قازاق ۇلتىنىڭ تابيعات تانىمى

 اۆتورى: ءانۋار نۇرعازى ۇلى

 اۋدارعان: اسەمحان مۇقامەتحان قىزى

    قازاق حالقى ىقىلىم زاماننان بەرى كوشپەندى مالشارۋاشىلىقپەن شۇعىلدانىپ كەلگەندىكتەن، مالشارۋاشىلىق قازاق ۇلتى مادەنيەتىنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى بولىپ تابىلادى. ولار ءوندىرىس پەن تىرشىلىك بارىسىندا مال قامى ءۇشىن اسقار تاۋلاردان اسىپ، قۇمدى شولدەردى باسىپ، وزەن ءداريالار مەن قۋ مەديان دالادان ءوتىپ كوشىپ- قونىپ جۇرەدى.

    قازاق ۇلتىنىڭ تۇرمىس تىرشىلىگى تابيعاتپەن بىتە قايناسىپ جاتقاندىقتان، ولار تابيعات دۇنيەسىن كوز قاراشىقتارىنداي ايالاي بىلەدى. تابيعات ولارءۇشىن تىرشىلىك قاينارى سانالادى. سايىن ساحارادا مىڭعىرعان ءتورت تۇلىك مال مەن ءتورت ماۋسىم قۇبىلىسىنداعى كوركەم سۋرەتتەر ولاردىڭ جۇرەگىنە ءان جىر بولىپ قۇيىلىپ، تىرشىلىكتى قاستەرلەپ، تابيعات پەن قورشاعان ورتالارىن انا عۇرلىم سۇيە بىلەتىن تاماشا سانا قالىپتاستىرعان.

   مەن كىشكەنتاي كەزىمدە، اكە-شەشەمنىڭ: _  ادامدى قۇداي توپىراقتان جاراتقان ەكەن، ون سەگىز مىڭ عالامدى جاراتتان اللا ەڭ الدىمەن كوك پەن جەردى جاراتقان، ونان سوڭ بالشىقتان يلەپ، ءبىر ەر ، ءبىر ايەلدى ادامدى جاساپ، ەر ادامدى”حاۋاتا “، ايەل ادامدى ”حاۋانا “ دەپ اتاپ، ولارعا جان ءبىتىرىپ، تىرشىلىك ەتۋگە بۇيىرعان. ولار ادال ەڭبەك ەتىپ، تىرشىلىك كورگەن. ۇرپاق ءسۇيىپ، ءوسىپ- وربىگەن، مىنە ءبىز ادامزات وسى حاۋاتا   مەن حاۋانانىڭ  ۇرپاقتارى ەكەنبىز- دەپ ايتىپ وتىراتىنىن ەستۋشى ەدىم. ولار تاعى دا:  ادامزات ۇلى تابيعاتتىڭ بالاسى، ولاردىڭ ومىرگە كەلۋى مەن ومىردەن كەتۋىن تابيعات بەلگىلەيدى، بۇل زاڭدىلىق دەيتىن. ادام ومىرگە كەلگەننەن كەيىن كىندىگى كەسىلەدى، كىندىك قانى توپىراققا تامادى. بۇل ونىڭ كىندىگى جەرمەن تامىرلاس ەكەنىن بىلدىرەدى سونداي-اق، جەر ارقىلى ءوز بويىنا كۇش قۋات جينايدى؛ قازاق ۇلتى كىندىك قانى تامعان توپىراق كيەلى دەپ قارايتىندىقتان تابيعاتتى قاستەرلەپ، جاساعان ورتاسىن قورعاي بىلگەن. بۇلاق سۋلارى جانە وزەن داريالاردى اعىن سۋلاردى لاستاماعان. تىرشىلىك اتاۋلىنى قورعاپ، تابيعاتتى جانىنداي سۇيگەن.

    مەن سول كەزدە تابيعات پەن ادامزات اراسىنداعى بايلانىستى ءتۇسىنىپ جەتە الماۋشى ەدىم. قالايدا ادامزات پەن سان الۋان تىرشىلىك اراسىن ەرىكتەن تىس ءبىر ەرەكشە سىرتقى كۇش بايلانىستىرىپ تۇرعانداي سەزىلەتىن. بۇل بالكىم ”ءتاڭىر“ شىعار – دەپ ويلايتىنمىن.

