«كيىز ءۇيدىڭ قۇدىرەتىنە جوق تالاس…»

قالياكبار ۇسەمقان ۇلى

كيىز ءۇي− كوشپەندىلەردىڭ تەز جىعىپ، شاپشاڭ تىگۋگە، ياعني كوشىپ-قونۋعا ىڭعايلى بىرەگەي باسپاناسى. قىستا جىلى، جازدا سالقىن كەلەتىن بۇل قۇرىلىس جەر سىلكىنىسى سياقتى جاراتىلىستىق اپاتتارعا توزىمدىلىگىمەن، ساۋلەت ونەرىنىڭ جينامالى جانە جىلجىمالى ۇلگىسى سىندى قايتالانباس بولمىسىمەن تانىمال.
كيىز ءۇي كوشپەندى تۇرمىستىڭ ءتول تۋىندىسى. ونىڭ پايدا بولۋى جانە قازىرگى قاڭقاسىنىڭ قالىپتاسۋى سان مىڭ جىلدىق تاريحتى باستان كەشىردى. ارحەولوگيالىق قازبا دەرەكتەردەن كيىز ءۇيدىڭ قولا داۋىرىندە قولدانىسقا تۇسكەنى انىقتالدى. گرەك تاريحشىسى گەرودوتتىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى v عاسىردا ساقتاردىڭ كيىز ۇيلەردە وتىراتىندىعىن قاعازعا تۇسىرسە، ءۇيسىن ەلىنە كەلىن بولىپ تۇسكەن ءشي جۇننىڭ:

دوڭگەلەك ءۇي، تۋىرلىق تام ورنىنا،
ەت جەپ، ايران ىشەدى اس-سۋىنا،– دەپ «جىرلاعانى» تاعى بار. وسىعان قاراعاندا، زەرتتەۋشىلەردىڭ كيىز ءۇيدىڭ جاسى «بەس مىڭ جىلدان اسىپ جىعىلادى» دەگەن مەجەسى دە نەگىزسىز ەمەس سەكىلدى.

«قاي حالىقتىڭ بولسا دا رۋحاني الەمى، ەڭ الدىمەن، ونىڭ ءداستۇرلى ونەرىنەن كورىنەتىنى ءمالىم»(وزبەكالى جانىبەكوۆ). ءدال سول سياقتى قاڭقاسى اعاشتان، تۋىرىلىعى كيىزدەن جاسالعان ءداستۇرلى قولونەر تۋىندىمىزدىڭ ءبىر ەگەيى− كيىز ءۇيدىڭ بويىنان دا حالقىمىزدىڭ بۇكىل رۋحاني الەمى، ۇلتتىق بولمىسى، دۇنيە تانىمى، ەستەتيكالىق كوزقاراسى مەنمۇندالاپ تۇر. ماسەلەن: گەومەتريا، ماتەماتيكا، فيزيكا عىلىمدارىنىڭ زاڭدىلىقتارىن نەگىزگە العان كەيبىر زەرتتەۋشىلەر «ۋىقتىڭ بىرتىندەپ يىلىپ، كۇشتىڭ ۋقىتىڭ قارىنان يىنىنە اۋىساتىنى پروفيلى پارابولا ەكەندىگىن؛ كيىز ءۇيدىڭ كۇمبەز ءتارىزدى جاسالۋى كۇن تىكە تۇسەتىن بەتتىڭ نەعۇرلىم از، ىشكى كولەمنىڭ كوپ بولۋىن قامتاماسىز ەتەتىنىن ءارى اۋا الماسۋعا وتە قولايلى بولاتىنىن؛ كيىز ءۇيدىڭ ادەمى كورىنۋى ونىڭ پروپورتسيالارىنا نەمەسە <التىن قيما> ولشەمىنە بايلانىستى ەكەنىن؛ جالپى فورماسىنىڭ دوڭگەلەنىپ كەلىپ، بۇرىشتاردىڭ بولماۋى ونىڭ اسەمدىگىن ارتتىرا تۇسكەنىن» العا تارتسا، استرونوميا عىلىمى تۇرعىسىنان زەرتتەۋشىلەر «تەمىرقازىق جۇلدىزى ءدال ورتاسىنا ورنالاسقان سولتۇستىك نۇكتە شەڭبەرى− كيىز ءۇيدىڭ شاڭىراعىنا، تىك سىزىلعان اسپان بويلىقتارى− كيىز ءۇيدىڭ ۋىقتارىنا، كولدەنەڭ سىزىلعان اسپان ەندىكتەرى− كيىز ءۇيدىڭ كەرەگەسىنە ۇقسايتىنىن» دايەكتى دالەلمەن كورسەتەدى. ەندەشە، الىپ اسپاندى «كوك كۇمبەزى» دەپ اتاعان حالقىمىز توبەدەگى اسپاندى شاڭىراققا، ودان تومەنگى كەڭىستىكتى ۋىققا، كوكجيەكتى كەرەگەگە ۇقساتاتىپ، كيىز ءۇيىن عالامنىڭ ورتاسى، كىندىگى» دەپ تانىعاندىعىنا تالاس جوق. بۇل جونىندە قازاقستاننىڭ بەلگىلى زەرتتەۋشىسى اتيللا سانسىزباي ۇلى «كيىز ۇيدەگى كەڭىستىك − قازاق دۇنيە تانىمىنىڭ توعىسقان جەرى. كيىز ءۇي− عالامنىڭ مودەلى. شاڭىراق − كۇننىڭ سيمۆولى. كۇلدىرەۋىش− ءتورت تاراپ. ۋىقتار− كۇننىڭ ساۋلەسى. وشاق − ادامنىڭ وتى. ءتور − اق پەن قارانىڭ ارا جىگىن اجىراتاتىن ادامنىڭ ورنى. سول جاق بوساعا − ايەلدىڭ؛ وڭ بوساعا − ەركەكتىڭ سيمۆولى»(ىقشامدالىپ الىندى) دەپ تۇيىندەگەنىنە قاراعاندا، اتامىز قازاقتىڭ «ەسىگىڭ− ەسىڭ، بوساعاڭ−سەسىڭ، تابالدىرىق− تاۋبەڭ، ماڭدايشا− مارتەبەڭ، شاڭىراق− ءپىرىڭ، تۋىس− كەرەگەڭ، ءتور− دارەجەڭ، وشاعىڭ− ىرىس، ءتۇتىنىڭ− تىنىس، بەلدەۋىڭ− قورعان، تۇندىگىڭ− تەگىڭ، تۋىرلىق− ەلىڭ، ۋىعىڭ− ەرىڭ، وسىنىڭ ءبارىن كوتەرەر− قاسيەتتى قارا جەرىڭ» دەپ تىپ-تيناقتاي عىپ تۇجىرىمداۋىندا دا ۇلكەن ءمان جاتىر.

