دوستويەۆسكييدىڭ ازابى

سوڭعى كەزدەرى فەيسبۋكتاعى كوپتەگەن دوستارىمنىڭ «باسپاسوزدەن كورىنبەي كەتتىڭىز. نە جازىپ جۇرسىز؟» دەپ سۇراۋ سالۋى جيىلەپ كەتتى. مەنى ادەبيەتتەن قول ۇزىپ كەتتى دەپ ويلايتىندار دا بار. ولار قاتەلەسەدى. باسپاسوزدەن كورىنبەي كەتكەنىم ول مەنىڭ ادەبيەتتەن قول ۇزگەنىمدى بىلدىرمەيدى. شىن ماعىناسىنداعى ۇلكەن شىعارماشىلىقتىڭ ۇزاققا سوزىلاتىن، بەينەتى مەن ماشاقاتى مول ەڭبەك ەكەنىن جۇرتتىڭ كوبى بىلە بەرمەيدى. ۇزاق جىلدان بەرى دوستويەۆسكييدىڭ «اعايىندى كارامازوۆتار» رومانى تۋرالى بىر يەسسە جازۋ جانىمدى مازالاپ جۇرگەن ەدى. جاقىندا سول شىعارمامدى باستادىم. ەندى سول جازىلىپ جاتقان كولەمدى دۇنيەمنىڭ بىر ۇزىگىن فەيسبۋكتاعى دوستارىمنىڭ نازارىنا ۇسىنعاندى جون ساناپ وتىرمىن. الى تولىق جازىلىپ بىتپەگەن شىعارمامنىڭ بىراز تۇستارىنىڭ كەلەشەكتە الى وزگەرۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتىم كەلەدى. امانگەلدى كەڭشىلىك كەمەڭگەردىڭ ازابى («اعايىندى كارامازوۆتار» رومانىن قايتا وقىعاننان كەيىنگى تۋعان وي) تەڭىزدەي تولقىعان ورىس ادەبيەتىنىڭ كوركەمدىك تابيعاتىنا نازار اۋدارساڭىز ەكى ۇلكەن اعىستىڭ قوزعالىسىن بايقار ەدىڭىز. بىرىنشىسى – كەيىپكەرلەردىڭ دۇنيەگە جانە ادامعا بايلانىستى پسيحولوگيزمىن تەرەڭدەتە تۇسۋ ارقىلى وقىرمانعا وي تاستاسا، ەكىنشىسى جان سارايىمىزدا جاسىرىنعان قۇپيامىزعا ۇڭىلە وتىرىپ، سانامىزعا قوزعاۋ سالادى. العاشقىسىن – ليەۆ تولستوي شىعارماشىلىق شەبەرلىگىمەن كەمەلىنە جەتكىزسە، ەكىنشىسى – فەودور ميحايلوۆيچ دوستويەۆسكييدىڭ تۋىندىلارىندا مازمۇندالىپ، ايقىن كورىنىس تاپتى. تولستوي شىعارمالارىندا ساناسى ويانا باستاعان اقسۇيەكتەردىڭ پسيحولوگياسى، جالعىزدىق دەرتىمەن ارپالىسقان كۇيزەلىسى، ولىم وتكەلىنىڭ الدىنداعى دراماسى جان-جاقتى اشىلسا، دوستويەۆسكيي روماندارى ارقىلى بىز باعىتىنان اداسىپ جولايرىقتا قالعان باسقا رەسەيدىڭ تاعدىرىن، قوعامنان الاستالعان «بەيشارا جاندار»، «جابىرلەنگەندەر مەن جاپا شەككەندەردىڭ» قاسىرەتى مەن قايعىسىن، تۇنەكتەن جول تابا الماي اداسقان شاقتاعى جاندارىن كەمىرگەن جۇمباق ساۋالدارىن تاني تۇسەمىز. دوستويەۆسكيي كەيىپكەرلەرىنىڭ بارى شەتىنەن سۇيكىمسىز بولىپ كەلەدى. بىراق سول ادامداردىڭ تاعدىر-تالقىسىندا جانشىلعان ومىرىن كورىپ، بەينەتتىڭ شول دالاسىندا قينالعان ازابىنا كۋا بولعانىڭىزدا، جاڭاعى سۇيكىمسىز كەيىپكەرلەردىڭ قالايشا سەنىڭ ەڭ جاقىن رۋحاني سىرلاسىڭا اينالىپ كەتكەنىن بايقاماي قالاسىڭ. وي ازابىنا سالىپ، كوڭىلىڭە تىنىشتىق بەرمەي جۇرگەن كۇردەلى سۇراقتاردىڭ جاۋابىن تاپقانداي قۋانىپ، جازۋشى كەيىپكەرلەرىمەن بىرگە رۋحاني تازارۋدىڭ وت كوپىرىنەن امان وتىپ، اۋاسى جوق بولمەدەن سىتىلىپ شىعىپ، دالانىڭ كەرىم سامالىمەن تىنىستاعانداي اسەر الاسىڭ. كەمەڭگەردىڭ ومىرلىك دۇنيەتانىمىن قورىتىندىلاعان سوڭعى تۋىندىسى «اعايىندى كارامازوۆتاردى» قايتا وقىپ شىعىپ، تەرەڭىنە تاعى بىر بويلاعانىمدا وسى شىعارمادان تۇيگەن ويىمنىڭ راستىعىنا ەش كۇمانىم قالمادى، شىعارماداعى قۇدايدى ىزدەگەن ار كەيىپكەر، مەيلى، ول زوسيما شال، اعايىندى كارامازوۆتار نەمەسە گرۋشەنكا مەن ەكاتەرينا بولسىن، قايتادان ماعان جان سىرىن اقتارىپ، باسقا ەشكىمگە ايتپاعان قۇپياسىن تاعى دا مەنىمەن بولىسكەندەي بولدى. قاپتاعان كەيىپكەرلەردىڭ كوپتىگىنە قاراماستان، ولاردىڭ ەشقايسىسى دا روماننىڭ كوركەمدىك تابيعاتىنا كولەڭكەسىن تۇسىرىپ جاتقان