    مەيلى قانداي بولماسىن، مەن اتا-انامنىڭ ايتقانىنىڭ بارلعىن ءتاڭىردىڭ بۇيرىعى دەپ قابىلدايتىنمىن. اي مەن كۇن، وت پەن سۋ، تابيعات قۇبىلىستارىنا تابىنۋدان سىرت، شارتتى تۇردە كۇن مەن ايعا قاراپ قول نۇسقامايتىنمىن .وت پەن سۋعا تۇكىرمەۋ، اعىن سۋدى لاستاماۋ قاتارلىلىلار بۇلجىماس ءتارتىپ بولاتىن؛ وتىرعان جەرىمىزدىڭ ماڭايىنداعى سۋ قاينارى مەن مۇردەلەر جاتقان توبەلەرگە دەيىن قورعاپ، ەكولوگيالىق ورتانى تازا ساقتاپ، ءبىر تال شوبىنە دەيىن تيىسپەيتىنبىز. جاڭا شىققان كوك ءشوپتى جۇلمايتىنبىز، ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزدا جاڭا شىققان كوك ءشوپ جاڭا تىرشىلىكتىڭ بەلگىسى. ونى جۇلۋعا قاتتى تيىم سالىنادى. تابيعي جامىلعىلار__جۇمىر جەردىڭ وزەگى دەپ بىلەتىن ءبىز استە اعاشتى كەسپەيمىز، ولاردى وتقا جاعۋعا ءتىپتى دە بولمايدى. تاماق جاساۋ مەن جىلىنۋعا ەش امال بولماعان جاعدايدا عانا قۋراپ قالعان اعاش بۇتاقتارى مەن وتىندار عانا ىستەتىلەدى. ەشقاشاندا كوكتەپ تۇرعان تامىرلى جامىلعىلارعا تيسپەيتىنبىز. قۇس ۇياسىن بۇزباۋ، جۇمىرتقاسىن الماۋ –ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدەن قۇلاققا سىڭگەن اتالى تيىمدار بولاتىن. اڭ اۋلاۋدا ماۋسىمعا قاراي اۋلايتىن قاتاڭ ءتارتىپ بار ەدى. تەك قانا كۇز بەن قىس ماۋسىمىندا عانا اڭ اۋلاۋعا بولاتىن. ءىشتى مال مەن تولدەردى استە اۋلاۋعا بولمايدى.