− كوشپەلىلەردىڭ سان عاسىرلىق تاجريبەسى، ومىرلىك قاجەتتىلىگى، وي ءورىسى، تالعام- تانىمى ءبىر عانا كيىز ءۇيدىڭ بويىنا شوعىرلانعانداي. ولاردىڭ سۇلۋلىق تۋرالى تالعام- تۇسىنىگى، دۇنيەنى سۇلۋلىق زاڭدىلىقتارىمەن يگەرۋ مۇمكىندىگى نەگىزىنەن وسى كيىز ءۇي ارقىلى كورىنىس تاپتى،- دەپ جازادى بەلگىلى جازۋشى، عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەك. ايتىپ-ايتپاي، كيىز ءۇيدىڭ بويىنداعى سۇلۋلىقتى تىلمەن تۇگەندەۋ مۇمكىن ەمەس. ونى كوزىمەن كورىپ، وعان تۇنەپ شىققان سىرت جولاۋشىنىڭ تاڭداي قاعىپ، تامسانباعانى جوق. وعان مىسال رەتىندە حانزۋ حالقىنىڭ اتاقتى اقىنى ءباي ءجۇيىنىڭ(772- 846) «كيىز ءۇي»((青毡帐二十韵 دەگەن ولەڭىن(اۋدارعان نەسىپبەك ايتوۆ) تولىعىمەن كەلتىرەيىك:

كيىزىنە ءجۇنى كەتكەن مىڭ قويدىڭ،
شاڭىراعى قايىڭىنان كۇنگەيدىڭ.
ءارى بەرىك، ءارى ىڭعايلى، ءارى اسەم،
دەي المايمىن اعاشىنا ءمىن قويدىم.
سايىن دالا ونىڭ مەكەن- تۇراعى،
بىردە كورسەڭ تەرىستىكتە تۇرادى.
ساربازدارمەن بىرگە كوشىپ ساعىمداي،
ءبىر قاراساڭ تۇستىك جاقتان شىعادى.
شىم جىبەكتەن مىقتى بەلبەۋ بايلاعان،
قوزعالتا السىن قانداي داۋىل، قاي بوران؟!
كىرسەڭ جىلى، ءىشى قىج- قىج قايناعان،
كوكجيەكتەي دوپ- دوڭگەلەك اينالاڭ.
تاۋقىمەتتىڭ تارتىپ ەدىم تالايىن،
بۇل كيىز ءۇي بولدى مەنىڭ سارايىم.
ايلى كۇنگى كولەڭكەسى- اي كولبەگەن،
قىستا ونىمەن بىرگە وتەدى سان ايىم.
تۋىرلىقتىڭ سىرتىن قىراۋ شالسا دا،
ىزعار وتپەس بوران سوقسىن قانشاما.
ءسان- سالتانات ءىشى كىرسەڭ شىققىسىز،
كورگەن پەندە تاڭداي قاعار تامسانا.
جىرشى توردە، بۇلبۇل قۇستاي سايرايدى،
باقسى بيلەپ وت باسىندا وينايدى.
بالداي قىمىز بالبىراتىپ دەنەڭدى،
الپىس ەكى تامىرىڭدى بويلايدى.
قويۋ ءتۇننىڭ قۇشاعىندا اۋناعان،
قانداي عاجاپ جالىندى وشاق لاۋلاعان!
وت ساۋلەسى ايمالايدى ىرگەنى،
دىرىلدەگەن قىزىل گۇلدەن اۋماعان.
كەڭ اشىلىپ تۇنگى اۋانىڭ قۇشاعى،
قاسيەتتى ءتۇتىن كولبەپ ۇشادى.
ءسال سەيىلسە، كەنەت كوكتەم سۋىنداي،
تاسقىنداعان ولەڭ كوپتى قۇشادى.
مۇندا وتىرعان جاندا قانداي بار قايعى،
ۇجىماققا شاقىرساڭ دا بارمايدى.
ءشوپ كۇركەدە كۇن كەشكەندەر كۇيبەڭمەن،
ماي توڭعىسىز قىستا- داعى جاۋرايدى.
سوپىلار دا كيىز ءۇيدى ارمانداپ،
پىسىقاي دا قارىزدانار قالباڭداپ.
مەن وسىندا ۇرپاعىمدى ءوربىتىپ،
ءدام- تۇزىمدى جايام كەلگەن جانعا ارناپ.
سالتاناتتى سارايىنا پاتشا ماس،
ساراي بارلىق ءۇمىتىڭدى اقتاماس.
كيىز ءۇيدىڭ قۇدىرەتىنە جوق تالاس،
سارايىڭا بەرمەيمىن مەن باسپا- باس!
«سىرت كوز سىنشى» دەگەندەي، كيەلى كيىز ءۇيدىڭ كەرەمەتى تۋرالى بۇدان ارتىق ايتۋدىڭ قاجەتى جوق. وكىنەرلىگى اتا-بابامىز باعالى مۇرا رەتىندە ۇرپاعىنا قالدىرىپ، سان عاسىردىڭ سىناعىنان سۇرىنبەي وتكەن كيەلى كيىز ءۇيدىڭ سوڭعى كەزدەرى زاماننىڭ دامۋىنا، ءوندىرىس-تۇرمىستاعى وزگەرىستەرگە ىلەسە، قولدانىس اياسى تارايۋمەن قاتار، ءسان-سالتاناتى جاعىنان دا «سۇيقىلداپ»، كەتەۋى كەتىڭىرەپ بارادى. ونىڭ ۇستىنە، ەلىمىزدە كيىز ءۇيدىڭ تولىق زەرتتەۋلمەۋى، بەرتىنگە دەيىن دۇرىس ناسيحاتتالماي، «كيىز تۋىرلىقتىلاردىڭ باسپاناسى» دەپ عانا قارالۋى دا كيىز ءۇيدى كىم كورىنگەننىڭ «قولجاۋلىعىنا» اينالدىرىپ جىبەرگەن سىڭايلى. ءبىر عانا مىسال: كيىز ءۇيدىڭ حانزۋ تىلىندە «مىڭگۋ باۋ» اتالىپ كەتۋىنىڭ ءوزى نەنى تۇسىندىرەدى؟! بۇل جەردە ءبىز كيىز ءۇيدى قازاقتىڭ عانا «ەنشىسىندەگى دۇنيە ەدى» دەۋدەن اۋلاقپىز. كيىز ءۇي كوشپەندى تۇرمىستىڭ جەمىسى بولعاندىقتان، قازاقتان تىس، قىرعىز، موڭعۇل ۇلتتارى دا كيىز ۇيدە تۇرمىس كەشىرىپ، «كيىز تۋىرلىقتىلار» اتاندى. الايدا، ءار ۇلتتىڭ ۇلتتىق سالت-سانا، ءدىني سەنىم، تۇرمىس مادەنيەتىندەگى ۇقساماستىقتارعا ساي، كيىز ۇيىندە دە ايقىن پارىقتار بار. وسى پارىقتاردى ەسكەرگەن زەرتتەۋشىلەر كيىز ءۇيدى «قازاق ءۇي» جانە «موڭعۇل ءۇي» دەپ ەكىگە بولىپ، ولاردىڭ پارقىن: «ءۇي اعاشتارىنىڭ جاسالۋى ۇقسامايدى؛ سىرتقى جامىلشىلارىنىڭ ءپىشىلىپ، جابىلۋى ۇقسامايدى؛ سىرتقى ءپىشىنى ۇقسامايدى؛ باۋ-شۋ، ورنەكتەرى، ىشكى جيھازدالۋى ۇقسامايدى» دەپ 4 تۇيىنگە جيناقتايدى. ەندەشە، وسىنداي ايقىن پارىقتار بولا تۇرسادا، كيىز ۇيگە «مىڭگۋ باۋ» لاقابىنىڭ تاعىلۋى، ءبىر جاعىنان، وزگە ۇلتتاردىڭ قازاق كيىز ءۇيى مەن موڭعۇل كيىز ءۇيىنىڭ پارقىن تۇسىنبەۋىنەن تۋىنداعان اعاتتىق بولسا، ەندى ءبىر جاعىنان، قازاق ۇلتىنىڭ ءتول مۇراسىن تولىق ءناسيحاتتاي الماعاندىعىنىڭ ايعاعى.