جوق، قايتا كەرىسىنشە، جازۋشى كوتەرگەن تاقىرىپتىڭ كىلتىن تابۋعا سەبەپتەسىپ تۇر. سول كوپ كەيىپكەردىڭ بىرەۋىن ويشا الىپ تاستاساڭىز، بارلىق ىقىلاسىڭدى اعىزىپ اكەتكەن كوڭىلدىڭ تاسقىنى باياۋلاپ، بوياۋى كومەسكى تارتىپ قويا بەرگەندەي اسەر قالدىرار ەدى. شىعارمالارىنىڭ قۇلاق كۇيىن كەلىستىرۋ ۇشىن دوستويەۆسكيي باسقا جازۋشىلارداي وقيعا مەن وبراز ىزدەپ اسا قينالعان جوق. تۇرمەدە بولعان جىلدارى ولاردىڭ بارىن جازۋشىعا ومىردىڭ اششى سىيىنىڭ وزى تارتۋ ەتتى. رومانداعى كەيىپكەرلەردىڭ كوبىسىن ول ومىردەن الدى. مىسالى، اكەسىن ولتىردى دەگەن ايىپپەن سوتتالىپ، كەيىن تۋعان باۋىرى جاساعان قىلمىسىن مويىنداعان سوڭ جازادان بوساتىلعان، جازۋشىمەن بىرگە تۇرمە تاۋقىمەتىن تارتقان وفيتسيەەر يلينسكيي رومانداعى دميتريي كارامازوۆتىڭ تۇپبەينەسى بولىپ تابىلاتىنىن جۇرتتىڭ بارى بىلە بەرمەۋى دە ىقتيمال. بالكىم سوندىقتان با ەكەن، ومىر تاۋقىمەتىن شىعارماشىلىق شەبەرحاناسىنىڭ تەرەزەسىنەن عانا باقىلاعان جازۋشىلاردان گورى، قاتال تاعدىردىڭ سىباعاسى مولىنان بۇيىرعان دوستويەۆسكييدىڭ دۇنيەلەرى سەنىڭ جانىڭا قاتتىراق اسەر ەتەدى. سولاي بولا تۇرسا دا بىزدىڭ بۇل كەلتىرگەن دەرەگىمىز دوستويەۆسكييدىڭ ەڭ كولەمدى جانە الەمدەگى ساۋساقپەن عانا سانارلىق ەڭ ۇلى تۋىندىلارىنىڭ قاتارىنان ويىپ تۇراتىن الاتىن ورنى بار «اعايىندى كارامازوۆتار» رومانىن رەاليستىك ادەبيەتتىڭ قۇرساعىنان شىققان شىعارمالاردىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا سەبەپ بولا المايدى. رەاليزم مەكتەبىنىڭ وكىلدەرىندەي شىعارمانى دال ومىردەگىدەي شىندىققا ەتەنە جاقىنداتىپ سۋرەتتەۋگە ول ەش ۋاقىتتا دا ۇمتىلعان ەمەس. قۇي سەنىڭىز، قۇي سەنبەڭىز. كەمەڭگەر دوستويەۆسكيي بىزدىڭ ادەبيەت سىنشىلارىمىز تۇسىندىرىپ جۇرگەندەي رەاليست جازۋشى بولعان جوق. (بىزگە دەيىن بۇل جاڭالىقتى «دوستويەۆسكييدىڭ دۇنيەتانىمى» دەپ اتالاتىن كولەمدى زەرتتەۋىندە ايگىلى فيلوسوف نيكولاي بەرديايەۆ اشتى) ارينە، ورىس كەمەڭگەرىنىڭ كەيدە وزىن رەاليست جازۋشىلاردىڭ قاتارىنا جاتقىزعاندى ۇناتقانى، وز شىعارمالارىن ناعىز ومىردىڭ رەاليزمى ساناعانى.. بارى-بارى اقيقات. بىراق سولاي بولا تۇرسا دا شىعارمالارىنىڭ كوركەمدىك تابيعاتىن وي تانىمىنىڭ سۇزگىسىزىنەن وتكىزگەن مىنا بىز، وزىن رەاليست جازۋشى ساناعان دوستويەۆسكييدى سول مەكتەپتىڭ وكىلىنە جاتقىزا المايمىز، بارىبىر. تۇرمىستىق شىندىقتىڭ سىرتقى كورىنىسىن شىنايى ەتىپ كەسكىندەۋگە ول اسا مان بەرگەن جوق. ونەردى ومىردەن كوشىرىپ سۇگىرەتتەگەن جانە سول ۇشىن رەاليستىك بوياۋ ىزدەپ، تىنىم تاپپاي شىعارماشىلىق ۇستاحاناسىندا فورمامەن جانە ستيلمەن جۇمىس ىستەگەن فلوبەر نەمەسە تولستويدىڭ سۋرەتكەرلىك تالانتىنا تان شەبەرلىكتى دوستويەۆسكيي تۋىندىلارىنان تابۋ قيىن. ول جازعان شىعارمالارىندا ستيلگە دە، فورماعا دا اسا قاتتى كوڭىل بولمەدى. ناقتىراق ايتساق وندايدى ويلاۋعا جازۋشىنىڭ مۇرشاسى دا بولمادى. اعىلشىن جازۋشىسى سومەرسەت مويەمنىڭ دال بايقاعانىنداي جۇرت ماقتاپ جۇرگەن ۇلى جازۋشىنىڭ شىعارمالارىندا بىر روماننان ەكىنشىسىنە وتىپ جاتقان، بىر-بىرىنەن اينىمايتىن، كەمەلىنە جەتىپ تولىسپاعان كەيىپكەرلەر كوپ. مىسالى، «ناقۇرىس» رومانىنداعى كنياز مىشكين «اعايىندى كارامازوۆتارداعى» الەشادان تەك قويانشىق اۋرۋى بار بولعانىمەن عانا ەرەكشەلەنسە، «الباستىلارداعى» ستاۆروگيننىڭ مىنەز-قۇلقى «زالال مەن زاۋالداعى» سۆيدريگايلوۆتىكىنە ەگىز قوزىداي