    كىشكەنتاي كەزىمدە ”ءتاڭىر“ ۇعىمى مەنىڭ كوڭىلىمدەگى بەلگىسىز كۇش سياقتى سەزىلەتىن. ال ەسەيگەننەن كەيىنگى حالىق اراسىنداعى اڭىزداردىڭ اسەرىنەن ءتىپتى دە تىلسىمدەنە ءتۇستى. بۇرىنعى اڭىزداردىڭ ايتىلۋىنشا، اققۋ قۇس قالشا. قادىر اتتى قازاقتىڭ ءبىر باتىر جىگىتىن حاۋىپتىلىكتەن قۇتقارعاننان كەيىن، سۇلۋ قىزعا اينالىپتى. كەيىنتىننەن قالشا. قادىر الگى سۇلۋ قىزبەن ۇيلەنىپ بالالى بولادى ەكەن، ءبىزدىڭ اتا-بابامىز مىنە سولاردان تاراعان ەكەن دەيتىن؛ ال بۇركىت بولسا، تىكە تۇسەتىن اششى كۇن نۇرى استىندا كوزى كۇنگە قارلىقپايتىن بىردەن ءبىركيەلى قۇس. ول كوك اسپاننىڭ سەرىسى ءارى ەڭ سوڭعى اڭشىسى ەدى. كەيىنتىننەن بۇركىت ءبىزدىڭ قازاق ۇلتى جاعىنان قولعا ۇيرەتىلىپ، ادامداردىڭ قولقاناتىنا اينالدى. وسى تەكتەس بۇدان باسقا دا قاسيەتتى اڭ- قۇستار قازاق ۇلتىنىڭ تۇرمىس تىرشىلىگىمەن بىتە قايناسىپ، جاقىن تۋىسقاندارىنداي بولىپ كەتتى. ءتىپتى كەيبىر ادامدار اڭ مەن قۇستىڭ قاسيەتىنە تابىنىپ، ءوز اۋلەتىندەگى مىقتى ادامدار مەن رۋ باسىلارىنىڭ اتىن وسى قاسيەتتى اڭ قۇستاردىڭ اتىمەن اتادى ءارى رۋ اۋلەتىنىڭ بەلگىسى رەتىندە قاراپ تابىنىپ، قاستەرلەيتىن بولدى. قازاق ۇلتىنىڭ بۇل تانىمدارى ولاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىمەن بىتە قايناسىپ، اۋىز ادەبيتىمەن بىرگە دامىپ، شۇعىلالى ادەبيەت ايدىنىنا ءسان قوسىپ، قازاقتىڭ عاشىقتىق جىرلارى، اڭىز-اڭگىمەلەر، ەرتەگىلەر، باتىرلار جىرى، اقىليالار، ماقال-ماتەلدەر ءتىپتى اقىندار ايتىسى ارقىلى قازاقتىڭ ۇشان-تەڭىز مادەنيەتىمەن بەينەلەنىپ جاتتى. مەن وسى ارقىلى ”جاساعان اللانىڭ“ تەك ادامزات قانا ەمەس، ون سەگىز مىڭ عالامدى دا جاراتىپ، ادامدارعا ەرەكشە وزىق ويلاۋ قابىلەتى مەن ءتىل ءبىتىرىپ، تابيعاتتى قورعاپ، مادەنيەت جاراتىپ، تابيعاتتىڭ قوجاسىنا اينالدىرعانىنا ءارى ادامزاتتى تابيعاتقا سۇيەنىپ تىرشىلىك ەتۋگە بۇيىرىپ، تابيعاتتان ايىرىلا المايتىن بايلانىستا ەتكەنىنە قايرانمىن. مەيلى مالشى، نە بولماسا جەر ەگەتىن ديحان بولسىن، ەكولوگيالىق ورتاعا زيان جەتكىزۋگە بولمايدى، تەك تابيعي بايلىقتاردان عىلىمي تۇردە پايدالانىپ تىرشىلىك ورتاسىن قورعاي بىلگەندە عانا، ەكولوگيالىق ورتانىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋعا بولادى.

    ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز ۇزاق ۋاقىتتتىق دامۋ بارىسىندا وزگەشە ورتا قورعاۋ تانىمىن قالىپتاستىرعان، تابيعاتقا ەتەنە بولۋ ” اتا بابامىزدىڭ ەرەكشە قابىلەتى“ بولىپ ەسەپتەلەدى. جاساپ وتىرعان تىرشىلىك ورتاسىن قورعاۋ مەن تابيعاتقا بولعان سۇيىسپەنشىلىكتەرى ولاردىڭ سۇيەكتەرىنە سىڭگەن ”تاماشا قاسيەت“ ەسەپتەلەدى. قازاق ۇلتى ءتورت تۇلىك مالدى كيە تۇتقان. ولاردىڭ وزىنە ءتان يەسى بار دەپ قاراعان: مىسالى تۇيەنىڭ يەسىن ”ويسىل قارا“، جىلقىنىڭ يەسىن ”قامبار اتا“، سيىردىڭ يەسىن ”زاڭگى بابا“، قوي ەشكىنىڭ يەسىن ”شوپان اتا“-دەپ اتاپ، بۇل يەلەرى وسى ءتورت تۇلىك مالدى ءوز الدىنا قورعاپ تۇرادى دەپ ولاردى كيە تۇتىپ قاستەرلەگەن ءارى ادامزاتقا اللانىڭ بەرگەن ىرىسى دەپ ايالاعان.