شىنىن قۋعاندا، قازاق حالقىنىڭ ادامزات مادەنيەتىنە قوسقان، تۇتاس الەم مويىندايتىن ۇلەستەرىنىڭ ىشىندە ەڭ ايگىلىسى جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ بولسا، ەندى ءبىرى دوڭعالاقتى اربالار جاساپ، ونىڭ ۇستىنە كيىز ءۇي تىككەنى بولۋعا ءتيىس. قازاق تىلىندە «كۇرەن» دەپ اتالاتىن بۇل ۇيلەر ءبىر قانشا تاريحي فيلىمدەردە كورىنىس بەرگەنى بولماسا، قازىر كوپ ەلدىڭ ساناسىنان ءوشىپ تىنعانى وتىرىك ەمەس. شىڭعىسحان كينوسىنان كەيىن «كۇرەندى» موڭعۇلعا تاۋەلدەيتىندەر دە كەزىكتى. ناعىندا الەمدى بيلەگەن شىڭعىس حان اۋلەتىنىڭ ماقتانعان شاعىندا، وزدەرىنىڭ وزگەدەن ارتىق ەكەنىن، باي ەكەنىن سۋرەتتەۋ ءۇشىن «ءديدار سۇلۋ قىزداردى، قازاق كۇيمە مىنگىزىپ» دەگەن تەڭەۋدى پايدالانعانىن ەسكەرسەك، كۇرەن دە قازاق ونەرىنىڭ تۋىندىسى ەكەنىنە ءشۇبالانبايسىز. ونىڭ ۇستىنە، كۇرەن جايلى تاريحي جازبالار دا از ەمەس. «ولار تۇراتىن ۇيلەر اعاش كەسپەكتەرىنەن قۇراستىرىلىپ، بۇتاقتارمەن شاباقتالعان، توبەسىندە جوعارى قاراي موينىن سوزىپ، ىقشامدانا تۇسەتىن وتتىقتىكى سياقتى دوڭگەلەك تۇتىگى بار اربا ۇستىنە ورنالاستىرىلادى دا، ۇنەمى اپپاق بولىپ جارقىراپ تۇرۋى ءۇشىن جۇنگە اك، اق توپىراق، سۇيەك ۇنتاعىن قوسىپ باسقان اق كيىزبەن قاپتالادى ەكەن. ۇيلەر مەيىلىنشە كەڭ، ەنى 30 فۋت، دوڭگەلەكتەرىنىڭ اراسى 20 فۋت بولعان. وسىنداي ءۇيلى ارباعا 22 وگىز جەگىلگەن(گيلوم دە رۋبرۋك)»(وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ <جولايىرىقتا> كىتابىندا). مۇنداي دەرەكتەر «پلانو كارپيني، يبن- باتۋتا سياقتى ساياحاتشىلاردىڭ جازبالارىنان دا ءجيى ۇشىراسادى»(سايىن نازاربەك ۇلى). دەمەك، كۇرەن قازىر كوزدەن بۇلبۇل ۇشقانىمەن، تاريحتا تاڭبالانعانى انىق. اتتەڭ، قازىر ەسكەرىلمەي ءجۇر. ايتپەسە، اقىندار ايتىسىنىڭ سالتاناتىن اسىرۋ ءۇشىن 200 اقبوز ءۇيدى «2000» فورماسىندا، 250 ءۇيدى قوس اققۋ فورماسىندا، ۇشاق فورماسىندا تىگۋعا قۋاتتى جەتكەن ايماق، وبلىستار كۇشتەسە ءبىر كۇرەندى جاسار ەدى. ايتىس دەمەكشى، «دالا مادەنيەتىنىڭ جارمەنكەسى» اتالعان اقىندار ايتىسىنىڭ قازاقتىڭ كيىز ءۇي مادەنيەتىن داۋردەن داۋىرگە جالعاپ، اسپەتتەۋ تۇرعىسىنان اتقارعان رولى زور بولدى. ايماق، وبلىس، اۋدانداردا اقىندار ايتىسىنىڭ تۇراقتى مەرىزىممەن وتكىزىلۋى ساحارا مادەنيەتىنىڭ سان ونەرىنە ءورىس اشتى. ايتىسقا ارناپ تىگىلگەن ۇيلەر ءىشى-سىرتىنىڭ ساندىلىگىمەن، جاساۋ-جابدىعىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىنىڭ قانىقتىعىمەن ەرەكشە كوز تارتسا، «كيىز ءۇي ەندى كىمگە كەرەك» دەپ ءوز كاسىبىنەن «جەري باستاعان» شەبەرلەر قايتا اتقا قونىپ، كيىز ءۇيدىڭ نە ءبىر كەرەمەتىن كورسەتتى. باركول قازاق اۆتونوميالى اۋدانىندا 205 باستىق الىپ كيىز ءۇيدىڭ تىلگلگەنى، كۇنەستە ەكى قاباتتىق كيىز ءۇيدىڭ جاسالعانى انە سونىڭ مىسالى.