ۇقساس، «اعايىندى كارامازوۆتارداعى» يۆان بولسا «زالال مەن زاۋالداعى» راسكولنيكوۆتىڭ بىرشاما كۇردەلەنگەن بەينەسى عانا ما دەگەن ويعا قالاسىڭ. ايەلدەردىڭ پورترەتتەرىن دە دوستويەۆسكيي كەمەلىنە جەتكىزىپ جازىپ شىعا المادى. «ويىنشىداعى» پولينا الەكساندروۆنا مەن «الباستىلارداعى» ليزاۆەتا، «ناقۇرىستاعى» ناستاسيا فيلليپوۆنا مەن «اعايىندى كارامازوۆتارداعى» گرۋشەنكا مەن كاتەرينالار بىر-بىرىنەن اسىعىس كوشىرىپ الىنا سالىنعان، ىس-ارەكەتتەرىنىڭ شىنشىلدىعى وقىرماندى سەندىرمەيتىن كوركەم وبرازدار بولىپ تابىلاتىنىن بىزگە دەيىن دە تالاي سىنشىلار بايقاپ، اڭگىمە قىلعان. دوستويەۆسكيي شىعارمالارىنداعى كوركەمدىك شەبەرلىكتى تولستويدىڭ كەمەلىنە جەتكىزگەن سۋرەتكەرلىك تالانتىمەن سالىستىرۋ، قالاي بولسا سولاي سالىنعان الماتىنىڭ ۇيلەرىن، كوركىنە كوز تويمايتىن پراگانىڭ اسەم ساۋلەتىمەن ويشا تەڭەستىرگەنمەن پارا-پار ابەستىك بولار ەدى. تولستوي سۋرەتكەرلىك شەبەرلىكتىڭ شىڭىن باعىندىرعان – ۇلى جازۋشى. وعان دەيىن دە، كەيىن دە ورىس ادەبيەتى «سيەۆاستوپول اڭگىمەلەرى»، «وتباسى باقىتى»، «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك»، «اننا كارەنينا»، «ارىلۋ» مەن «قاجىمۇرات» تۋىندىلارىنداعىداي سۋرەتكەرلىك قۇدىرەتتىڭ بيىگىنە شىعا العان جوق. قالامىنىڭ سياسى تاۋسىلعانشا ماتىنمەن جۇمىس جاساپ، وزى تۇگىل ايەلىن دە شىعارماسىن قايتا-قايتا كوشىرتۋدەن زورىقتىرىپ جىبەرگەن تولستوي ار دەتالدىڭ شىنايى جانە ومىردەگىدەي شىنشىل بولىپ ورنەكتەلۋىنە اسا زور مان بەرىپ، بىر جازعانىن مىڭ مارتە وزگەرتىپ، شىعارماشىلىق شەبەرحاناسىندا تەر توگىپ، كۇنى-تۇنى تىنىم تاپپاي ەڭبەك ەتتى. جازۋشى كەيىپكەرلەرىنىڭ بارى دە بىرىن-بىرى قايتالامايتىن بەينەلەردىڭ – بىرەگەي گالەرەياسى. بىر توپىرىقتا تۋىپ، بىر اۋامەن تىنىستاعان نەحليۋدوۆ پەن يۆان يليچتىڭ، بالكونسكيي مەن ليەۆيننىڭ بىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ادامدىق تاعدىرلارى بار. ولاردىڭ جان الەمىن مازالاعان ساۋالدارىندا دا رۋحاني تۋىستىق جوق. اجال الدىنداعى مىنەز-قۇلىقتارى دا مۇلدە بولەك. ارقايسىسى وز بەتىنشە بىر-بىر الەم. مىسالى، بالكونسكيي مەن يۆان يليچتىڭ ولىم ساعاتى سوعار الدىنداعى ويلارى مەن جان كۇيزەلىسىندە ۇقساستىق بار دەپ ايتا الاسىز با؟ جوق. ايتسە دە «قاجىمۇراتتى» جيىرما شاقتى رەت قايتا-قايتا وڭدەپ جازىپ، اقىر سوڭىندا كوڭىلى تولماعان سوڭ بارىبىر جاريالاتپاي تاستاعان قىرسىق تولستوي مەن موينىنا العان باۋىرىنىڭ قارىزىن تەزىرەك تولەپ تاستاۋ ۇشىن جانتالاسىپ، كىرپىشتىڭ قالىڭدىعىنداي روماندارىن، سوڭىنان جاۋ قۋىپ كەلە جاتقانداي جىلدامدىقپەن جازىپ، الى سياسى كەپپەگەن قولجازباسىن قايتا وقىپ شىعۋعا دا شاماسى كەلمەي باسپاحاناعا قاراي جۇگىرگەن دوستويەۆسكييدىڭ شىعارماشىلىق مۇمكىندىكتەرىن سالىستىرۋعا بولا ما؟ ارينە، بولمايدى. «قاجىمۇراتتى» وسىدان ارتىق كەمەلىنە جەتكىزىپ جازۋ مۇمكىن بە ەدى؟ جوق، مۇمكىن ەمەس. بىراق تولستوي مۇمكىن دەپ ويلادى» دەپ چەحوۆتىڭ ايتقانىنداي تولستوي سۋرەتكەرلىك قارا سوزدىڭ بارلىق مۇمكىندىگىن سارقىپ تاۋىسىپ، الەمنىڭ ۇلى دانىشپاندارى اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ ماقتاعان دۇنيەلەرىنە كوڭىلى تولماي، شىعارماشىلىعىن ومىرگە ودان ارى دە قالاي جاقىنداتارىن بىلمەي وي ازابىنا تۇنشىعىپ جاتتى. ال، دوستويەۆسكيي بولسا… ۇلى تولستويدا ايەلدەردىڭ وبرازى دا شىقتاي تازا شىنايىلىقتىڭ جىبىمەن كەستەلەنگەن. سۋرەتكەر شىعارمالارىن قايتا وقىپ كورىڭىزشى. ايەل الەمىنىڭ ىشكى قايشىلىعى، پسيحولوگيالىق پورترەتى قانداي اسقان شەبەرلىكپەن اشىلعان. «وتباسى باقىتى»، «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» نەمەسە «اننا كارەنيناداعىداي» ايەلدەردىڭ كۇردەلى تابيعاتىن جەرىنە جەتكىزىپ سۋرەتتەپ، جان-جاقتى اشقان تولستوي شىعارماشىلىعىمەن باسەكەگە تۇسە الاتىن جازۋشىنى سىز ايتپاساڭىز، مەن بىلمەيمىن. ەڭ باستىسى ومىردىڭ سىڭارىنداي بولىپ ادەبيەت الەمنىڭ تابالدىرىعىنان اتتاعان تولستوي تۋىندىلارىنداعى وقيعالارعا دا، سيتۋاتسيەيا بارىسىندا اشىلا تۇسەتىن كەيىپكەرلەردىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ شىنشىلدىعىنا دا ينەنىڭ جاسۋىنداي كۇمان كەلتىرە المايسىز. مىنە وسى تۇرعىداعى تولستويدىڭ سۋرەتكەر رەتىندەگى كۇشتى قىرىنىڭ بىردە-بىرەۋى دوستويەۆسكييدە جوق. الەمدى مويىنداتقان ۇلى جازۋشىلارعا قويىلاتىن شىعارماشىلىق شەبەرلىكتىڭ بيىك تالابىنىڭ ولشەمىمەن باعالاپ دوستويەۆسكيي تۋىندىلارىن سارالاساڭ، ولاق قاتىننىڭ قولىنان شىققان بۇيىمدارداي بىر كەمشىلىكتەن سوڭ ەكىنشىسىن تابا بەرەسىڭ. كەيىپكەرلەردىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ ۇقساستىعىن ايتپاعاندا شىعارمانىڭ كۋلميناتسيەياسىنداعى ولاردىڭ ادامدىق تابيعاتى اشىلۋعا تيىس ىس-ارەكەتتەرىندە دە اسا ۇلكەن ايىرماشىلىقتار جوق. جازۋشى روماندارىنداعى ايەلدەردىڭ بارى دە شەتىنەن دولى، اشۋشاڭ، جۇرەگى جوق قاتىگەز بىرەۋلەر بولىپ كەلەدى. ەركەكتەردىڭ نامىسىن تاپتاپ، قورلاپ، باسىنىپ سويلەپ، ولارعا بيلىگىن جۇرگىزگىسى كەلىپ تۇراتىن دورەكى ايەلدەردىڭ مىنەزىنە تابيعيلىق پەن شىنايىلىق جەتىسپەيدى. «ناقۇرىستاعى» ۆارۆارا، نەكەسىن قولداماعانى ۇشىن عانا اعاسىنىڭ بەتىنە تۇكىرەدى. («اعايىندى كارامازوۆتاردا» حوحلوكوۆا حانىم اقشا سۇراپ كەلگەن دميترييگە ىرى كولەمدە قارىز بەرۋدەن باس تارتقاندا، (نە ۇشىن ول دميترييگە قارىز بەرۋى كەرەك؟) اشۋعا بۋلىققان ول دا تۋرا قابىلداعان بولمەسىنىڭ ىشىندەگى كىلەمنىڭ ۇستىنە تۇكىرىپ كەتەدى). جانە وسىنداي ايەلدىك قاسيەتتەن جۇرداي جۇيكەسى جۇقارعان جانداردى اقىل-ەسىنەن ايىرىلىپ سۇيەتىن راگوجين سياقتى دوكەيلەردىڭ ومىردە بولاتىنى سىزدى ەش يلاندىرمايدى. وتە سەزىمتال جازۋشى بولعانىمەن، كۇيبەڭ تىرشىلىكتىڭ قامىتىنان قۇتىلا الماعان دوستويەۆسكيي ايەلدەردىڭ كۇردەلى تابيعاتىن زەرتتەمەگەن، اسا جاقسى بىلمەيتىن ادام بولىپ كورىنەدى ماعان. مۇمكىن راسىندا دا دوستويەۆسكييدىڭ ومىر جولىندا ونىڭ روماندارىندا سۋرەتتەلەتىندەي بىر ايەل بولعان شىعار. بىراق شىعارمالارىنداعى ايەلدەردىڭ وبرازىنىڭ بارلىعىن دا سول بىر سۇيكىمسىز بيكەشتىڭ ومىردەگى قالپىنان كوشىرىپ سيپاتتاي بەرۋىن سۋرەتكەرلىك شەبەرلىككە جاتقىزۋعا بولا ما؟ دۇنيەنى ارايلاندىرىپ، ومىرلىك شۋاعىن شاشىپ، الەمدى نۇرلاندىرىپ تۇرعان ايەلدەردىڭ قاي-قايسىسى دا بىر-بىر جۇمباق قۇبىلىس ەمەس پە. ارى نازىك، ارى كۇردەلى بولىپ كەلەتىن ايەل قۇبىلىسىنىڭ سان قىرلى تابيعاتىن دوستويەۆسكيي قالاي بايقاماعان؟ قالاي؟ ايەلدەردىڭ بولمىسىن تەرەڭ بىلەتىن تولستوي شىعارمالارىن وقىعاندا ولاردىڭ ار قايسىسىنىڭ وزىنە عانا تان مىنەزىن، وزىنە عانا تان جان الەمىن، تىپتى، وزىنە عانا تان جۇپارىن سەزگەندەي كوڭىل-كۇيدىڭ بەسىگىنە بولەنەسىز. بالعا بار جاقسىسىن كيىپ كەلىپ، كىمنىڭ ونى بيگە شاقىراتىنىن بىلمەگەن ناتاشا روستوۆامەن بىرگە قوبالجىپ، اننا كارەنينانىڭ قۇشاعىندا بالقىعانداي بولاسىڭ. سۋرەتكەرلىك شەبەرلىكتىڭ قىرى مەن سىرىنىڭ تۇڭعيىعىنا بويلاعان تولستوي ايەل بولىپ ومىر سۇرىپ، دۇنيەگە ايەلدىڭ كوزىمەن قاراعان با، قالاي؟ «اعايىندى كارامازوۆتاردىڭ» تاعى بىر ۇلكەن كەمشىلىگى، باسقا شىعارمالارىمەن سالىستىرعاندا زور زەيىنمەن جازعان دوستويەۆسكييدىڭ ەڭ ۇلى رومانى بارىبىر وسىعان دەيىنگى شىعارمالارىندا دا جيى كەزدەسەتىن كوپسوزدىلىكتىڭ قامىتىنان قۇتىلا الماعان. بۋنيننىڭ دال بايقاعانىنداي، كەرەك بولسا دا، كەرەك بولماسا دا دوستويەۆسكييدىڭ وز شىعارمالارىنا عايسانى تىقپالاي بەرۋىنىڭ وقىرمانىن جالىقتىرىپ جىبەرەتىن تۇستارى كوپ. وتە كوپ. دوستويەۆسكيي شىعارمالارى تۋرالى ورىس جازۋشىسى ۆلاديمير نابوكوۆتىڭ ايتقان سىندارى دا اقيقاتتىڭ اۋىلىنان الىس جاتقان جوق. راسىندا دا «زالال مەن زاۋالداعى» ادام ولتىرگەن قىلمىسكەر راسكولنيكوۆ پەن جەزوكشە سونيا مارمەلادوۆانىڭ بار ىنتاسىمەن ىنجىلگە زەيىن قويۋى بىزدى اسا يلاندىرمايدى. دوستويەۆسكيي بولسا قايتەمىز؟ مىن جەردەن شىنشىل ەتىپ سۋرەتتەۋگە تىرىسسا دا بىز بارىبىر ادام ولتىرۋشى مەن جەزوكشەنىڭ اراسىندا قۇدايدىڭ رۋحاني ديدارىن تانۋعا بايلانىستى بىر ورتاق سەزىمدەردىڭ بولاتىنىن قابىلداي المايمىز. راسكولنيكوۆتىڭ ادام ولتىرۋ ۇشىن پسيحولوگيالىق تۇرعىدان قالاي دايىندالعانى تاپىشتەپ سۋرەتتەلگەنىمەن، سونيانىڭ وز كاسىبىمەن قالاي اينالاسقانىن كورسەتەتىن بىردە-بىر دەتال جوق، شىعارمادا. ايتا بەرسەك دوستويەۆسكيي تۋىندىلارىنداعى كەزدەسەتىن كەمشىلىكتەردەن اياق الىپ جۇرۋ قيىن. وتە قيىن. دوستويەۆسكيي شىعارمالارىنداعى كەمشىلىكتەردى تىزىپ كەتكەن مىنا بىزگە ويلى وقىرماننىڭ «الەمدەگى عۇلامالاردىڭ تالايى تابىنعان ۇلى جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىق ەرەكشەلىگى سوندا نەدە؟» دەگەن زاڭدى ساۋالدى قويۋعا ابدەن قاقىسى بار. جانە اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا «اعايىندى كارامازوۆتار» رومانىن ادەبيەتتەگى ەڭ ۇلى تۋىندىلاردىڭ قاتارىنا جاتقىزا وتىرىپ، سۇيەگى باياعىدا توپىراققا اينالىپ كەتكەن جازۋشىعا سونشاما شۇيلىككەن بىزدىڭ بۇل ارەكەتىمىزدى وقىرماننىڭ قالاي قابىلدارىن بىلمەي دال بولىپ جاتقانىن دا جاقسى تۇسىنەمىز. ارينە، داستۇرلى سىنىمىزدىڭ تاربيەسىنەن شىعا الماعاندىقتان، ۇلىلىق قۇبىلىسىن اياعىن جەرگە تيگىزبەي جاپپاي ماقتاي بەرۋمەن ولشەيتىن، سۋرەتكەرلىكتىڭ كۇردەلى تابيعاتىن تانۋدىڭ باسقا جولىن بىلمەيتىن وقىرماندى ول ۇشىن جازعىرعىمىز دا كەلمەيدى. الايدا جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىعىنان كول-كوسىر كەمشىلىك تابا وتىرساق تا، بىز و باستاعى دوستويەۆسكييدىڭ ۇلى جازۋشى ەكەنىن مويىنداعان ويىمىزدان اينىماق ەمەسپىز. ۇلى جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىق ەرەكشەلىگىن عانا بايقاپ، كەمشىلىگىنە نازار اۋدارماۋ سۋرەتكەردىڭ كۇردەلى تابيعاتىن تانۋدىڭ جالعىز دۇرىس جولى ەمەس. وكىنىشكە قاراي تولستوي مەن دوستويەۆسكييگە تابىناتىن الەم ادەبيەتىندەگى ەكى مەكتەپتىڭ وكىلدەرى، وز جازۋشىسىنا شاڭ جۋىتقىزباي ەكىنشىسىنىڭ كەمشىلىگىن عانا سانامالاپ، وقىرماندى ابدەن اداستارىپ جۇر. مىنە، وسى تۇرعىدان العاندا بىز ورىس جازۋشىسى ۆلاديمير نابوكوۆتىڭ بايقاعان سىندارىندا شىندىق بار ەكەنىن مويىنداعانىمىزبەن، «دوستويەۆسكيي ورتانقول جازۋشى بولدى» دەگەن سىڭايداعى پىكىرىمەن ۇزىلدى-كەسىلدى كەلىسپەيمىز. دال سول سياقتى