   جىلداردىڭ جىلجۋىمەن مەن وسى اتالىق قاعيدالاردى ەستە بەرىك ساقتاپ، تىرشىلىك ورتاسىن ايالاپ، قۇستارى سايراپ، بۇلاعى بۇلىقسىپ، ورمانى جايقالعان ۇجىماقتاي كوركەم مەكەن قۇرۋدى ءوزىمنىڭ ءومىر قىبىلانامام ەتىپ كەلدىم. ايتسە دە كەييبىر كىلەڭسىز جايىتتەردى كورگەنىمدە ىشتەي قىنجىلاتىنمىن. وسىنداي كەزدەرىمدە اكە-شەشەمنىڭ بەس ۋاقىت نامازدىڭ قاعيداسىنداي ەتىپ قۇلاعىما قۇيعان: بالاۋسا اعاشتاردى كەسپە، كوك ءشوپتى جۇلما، كوكتەي ورىلاسىڭ، جاڭا تىرشىلىك يەسىن ولتىرمە، بۇلاق كورسەڭ كوزىن اش، بۇلاردىڭ بارلىعى ادامدارعا ىرىس سيلايدى-دەيتىن تالىمدەرى قۇلاعىمدا جاڭعىرىپ تۇراتىن. مىنە بۇلار تەك قانا ماعان بەرگەن تالىمدەر عانا ەمەس، قايتا قازاق ۇلتىنىڭ ۇرپاعىنا قالتىرعان فيلوسوفيالىق مانگە يە اتالى سوزدەرى مەن قۇندى تاربيەلەرى ەكەن.

    بۇل اتالى سوزدەر ادامدى ويلاندىرماي قويمايدى. ءدال قازىر جاسىم ەگدەلەپ قالسا دا، وسى سوزدەر كوكەيىمنەن ءبىر سات كوتەرىلگەن ەمەس. ارقانداي ىستە جاۋاپكەرشىلىكتە بولىپ، ىزگىلىكتى جۇمىستار مەن جاقسىلىقتاردى كوپ ىستەڭدەر، تىرشىلىك ورتاسىن بارىنشا ايالاڭدار دەيتىن ول كىسىلەر بىزگە. بۇل بۇرىنعىلاردىڭ دىندىك نانىم- سەنىمى بولعانداي كورىنگەنىمەن وسىزامان ادامدارىنىڭ ساناسىنا ساڭلاۋ تۇسىرەتىن تاماشا تاعىلىم سپەتتى.

    مەن اتا-انامنىڭ دىننەن قابىلداعان ءۇش احىلاقتى ءىسىن ەسىمە كەلتىردىم: ءبىرىنشىسى، قۋ مەدياننان قۇدىق قاز، شولىركەپ كەلگەن جولاۋشى ءشولىن باسىپ، سەنى ەسىنە السىن؛ ەكىنشىسى، اساۋ وزەن مەن ءداريالارعا كوپىر سال، اسىعىپ تۇرعان جولاۋشى ماقساتتى جەرىنە جەتىپ، ساعان العىس جاۋدىرادى؛ ءۇشىنشىسى، جول جاعاسىنا اعاش ەك، ساياسىندا دەمالعان جولاۋشى كوركەم كورىنىستەن كوز ايدىن بولىپ، سەنى القايتىن بولادى؛-دەيتىن. مىنە بۇلاردىڭ بارلىعى ساۋاپتى ىسكە جاتادى. مەن اتا-بابامنىڭ وسى تاعىلىمدارىن، ءوز ۇرپاقتارىما جالعاستىرۋعا بورىشتارمىن، اتا-بابام نەتكەن ۇلى دەسەڭىز شى، ولار تابيعات وزىنە سيلاعان ىرىس پەن جاقسىلىقتى وزىنە قايتارۋدى بىلگەن.

    ۇيتكەنى ءبىز ساعات مينوت سايىن تابيعاتتىڭ وزىمىزگە سيلاعان دارقاندىعىنان يگىلىكتەنۋدەمىز، مەيلى تۇرمىس-تىرشىلىك جاعى بولسىن، نە بولماسا ادامداردىڭ كوڭىلىنە كوركەم ءلاززات سيلاۋ بولسىن، تابيعات ادامزاتقا ءوز دارقاندىعىن اياماي تانىتۋدا. سوندىقتان ءبىزدىڭ تابيعاتقا دەگەن العىسىمىز شەكسىز.