ايتىس دەسە، مەنىڭ ەسىمە تارباعاتاي ايماعىندا وتكەن اقىندار ايتىسىنداعى ءبىر جاعداي ەسىمە تۇسەدى. ايتىسقا ارناپ تىگىلگەن اقبوز ۇيدە قىمىز ءىشىپ، كيىز ءۇيدىڭ كەرەمەتىن ءسوز قىلىپ وتىرعانبىز، قازاق مادەنيەتىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن كارىم دۇيسەنباي ۇلى بىزگە توسىن سۇراۋ قويدى. ساندىك ءۇشىن، ۋىققا سالبىراتىپ بايلاناتىن باۋدى نە دەپ ايتاتىن سۇرادى. ەش قايسىمىز جاۋاپ بەرە المادىق. كەيىن مۇنى «كۇپەكشە» دەپ اتايتىنىن ءبىلدىم. دەمەك، كيىز ۇيمەن قاتىستى ۇمىتىلىپ بارا جاتقان مۇنداي اتاۋلار از ەمەس. قولدانىلۋىنا، ۇلكەن-كشىلىگىنە، تىگىلۋ ادىسىنە، تۇسىنە بايلانىستى اتاۋلاردى ايتپاعان كۇنىڭ وزىندە كيىز ۇيىمەن قاتىستى بالاعان، شايلا، اقتاقىر، جولاماي(جولىم ءۇي)… سياقتى باسپانالاردىڭ اتىنىڭ ءوزى ۇمتىلىپ بارادى. دەمەك، مىڭ جەردەن ساقتادىق، قورعادىق دەگەنىمىزبەن، بابالارىمىزدىڭ ىسمەر قولىنان شىققان تالاي ونەر تۋىندىلارى بۇل زامانعا جەتكەن جوق. ءمۇبادان كيىز ءۇيدى بەيزاتتىق مۇرالاردىڭ تىزىمىنە تىركەتىپ، قورعاۋعا الماعاندا، كيىز ءۇيدىڭ قاڭقاسىن ساقتاۋدىڭ ءوزى قيىنداسا تۇسەر مە ەدى، قايتەر ەدى؟…

