


    قازاق حالقىنىڭ جان–جانۋارلارعا دەگەن اياۋشىلىق سەزىمى وسىنىڭ ىشىندە اققۋ تانىمى ماڭداي الدى ورىندا تۇرادى. اققۋدى سۇلۋلىقتىڭ، پاكتىكتىڭ، ادال ماحابباتتىڭ سيمۆولى رەتىندە قاراپ، اققۋدى اتپا، كيەسى ۇرادى دەۋى ونى ار تازالىعىنا، جان تازالىعىنا بالاعانىنان بولسا كەرەك. قازاقتىڭ ەستەتيكالىق تانىمىندا «اق» ءسوزىنىڭ قولدانىلۋى مەن رولىنا ەرەكشە ءمان بەرىلگەن، ماسەلەنگە: جىلانعا اق تامىزىپ شىعارۋى، اق بايلاۋ سالتى، اقتى اياق استىنا توكپەۋى، ساۋىسقانعا، قۇمالاققا ءيا اق سويلە دەۋى، اق قالپاق كيگەن اتالارىمىز بەن اق شىلاۋىشتى اجەلەرىمىز ۇرپاقتارىنا اق نيەت، اق باتاسىن اياماۋى ءبار–ءبارى دە اققۋدان، اقشا بۇلتتان، اپپاق قاردان ءنار الىپ تۇرعان جوق پا؟ كەزىندە دالانىڭ نە ءبىر باعالى قوڭىر اڭى توسكەيدە مالمەن بىرگە ءورىس تەۋىپ، قىس قاتتى تۇسكەن جىلدارى قىستاۋعا دەيىن ەتەكتەپ كەلىپ ماياعا باس قويىپ، سۋاتتان سۋ ىشكەندە دە حالقىمىز وعان سۇعىن قاداماعان، اۋلاماعان، اتپاعان، قايتا ءوز مالىمەن بىرگە باققان، ءتىپتى، بەرتىن كەزدەردە دە ءمۇيىزى شاڭىراقتاي بۇعىلار سيىر جەلىدە جەر تارپىپ، سەس كورسەتىپ تۇراتىن بەينەسى ەسىمىزدە قالعانى بار. حالقىمىز ەگەر ول اڭداردى قورعاماسا، ءوز مالىنان ارتىق اياماسا، ولار ادامعا مۇنشالىق جاقىن، جاتىرقاماي جۇرە الار ما ەدى. مۇنداي جاراسىمدىلىقتىڭ ءتۇپ تامىرى ەڭ الدىمەن سۋ قاينارلارى مەن وسىمدىك جامىلعىلارىن قورعاۋدان، ودان ءونىمدى پايدالانۋدان كەلسە، ەندى ءبىر جاعىنان، حالقىمىزدىڭ قانىنا سىڭگەن ەكولوگيالىق وركەنيەتىنىڭ، ساحارا مادەنيەتىنەن كەلگەن دەپ ايتا الامىز.


    سار التىنداي جارقىراعان وسى ءبىر ءداستۇرلى مادەنيەتىمىزدىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنىن سالىستىرا قاراساق، وسىرگەنىمىزدەن وشىرگەنىمىز كوپ بولىپ وتىرعانى بارىمىزگە ايان. كەيىنگى كەزدەردەگى ونەركاسىپتەنۋ، قالالانۋ اۋقىمى مەن جان سانى مەن مال باسىنىڭ ەسەلەپ ارتۋىنىڭ ورتاعا تۇسىرگەن قىسىمىنان جەر–سۋ، جايىلىم تارىلىپ، ەجەلگى قوڭىر اڭدار شەكتەن تىس اۋلانىپ نەمەسە ۇركىپ اۋىپ كەتۋ جاعدايى كورىلدى. نارىق شەكتەمەسىنەن ورتانى قورعاۋ سانامىزدا اۋىتقۋ پايدا بولىپ، اتا–بابادان كەلە جاتقان اسىل ءداستۇرىمىز سۇيقىل تارتتى. قوناعۋارلىق مىنەزىمىز ەل قاتارى بازار باسەكەسىنە بەتتەدى، دامۋدىڭ قاجەتى ءۇشىن كوپتەگەن كوركەم ورتالار قۇرباندىققا شالىنىپ، ساياحات قۇرىلعىلارى ورناتىلىپ، سۋ–ەلەكتر ستانسيالارى مەن تاس جولدار سالىندى، سۇلۋ تابيعاتتىڭ اجارىنا اجىم ءتۇسىپ، وتكەل بەرمەس اساۋ وزەندەر جۋاسىپ، اسۋ بەرمەس اسقار تاۋلار مال جاياتىن جاي قونىسقا اينالدى، سوناۋ ءبىر كەڭ داۋىردە اسىل سالت–ءداستۇرىمىز، ەتيكالىق كوزقاراسىمىز ارقىلى تابيعاتپەن ەتەنە بولىپ كەلسەك، ەندىگى جەردە وسى زامان كوزقاراسى مەن زاڭ كوزقاراسى ارقىلى تابيعاتتى قايتا باستان تانىپ، قايتا باستان قورعاۋ ساتىسىنا كوشتىك.


    دەمەك، دالا مادەنيەتى قالا مادەنيەتىنىڭ قاينار بۇلاعى، ۇلتىمىز دالا تاعىلىمىن تەكتىلىكتىڭ، ەرلىكتىڭ، اق كوڭىل، اشىق–جارقىندىقتىڭ، ەڭبەكشىل، ەرجۇرەكتىكتىڭ التىن بوساعاسىنا بالاعان. ءبىز ساحارا مادەنيەتىن جاراتۋشى حالىق رەتىندە ونى بۇگىنگى ساياحات مادەنيەتىمىزگە اينالدىرۋىمىز قاجەت، ەجەلگى دالالىق تاعىلىمدارىمىزدىڭ مايەگىن ساقتاپ، ونسىز دا كوزدەن بۇلبۇل ۇشىپ بارا جاتقان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز بەن مۇراعاتتارىمىزدى قازۋ، جاڭعىرتۋ، مۇراگەرلىك ەتۋمەن بىرگە ءداۋىر مادەنيەتىنىڭ التىن قورىنا قوسۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن.

كەلۋقاينارى:جۇڭگو قازاق راديو تورابى



پىكىر قالدىرۋ

ءبىرىنشى بولىپ پىكىر قالدىرىڭىز!

avatar
  Subscribe  
ەسكەرتۋ