    قازاقتىڭ ەرتەدەگى عالىمى ءال-فارابي:”ماتەريالىق زات تىرشىلىك بولمىسىنىڭ العى شارتى“-دەگەن. ” الەم كوپتەگەن جۇلدىزداردان قۇرالادى، ولار ۇزدىك قوزعالىستا بولادى“. ەڭ تومەن تۇراتىن جۇلدىز جوعارى تۇراتىن جۇلدىزدار جاعىنان ‘ىعىستىرىلىپ‘ شىعارىلعان. جۇلدىزداردىڭ قوزعالىسى توپىراق پەن سۋ، وت جانە جەل قاتارلى ءتورت ۇلكەن  زاتقا اسەر ەتەدى، بۇل زاتتار ۇقساماعان سالىستىرمالىلىقتا دا جانە قوزعالىستا بولىپ، جەر شارىنداعى الۋان زاتتاردى قالىپتاستىرادى“-دەگەن. ءال-فارابي تۇڭعىش رەت ادامزات پەن تابيعات اراسىنداعى بايلانىستىڭ سىرىن اشتى. ول: ”ادامزات تابيعاتتىڭ ءبىر بولەگى“–دەپ اتاپ كورسەتتى. ول دۇنيەنى قۇراعان سان الۋان نارسەلەردىڭ ىشىندە ’ادام‘ دا بار بولىپ، ءبىزدىڭ وسى ماتەريالىق دۇنيە-تابيعاتقا بىرلىكتە توتەپ بەرۋىمىزگە جاراتىلعان-دەپ قايتالاي كورسەتتى. سوندىقتان ءال-فارابي ادامزاتقا: ”تابيعاتتىڭ زاڭدىلىعىن بۇزۋعا بولمايدى، ءسوزسىز تۇردە تابيعاتتىڭ ءوز قالپىن ساقتاۋ كەرەك، تابيعات بەينە ادامزات سياقتى، ول تالان- تاراجىلىق پەن بۇلىنشىلىكتى قالامايدى، تابيعاتتىڭ زاڭدىلىعى ماڭگىلىك نارسە، ونىڭ ءوز زاڭدىلعىن بۇلدىرەر بولساڭ، تابيعي اپاتتار تۋىلىپ، جازاعا تارتىلاسىڭ، سوندىقتان تابيعي بايلىقتان لايىقتى پايدالانۋ ادامزاتتىڭ بايلىق جاراتۋىنىڭ ىرىس كوزى ەسەپتەلەدى-دەيدىءال-فارابي. ول دۇنيەدەن ءوتىپ كەتكەنىنە سونشا ۇزاق ۋاقىت بولسا دا، ادامزات قوعامىنىڭ جالپى بەتتىك العا باسىپ، بىرلىكتە دامۋىنا كوپتەگەن يگىلىكى ۇندەۋلەر قالتىرىپ، قازاق حالقىنىڭ جۇرەگىندە ماڭگى ساقتالدى: ”ەكونوميكا مەن قوعامنىڭ دامۋى، ەكولوگيالىق تەپە تەڭدىكتى ساقتاۋ، ادامزات پەن تابيعات، ادامدار مەن ادامدار اراسىندا جاراسىمدى بايلانىستا بولۋدى دارىپتەگەن بولاتىن. ول ۇرپاقتارعا: ”جەيتىن ەشتەمەڭ قالماسا دا، ىرىزدىق شاشقان قۇت مەكەنىڭدى بۇلدىرمە“- دەپ اشىق ەسكەرتۋ بەرگەن بولاتىن.

    تاماشا ءومىردى قاستەرلەپ، تابيعاتتى ايالاۋ__قازاق حالقىنىڭ اتالى ءسوزى. اسان قايعى15-عاسىرداعى ويشىل، فيلوسوف، جاقانگەر. ول ءشوبى ءشۇيگىن جايلى مالعا جەر ىزدەپ، دۇنيەنى كەزگەن ەكەن. اسان قايعى جەلماياسىنا ءمىنىپ الىپ، ۇلان بايتاق كەڭ دالانى كەزىپ، ”سۋى كاۋسار، ماۋەلى اعاشى ءيىلىپ تۇراتىن  ادامدار قيىنشىلىق كورمەيتى ۇجىماقتاي“جەر تابۋ ءۇشىن ءبىر تىنىم الماي دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن كەزىپتى. مۇنداي ”قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان جەر ۇيىق“تابىلماپتى. بۇل تەك ادامداردىڭ جاقسى تۇرمىسقا تالپىنعان، ارمانى بولسا كەرەك.