راس، كيىز ءۇي وبلىستىق، اۆتونوميالى رايوندىق بەيزاتتىق مۇرالار تىزىمدىگىنە تىركەلدى. قازاقستان، قىرعىزستان ەلدەرىنىڭ كۇش سالۋىمەن 2014- جىلى 26-قاراشادا يۋنەسكو «قازاق-قىرعىز حالىقتارىنىڭ كيىز ءۇي دايىنداۋ جانە تىگۋ ونەرىن» ادامزاتتىڭ بەيزاتتىق مادەني مۇراسى تىزىمىنە ەنگىزدى. بيىل ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا قازاقستاننىڭ الماتى قالاسىندا تۇڭعىش كەزەكتى كيگىز مەرەكەسى وتكىزىلىپ، 4، 5- ءساۋىر «كيىز ءۇي كۇنى» بولىپ بەكتىلدى. بۇل قۋانا قۇپتارلىق ءجاي. كيىز ءۇيدى «ولتىرمەۋ»، ۇرپاق ساناسىنان وشىرمەۋ تۇرعىسىنان توتەنشە ءمان الادى. ءبىراق مۇنىمەن عانا كيىز ءۇي تولىق قورعالادى دەۋ قيىن. ويتكەنى الەمدىك تەحنيكانىڭ دامۋى مەن ونىڭ جەتىستىكتەرى كيىز ءۇيدى جەر بەتىنەن جويىپ جىبەرۋگە يتەرمەلەپ وتىر. ونىڭ العاشقى ساتىسى كيىز ءۇي جاسايتىن، ءۇي اعاش باساتىن شەبەرلەردىڭ ازايۋىنان باستاۋ الدى. «شاڭىراقتى كيىز ءۇيدىڭ تەرەزەسى» دەپ بىلەتىن «وسى زاماندىق» يدەياداعى ادامداردىڭ كوكەيىنەن كيىز جٶنىندەگى كوپ اتاۋ كوتەرىلىپ عانا قالماي، «قازاق كيىز ۇيدە تۇرعان» دەگەنگە ارلاناتىن ۇرپاق تا ءوسىپ كەلەدى. سوندىقتان ەندىگى جەردە كەزىندە دۇنيە ءجۇزى ساياحاتشىلارىنىڭ تاڭدايىن قاقتىرىپ، تالايدىڭ باسىن يگىزگەن قاسيەتتى كيىز ءۇيدىڭ قازاق حالقى ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزى بار ەكەنىن ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرۋ ايرىقشا ماڭىزدى. ول ءۇشىن كيىز ءۇي جٶنىندەگى زەرتتەۋدى، ۇگىت، ءناسيحاتتى كۇشەيتۋ كەرەك. قازىرگى سۇرانىس قاجەتىن ەسكەرە وتىرىپ، قازاق كيىز ءۇيىن «كيىز ءۇي تۇرىندە» پايدالانۋدىڭ جولىن ىزدەۋ، نارىق زاڭدىلىعىنا بەيىم شەشىمدەر تاۋىپ، كيىز ءۇي جاسايتىن شەبەرلەرگە كومەك كورسەتۋ قاجەت. سونىمەن بىرگە، عيماراتتار، شاعىن ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىستار كيىز ءۇي فورماسىندا جوبالانسا دا قۇبا-قۇپ. بۇل جاعىندا اقساي، موري قازاق اۆتونوميالى اۋداندارىنىڭ كيىز ءۇي فورماسىندا قۇرىلىس سالىپ، ونىڭ ءىشى-سىرتىن قازاق كيىز ءۇيىنىڭ ۇلگىسىندە جوبالاۋى قۋانا قولدايتىن تىڭ باستاما. وتە-موتە، موريداعى «قوس كيىز ءۇيدىڭ» سىرتى سەمەنت بولعانىمەن، ىشىنەن بۇكىلدەي قازاق ءۇيدىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇرعانى جانعا شۋاق، جٷرەككە قۋات سيلايدى.