تولستويدىڭ مىنى جوق سۋرەتكەرلىك تالانتىنا تابىنعانداردىڭ ۇلى جازۋشىعا شاڭ جۋىتقىسى كەلمەگەن ارەكەتتەرى دە كەمەڭگەردىڭ شىعارماشىلىق الەمىن تانۋعا جول اشادى دەپ ويلامايمىز. ارينە، ارى قاراي دا قازا بەرسەك دوستويەۆسكييدىڭ سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگىنەن الى تالاي كەمشىلىكتى تابۋعا بولادى. بىراق سوعان قاراماستان ونىڭ شىعارماشىلىعىندا تولستويدىڭ بويىندا اتىمەن كەزدەسپەيتىن كورىپكەلدىك قاسيەت بار. الداعى كەلە جاتقان توڭكەرىستىڭ ادامزات بالاسىنا قانداي زارداپ شەككىزەتىنىن سۋرەتكەر تولستوي ەمەس، ويشىل دوستويەۆسكيي كورە بىلدى. قايتا تولستوي كەرىسىنشە كورسوقىر ادامداي سول توڭكەرىسپەن اۋەستەنىپ كەتتى. پرولەتتاريات كوسەمى ۆ.ي.لەنيننىڭ «ورىس توڭكەرىسىنىڭ ايناسى» دەگەن سوزدى تولستويعا قاراتىپ ايتقانىن ەسىڭىزگە تۇسىرىپ كورىڭىزشى. شىعارماشىلىق عۇمىرىن قاراپايىم حالىقتىڭ تاعدىرىن جىرلاۋعا ارناعانىنا قاراماستان پرولەتاريات كوسەمى دال وسىنداي ماعىناداعى سوزدەردى دوستويەۆسكييگە قاراتىپ ايتا الماس ەدى. ويتكەنى دوستويەۆسكيي حالىقتىڭ ساناسىن تۇمانداندىرىپ جىبەرگەن توڭكەرىس يدەياسىمەن اۋىرعان جوق، قايتا سول « ۇلى توڭكەرىستىڭ» ادامزاتقا تارتقىزاتىن قاسىرەتىن اسقان كورەگەندىلىكپەن جازدى. ال، بويىندا بۇلىكشىلدىكتىڭ قانى قايناعان تولستوي بولسا، كىمگە سەنەرىن بىلمەي باعىتىنان اداسقان حالىقتى ودان بەتەر شاتاستىرىپ، جالىندى سوزدەرىمەن قايتا-قايتا توڭكەرىسكە شاقىردى. ورىس فيلوسوفى بەرديايەۆتىڭ دال بايقاعانىنداي تولستوي ەش ۋاقىتتا دا رۋحتىڭ توڭكەرىسشىلى بولعان ەمەس. بىراق سوعان قاراماستان ول ورىستىڭ بارلىق تاريحي داستۇرى مەن تاريحي قۇندىلىعىنا قارسى شىقتى. وشپەندىلىكتىڭ قاھارلى بۇلتىن توندىرىپ، تاريحي شىركەۋ مەن تاريحي مەملەكەتتىكتى جوققا شىعاردى. الەمدىك مادەنيەتتىڭ وزارا ىقپالداستىعىن قالامادى. كيەلى جانە قۇندىلىقتى دۇنيەلەردىڭ بارىن قيراتۋشى كوزقامانعا اينالدى. بارلىق جاقسى جاعى قالىپتاسقان ورتانىڭ سۋرەتكەرى بولعان تولستوي توڭكەرىس قاسىرەتىنىڭ قايدا اپارىپ سوقتىرۋى ىقتيمال ەكەنىن تەرەڭ تارازىلاي المادى. سول زاماندا ومىر سۇرگەن اقسۇيەكتىك ورتانىڭ جاقسى قاسيەتىن بويىنا سىڭىرگەن جازۋشىلاردىڭ بارى دە حالىقتىڭ جانىن تۇسىنۋگە تىرىستى. ادامدىق ابىرويى تاپتالىپ، تىرشىلىك تاۋقىمەتىنىڭ استىندا جانشىلعان حالىققا قالاي كومەكتەسەرىن بىلمەي، ولاردىڭ الدىندا وزدەرىن كۇناھارداي سەزىندى. ادىلەتسىز بيلىكتى توڭكەرىپ تاستاسا بارى قالپىنا كەلىپ، جۇماق ورنايتىنىنا سەنگەندەردىڭ قاتارى جىلدان-جىلعا كوبەيە تۇستى. ورىس حالقىنىڭ الدىڭعى قاتارلى ۇلدارى بەلينسكيي، چەرنىشيەۆكيي، دوبروليۋبوۆ، تولستوي.. بارى دە شەتىنەن توڭكەرىسشىل رەاكتسيەيونەر بولدى. بۇلىك باستاپ بيلىك باسىنا كەلەتىن مادەنيەتسىز توبىردىڭ ەڭ الدىمەن وزدەرى سياقتى حالىقتىڭ سانالى ازاماتتارىنىڭ باسىن شاباتىنىن ولار تۇسىنبەدى. قاسىرەتتىڭ قان سورپاسىنا شومىلعان دوستويەۆسكيي بولسا توڭكەرىسشىل-جازۋشىلاردان ىرگەسىن اۋلساق سالىپ، ادامزات بالاسىن قان جىلاتاتىن توڭكەرىس داۋىلىنىڭ سوعا باستاعانىن جانە ونىڭ بۇكىل الەمگە قانداي قاسىرەت اكەلەتىنىن كورەگەندىلىكپەن بولجاپ، اۋليەلىك جاسادى. *** دوستويەۆسكيي شىعارماشىلىعى رۋحاني بولمىستىڭ تەرەڭگى قاباتىن زەرتتەيدى. ومىردىڭ شىندىعىنا اسا ۇيلەسپەيتىن جازۋشى روماندارىنىڭ ىشكى تابيعاتىنان سۋرەتكەرلىك شىعارماشىلىقتان بولەك، باسقا بىر شىندىقتىڭ وتى