    اسانقايعى تالاي تالاي اسقار تاۋلاردان اسىپ، تالاي بەتپاق دالانى كەزىپ، تالاي نۋ ورمانى سىڭسىپ، بۇلاعى بۇلىقسىعان ادەمى جەرلەردەن ءوتىپتى. ول جايلى جەردى ءبىر كورىپ بىلەتىن قاتتى سىنشىل ەدى. جەر تۇزىلىسىنە قاراپ شارۋاشىلىق پەن وندىرىسكە ءتيىمدى جانە تيىمسىزدىگىن بىلەدى ەكەن. ول التايعا كەلگەندە:  التى –اق اي وتىراتىن جەر ەكەن قۇشاعىندا ىرىس تۇنعان قۇت مەكەن بولار دەپ باعا بەرىپتى. ال ساۋىرعا كەلگەندە  اتتىڭ ساۋىرىنا ۇقسايتىن جەر ەكەن، بۇل جەردىڭ قىسى سۋىق، جازى سالقىن، جايلى مەكەن- دەپ باعا بەرىپتى. ”التاي“ مەن  ”ساۋىر “دىڭ  اتى وسىلاي اتانىپتى.

    نەشە ءجۇز جىلدىڭ الدىنداعى وسىنداي پاراساتتى باعا كۇنى بۇگىن قۇنىن جويماي كەلەدى. ول بەينە وسى كۇنگى ۇرپاقتارعا تاريحتىڭ پاراقتارىنان تابىلعان جاڭا وقۋلىق سپەتتى.

   اسانقايعى ۇلان بايتاق ساحارانى قورعاۋ جونىندە قۇندى ۇسىنىستارىن الدە قاشان ورتاعا قويعان بولاتىن. ال بۇگىنگى دامىعان داۋىردە، سول كىسىنىڭ ايتقانى كەلگەنىن ءبىلىپ ءارى موينداپ  وتىرمىز. وندا ءبىز ول كىسىنى ” اۋليە“ دەسەك ارتىق بولماس.

    بۇرىنعىلاردىڭ كوشپەندى تۇرمىس ارقىلى سايىن ساحارانى قورعاپ، جايلىمدى تۇياق كەستىلىكتەن ساقتاي بىلگەن پاراساتتىلىعىنا بۇل كۇندە تامسانباي تۇرا المايمىز. اتا-بابالارىمىز سايىن ساحارانى كوز قاراشىنداي قورعاپ، قوينىندا قۇت ۇيىعان ۇلى تابيعاتتى شىرعاسىن شىعارماي كەيىنگى ۇرپاقتارعا قالتىرۋدى ويلاعان. وسىلايشا قازاقتىڭ شۇعىلالى ساحارا مادەنيەتى قايماعىن بۇزباي ساقتالىپ، بۇگىنگى بىزگە جەتىپ وتىر.

    اكەم بۇرىن ماعان: ” اللا تاعالا, ادال ەڭبەك ەتىپ، تالاپتانعانعا تابىس سيلايدى، تابيعاتتى ايالاپ، تىرشىلىك ورتاسىن قورعاعانعا قۇت سيلايدى“- دەپ  ۇزدىك ايتىپ وتىرۋشى ەدى. بۇگىنگى كۇندە اتا-بابامنىڭ وسى التىنداي تىلەگى ورىندالىپ، ۇرپاقتارى بولعان بىزدەر ۇلى تابيعاتتى قورعاۋدى قارشادايمىزدان بويىمىزعا ءسىڭىرىپ، ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاستىرىپ كەلدىك.

说点什么

ءبىرىنشى بولىپ پىكىر قالدىرىڭىز!

avatar
  Subscribe  
ەسكەرتۋ