شىنىن قۋعاندا، كيىز ءۇي قازىر بۇكىلدەي قولدانىستان قالىپ بارادى دەۋگە ءالى ەرتە. ساياحات ورىندارىندا، توي-تومالاقتاردا كيىز ءۇي ءالى دە كوپ تىگىلەدى. ءبىراق شىن كيىز ۇيلەر جٶعالىپ، ونىڭ ورنىن كيىز ءۇي فورماسىندا سۇيەگى تەمىردەن، جامىلشىسى شەكپەننەن جاسالعان «دورەگەي» ۇيلەردىڭ باسىپ بارا جاتقانى كوپكە ءمالىم. وڭاي سىنبايتىنى بولماسا، تاسىمالعا قولايسىز، زىلدەي اۋىر، جارتى جىل وتپەي تات باسىپ، قارا قوجالاق بولىپ كەتەتىن بۇل «ءۇيسىماقتاردىڭ» كەمشىلىگى ءشاش ەتەكتەن. تاۋلى، جاڭبىر كوپ جاۋاتىن ورىنداردا نايزاعاي ءتۇسىپ، ومىرگە حاۋىپ توندىرەتىنى تاعى بار. ال تالدان ءۇي اعاش باسۋعا تاعى مۇمكىندىك جوق. ءۇي اعاش تۇر عوي، وتىن العىزبايتىن ورمان قورعاۋ ورىندارى شىرپى سىندىرساڭ، شىرىلداتقالى تۇر. سونىمەن نە كەرەك، جۇرت تاعى دا تىرلىك قاجەتى ءۇشىن «تەمىر ءۇي» تىگۋگە ءماجبۇر. ويتكەنى كيىز ءۇيدىڭ ءۇي اعاشىن جاساۋعا جۇمسالاتىن اعاشتىڭ ورنىن باساتىن قازىرشە تەمىردەن وزگە ماتەريال جوق.

«ءۇي اعاشتىڭ ورنىن باساتىن تەمىردەن باسقا ماتەريال جوق». جۇرتتىڭ ءبارى سولاي ويلايدى. جوق، بار ەكەن. حالقىمىزدان شىققان قۇرىلىس ينجەنەرى، قازاق كيىز ءۇيىن ارحيتەكتۋرالىق تۇرعىدان زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى بولات كارىبايەۆ جاقىندا اينەك تالشىقتان كيىز ءۇيدىڭ قاڭقاسىن جاسادى. ءوزى جٶبالاپ، مەملەكەتتىك ءبىلىم مەنشىگى ۇقىعى مەكەمەسىنەن ZL1012 2 0578640.7 ءنومىرلى پاتەنت ۇقىعىن العان بۇل كيىز ءۇيدىڭ «ءۇي اعاشىنىڭ» سىرتتاي قاراعاندا، اعاش ۇيدەن ەش پارىقى جوق. كوشى-قونعا قولايلى، جەڭىل، تات باسپايدى، نەشە جىل وتسەدە رەڭى تايمايدى، اۋمايدى. وڭاي سىنبايدى، ءتىپتى اعاشتان دا مىقتى. ونىڭ ۇستىنە، بۇل ءۇي، ۋىعىنىڭ قالامى جوقتىعى بولماسا، قازاق كيىز ءۇيىنىڭ بارلىق ەرەكشەلىكتەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ جاسالعان. كەرەگەسى جەل كوز، كەرەگە باسىنىڭ ءسال سىرتىنا شالقاقتىعى، كەرەگە كوزىنىڭ ولشەمى، ساعاناعى، ۋىعىنىڭ ۇزىندىعى، الاقانى، شاڭىراعىنىڭ توعىنى(شەڭبەرى)، كىلدەرۋشى، تيەگى، ەسىگى، كەرەك دەسەڭىز، كەرەگىنىڭ كوگى، ۋىقتىڭ باۋىنا دەيىن ءبارى قازاق كيىز ءۇيىنىڭ ولشەمى بويىنشا جوبالانعان بۇل ءۇي جياڭسۋ ولكەسىنىڭ نانجيڭ قالاسىنداعى اينەك تالشىق زاۆودىندا جاسالىپ، جاقىندا قۇلجا قالاسىندا تىگىلدى. جامىلشىسى جوق جالعىز ءۇيدى سۋرەتكە العالى بارىپ، «اينەك تالشىقتان دا ءۇي جاساۋعا بولادى ەكەن-اۋ» دەپ مەن دە تاڭ قالىپ قايتتىم.