ۇشقىندايدى. ومىردى رەاليستىك تاسىلمەن سۋرەتتەۋگە ۇمتىلماعان دوستويەۆسكيي تۋىندىلارىندا ادامنىڭ رۋحاني تەرەڭدىگى مەن پەندە بالاسىنىڭ رۋحاني تاعدىرى شىنشىل بولىپ كەلەدى. ول تولستويعا قاراعاندا حالىق ومىر سۇرىپ جاتقان يدەيالاردىڭ الەمىن شىنشىل ەتىپ سۋرەتتەيدى. تولستوي ۇلى سۋرەتكەر بولعانىمەن، كەمەڭگەرلىك قاسيەتتەن جۇرداي ەدى. قۇداي تۋرالى تەرەڭ ويلارعا باتقانىمەن، ناشار تەولوگ بولعان ۇلى جازۋشىنىڭ ونەر تۋرالى تانىمى دا تەرەڭدىگىمەن دارالانا قويمادى. باسقاسىن ايتپاعاندا ۇلى سۋرەتكەردىڭ شىعارماشىلىعى جايلى ىستىق ىقىلاسپەن بار ماحابباتىن توگىپ ىرگەلى ەڭبەك جازعان رومەن روللاننىڭ وزى ونىڭ بويىندا بولعان وسىنداي كەمشىلىكتەردى بايقاپ، جۇرتتان جاسىرا الماعان-تۇعىن. مىسالى، گراف تولستوي شىعارماشىلىقتارى ۇلى قۇرمەتكە لايىق يبسەن مەن بەتحوۆەنگە قاتتى شۇيلىكتى. شەكسپير «سۋرەتكەر بولعان جوق» دەگەندى ايتۋعا دەيىن باردى. «ونەر دەگەنىمىز نە؟» دەگەن ەڭبەك جازعان تولستوي شىن ماعىناسىنداعى ونەردىڭ نە ەكەنىن تارازىلاي الماي، ابدەن شاتاستى. بويىنداعى ادىلەتسىزدىككە قارسى دولدانعان بۇلىكشىلدىكتىڭ داۋىلىن باسا الماعان ول جالعاندىققا قارسى شىعامىن دەپ ويلاپ، ونەردىڭ ورمانىندا اداستى. سوندىقتان دا پيۋۆيز دە شاۆاننا، مانيە، بەكلين، شتۋكا، كلينگەرلەردى دەكادەنتتەردىڭ قاتارىندا ارالاستىرىپ ايتتى؛ ميكەلاندجەلونى جەك كوردى، ادامنىڭ جانىن كورسەتكىسى كەلگەن سۋرەتشىلەردى ايتا كەلىپ رەمبراندت تۋرالى جۇمعان اۋزىن اشپادى. تولستوي مۋزىكانى بىر ادامداي جاقسى تۇسىنگەنىمەن، ونى مۇلدە بىلمەدى. ادامنىڭ كۇلكىسىن كەلتىرەتىن تانىمىمەن جۇرتقا مازاق بولدى، اقىرى. ريحارد شتراۋس پەن برامستى بىر قاتارعا قويىپ، ۇلى كومپوزيتور بەتحوۆەنگە تيىستى، «زيگفريدتىڭ» بىر كورىنىسىن، ونىڭ وزىن كەشىگىپ كەلىپ كورىپ ۇلى كومپوزيتور ۆاگنەر تۋرالى «مۇنداي قويىلىمدى شىعارعان اۆتوردان ەشتەڭە كۇتپەسە دە بولادى، مۇنداي اۆتور نە جازسا دا جامان شىعادى» دەپ دالباسالادى. دوستويەۆسكيي ۇلى سۋرەتكەر بولعان جوق. بىراق ول ۇلى كەمەڭگەر بولدى. ادام تابيعاتىنىڭ كۇردەلى بولاتىنىن تولستويعا قاراعاندا ول تەرەڭىرەك كوردى. اسىرەسە دوستويەۆسكييدىڭ اقىل-ويىنىڭ كەمەلدىگى ادامدى تاڭ قالدىرادى. بۇل جاعىنان ۇلى جازۋشىمەن قايتا ورلەۋ داۋىرىنىڭ كەمەڭگەرى شەكسپير عانا بىر قاتاردا تۇرىپ، تالاسا الاتىن شىعار. جۇرت كوپ ماقتايتىن دانىشپان گەتەنىڭ اقىل-ويى دا سوز ونەرىندە دال وسىنداي پاراساتتىلىعىمەن، كەمەلدىگىمەن، تەرەڭدىگىمەن دارالانباعان بولاتىن. دوستويەۆسكيي يدەياسىنىڭ تەرەڭدىگىنە قىزىقپاي، ودان تەك تاڭعاجايىپ سۋرەتكەردى كورگىسى كەلەتىندەر ۇلى جازۋشىنىڭ كەمەڭگەرلىك تابيعاتىن ەش ۋاقىتتا دا تاني الماي وتەدى. كەمەڭگەردىڭ شىعارماشىلىعى تولستوي مەن تۋرگەنيەۆ سياقتى رەسەيدىڭ تالانتتى ۇلدارى نەگىزىن قالاپ كەتكەن سۋرەتكەرلىك شەبەرلىكتىڭ ۇستاحاناسى ەمەس. ۇلى جازۋشى سۋرەتكەرلىكتەن گورى ويدىڭ تراگەديالىق قوزعالىسىنا ۇڭىلىپ، ونىڭ جولىنىڭ قايدا اپارۋى مۇمكىن ەكەنىن اسقان كورەگەندىلىكپەن بولجادى. ومىرىنىڭ سوڭىندا جازعان ەڭ كولەمدى تۋىندىسى «اعايىندى كارامازوۆتار» رومانىنان دوستويەۆسكييدىڭ رۋحىن قانداي ۇستارا ساۋالداردىڭ تىلگىلەپ، وي ازابىنا تۇنشىقتىرعانى انىق بايقالادى. ادام بالاسىنىڭ ساناسى ويانعاننان بەرى كۇرەسىپ كەلە جاتقان ازاتتىق تاقىرىبى ۇلى جازۋشى شىعارماشىلىعىنىڭ كۇرەتامىرى بولدى. ورىس حالقىنىڭ ۇلى ارمانىنا اينالعان ول مۇراتقا قول جەتكىزۋدىڭ توڭكەرىسشىل-جازۋشىلار ۇسىنعان بۇلىك باستاۋدان باسقا جولى بار ما؟ مىنە وسىنداي تىنىمسىز ساۋالدار جانىنا تىنىشتىق بەرمەگەن دوستويەۆسكيي بەيباستاقتىق پەن بۇلىكتىڭ ادام بوستاندىعىن تىعىرىققا اكەلىپ تىرەيتىنىن كورسەتۋ ۇشىن «اعايىندى كارامازوۆتار» رومانىن جازۋعا بەل بۋدى. بوستاندىقتىڭ دال وسىنداي بەرەكەسىز سوقپاعى تۇپتىڭ-تۇبىندە قۇداي مەن الەمدى جوققا شىعارۋعا اكەلىپ سوقتىرىپ، اقىر سوڭىندا ازاتتىقتىڭ تامىرىنا بالتا شاباتىنىن ول وسى شىعارماسىندا جەرىنە جەتكىزىپ جازدى. رومانداعى يۆان كارامازوۆتىڭ بەيباستاقتىعى مەن بۇلىگى – ادام بوستاندىعىنىڭ بەرەكەسىز سوقپاعىنىڭ اقىرى. بوستاندىق وزىن-وزى قۇرتىپ تىنادى. يدەيالىق ديالەكتيكا وسىمەن اياقتالادى. ماجبۇرلىك پەن قاجەتتىلىك بوستاندىقتى تۇپ تامىرىمەن قۇرتاتىن ازاتتىق جولىنىڭ ەڭ اقىرعى مەكەنى. شىن ماعىناسىنداعى ازاتتىق دەگەنىمىز – اللانىڭ اق جولى. ول جەر بەتىندەگى ار حالىقتى، تىپتى، ار ادامدى باقىتتى ەتۋ مۇراتى جولىندا جالعاسا بەرەتىن – ماڭگىلىك مايدان. ماجبۇرلەۋ جولىمەن حالىقتى باقىتتى ەتكىسى كەلىپ، قۇدايسىزدىق دەرتىنە شالدىققان قوعام ادامنىڭ رۋحاني ازاتتىعى مەن دىني سانانىڭ ەركىندىگىن جوققا شىعارىپ، دۇنيەنى دۇركىن-دۇركىن قايعى-قاسىرەتكە دۋشار ەتەدى. ۇلى جازۋشىنىڭ ادام بوستاندىعىنىڭ تاعدىرىن اشۋداعى، الەمدى تانۋداعى ەشكىمگە ۇقسامايتىن وز جۇمباعى بولدى. دوستويەۆسكييدىڭ جانىن كەمىرگەن ساۋالدارمەن رۋحاني تۋىستىعى بولماعان ادام ول جۇمباقتىڭ كىلتىن تابا المايدى. جازۋشى كوتەرگەن ماسەلەنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى جانە كۇردەلى ەكەنىن تۇسىنۋ ۇشىن دوستويەۆسكيي الەمىمەن تىنىستاپ قانا قويماي، ونىمەن ومىر سۇرمەك لازىم. «بەيشارا جاندار»، «ولى ۇيدەن جازىلعان حاتتار»، «زالال مەن زاۋال»، «جابىرلەنگەندەر مەن جاپا شەككەندەر»، «الباستىلار» جانە اڭگىمە ارقاۋىنا وزەك ەتىپ وتىرعان «اعايىندى كارامازوۆتور» شىعارمالارىنداعى ويدىڭ تۇڭعيىعىنا تەرەڭدەۋ ارقىلى بىز كۇردەلى سيتۋاتسيەياعا ۇشىراعان شاقتاعى ادام جانىنىڭ ەرەكشە قۇرىلىمىن زەرتتەي الامىز. ومىرىنىڭ سوڭىندا جازعان «جازۋشىنىڭ كۇندەلىگىن» وقىعاندار ورىسشىلدىق دەرتىنە شالدىققان كەمەڭگەردىڭ ويىن قابىلداي الماعان بولاتىن. مەن دوستويەۆسكييدىڭ شىندىعىن تانىعىسى كەلگەندەرگە كەمەڭگەردىڭ كۇندەلىگىن ەمەس، شىعارمالارىن وقۋعا اقىل-كەڭەس بەرەر ەدىم. كۇندەلىكتەرىندە ول جازعان شىعارمالارىنداعىداي شىنشىل بولا المادى. جالعان ۇلتشىلدىقتىڭ شىلاۋىنا شىرمالىپ، ورىسشىلدىق سىرقاتىنا شالدىعىپ جاتتى. كورگەن قاسىرەتى مەن شەككەن ازابىنان تۇيگەن ويىن قورىتىندىلاعان شىعارمالارىندا ول كەرىسىنشە ورىس رۋحىنىڭ مەتافيزيكالىق قويانشىعىن، وزگەنىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسپايتىن وزىمشىلدىگىن، مۇراتىنا جەتۋ ۇشىن قۇدايعا قارسى بۇلىك شىعارۋدان دا قايمىقپايتىن يمانسىزدىعىن، كۇپىنۋ مەن جىندانۋعا بەيىم تۇراتىن بۇكىل اۋرۋىن اشىپ بەردى…. (قۇرمەتتى دوستارىم! سىزدەر الى تالاي وزگەرىسكە ۇشىراۋى مۇمكىن كولەمدى دۇنيەمنىڭ بىر كىشكەنتاي ۇزىگىمەن عانا تانىستىڭىزدار. قۇداي قالاسا، شىعارمامنىڭ سوڭعى نۇكتەسى قويىلعاننان كەيىن ونى سىزدەردىڭ نازارلاراڭىزعا ۇسىناتىن بولامىن. وز پىكىرىن بىلدىرىپ جاتقان دوستارىما شىن كوڭىلدەن راحمەت ايتامىن)



پىكىر قالدىرۋ

ءبىرىنشى بولىپ پىكىر قالدىرىڭىز!

avatar
  Subscribe  
ەسكەرتۋ