−بۇل ءۇيدى جٶبالاپ، جاساتۋداعى سەبەبىم،-دەيدى بولات كارىبايەۆ،− وسىدان 5-6 جىل بۇرىن كيىز ءۇيدى بەيزاتتىق مۇرالار تىزىمىنە تىركەتەتىن كەزدە ءۇي اعاش باساتىن شەبەر تاپپاي قاتتى قينالدىق. ەل ىشىندە ۇيشىلەر سيىرەپ كەتىپتى، اعاشتى دا كەستىرمەيدى. تەمىر كيىز ۇيلەردىڭ جاعدايى بەلگىلى، اۋىر، قولايسىز. مىنە وسى سەبەپتەر كيىز ءۇيدىڭ سۇيەگىن جاساۋعا پايدالانىلاتىن ماتەريال ىزدەۋىمە تۇرتكى بولدى. ەڭ سوڭىندا وسى اينەك تالشىققا توقتادىم. ويتكەنى بۇل مىقتى، شىمىر، دەنساۋلىققا زالالى جوق، قالاعانىڭشا يۋگە، بوياۋعا بولادى. ءۇيدى جاساتۋ بارىسىندا دا كيىز ءۇيدىڭ فورماسى كەلسە بولدى دەگەم جوق. قازاق كيىز ءۇيىنىڭ ءار سۇيەگىنىڭ ساندىق ءمانى كەرەگە سانى مەن شاڭىراق ولشەمدەرىنە باعىنىشتى. ارحيتەكتۋرالىق فورماسى دا تۇراقتى. بارلىعىن سول زاڭدىلىق، سول ولشەم بويىنشا جاساتتىم. مۇنداعى ماقساتىم دا «ءۇي اعاشتى» ستانوكتا جاسۋعا جول اشۋ. جاقسى جاسالدى. تەك كەرەگەنىڭ كوگى عانا مەتال شەگەمەن بەكتىلدى، بۇيرسا ونىڭ ورنىنا دا بولاشاقتا شىلعي قايىس سياقتى وڭاي ۇزىلمەيتىن ماتەريال تاپسام دەگەن ويدامىن.

ارينە، كيىز ءۇي دەگەن وسى دەپ ونى تەمىر-تەرسەكتەن كەلسە-كەلمەس قالقيتا سالۋ ۇلتتىق ونەردى ويرانداماسا، وڭامايدى. بۇگىنگىدەي دامىعان زاماندا، كيىز ءۇيدىڭ سۇيەگى، ءسوزسىز، اعاشتان جاسالسىن دەگەن شارت تا جوق. قازىرگى عىلىم تەحنيكانىڭ وزىق جەتىستىگىنەن پايدالانىپ، ءداستۇرلى ونەردى ءداۋىر كوشىمەن جالعاساق، نەسى بار. وسى تۇرعىدان العاندا، كارىبايەۆتىڭ كيىز ءۇيى كادەگە جارايدى دەپ ويلايمىز. ونىڭ ۇستىنە، ءۇي اعاش باسۋشى شەبەرلەر ازايىپ، كيىز ءۇي جاساۋدىڭ ولشەمدەرى ۇمىتىلا باستاعان قىسىلتاياڭ ساتتە، دەرەكتەرگە جانە قولدا بار كيىز ۇيلەرگە نەگىزدەلە وتىرىپ، كيىز ءۇيدىڭ ولشەمىن بەكىتىپ، قازىرگى زامان تەحنيكاسىمەن وندىرۋگە بەت الۋدىڭ ءوزى كيىز ءۇي تاريحىنداعى ۇلكەن توڭكەرىس ەمەس پە؟!

−كيىز ءۇيدى زەرتتەۋ بارىسىندا كيىز ءۇيدىڭ قۇرىلىسى «فيبوناسي ساندار تىزبەگى فورمۋلاسىنا»(فيبوناسي 1170−1250، ورتا عاسىرداعى ەڭ مىقتى يتاليان ماتەماتيگى) سايكەس كەلەتىندىگىن بايقادىم. بۇل جونىندە حانزۋ تىلىندە ارناۋلى زەرتتەۋ ماقالا جازىپ، دايەكتى دالەل كورسەتتىم،- دەيدى بولات تاعى ءبىر جاڭالىعىنىڭ شەتىن شىعارىپ… باقساق، بۇل دا كيىز ءۇي زەرتتەۋدەگى تاعى ءبىر تابىسىمىز ەكەن. ءتول مۇرامىزدى قورعاۋ، زەرتتەۋ جۇمىسى ءدال وسىنداي عىلمي «بايقاۋلارمەن» تولقتانىپ جاتقانى قانداي عانيمەت!!!

كەلۋقاينارى:جۇڭگٶ قازاق راديو تورابى



پىكىر قالدىرۋ

ءبىرىنشى بولىپ پىكىر قالدىرىڭىز!

avatar
  Subscribe  
ەسكەرتۋ