قىزىل جار (اڭگىمە)

 حاميت بولاتحان ۇلى
 
    بەس دارانىڭ مۇزدى شوقىسىن بۇگىن تاعى بۇلت قورشاپ الىپتى. قىزىل سايدان تاڭ اتىسىمەن كوشكەن جۇپىنى كوش ىلگىپ كەلەدى، نە ءبارى ءۇش-اق تۇيەگە ارتقان كوش الدىندا تورعىن كەلە جاتىر. جاسى ەلۋدەن اسقان ول كويلەگىنىڭ ەتەگىن بەلىنە قىستىرا سالىپ، باسىنداعى كونەتوز شىت جاۋلىعىن شىرتا بايلاپ العان. الدىنعى پۇشىق قارا اتانعا سالعان كەبەجەدە جەتى جاسقا كەلگەن نەمەرەسى”اياعىم تالدى اپا!” دەپ قىڭقىلداپ كەلە جاتىر. قولىنداعى بۇراۋمەن الدىنعى سوزىلىپ جاتقان قارا جولدى كورسەتكەن تورعىن: “شىدا بالام. ءازىر-اق جەتەمىز، كۇن جاۋعالى كەلە جاتىر توقتالمايىق” دەپ بالانى الداعان بولادى. كوش ارتىندا ەرگەن كوك كۇشىكتەن باسقا جاندار كەزىككەن جوق. تورعىن شىتىنىڭ ۇشىمەن اجىمدالعان بەتتەرىن قۋالاي سورعالاپ تۇرعان تەرىن سۇرتكىلەپ كەلەدى. تاڭەرتەڭ ەرتە ءوندىرىس دۇيى باستىعىنىڭ ورنالاستىرۋى بويىنشا كوشكەن بالاسى مەن كەلىنى وتاردا مالدا قالاتىن بولدى دا، تورعىن ءبىر ەرەسەك ەڭبەك رەتىندە قىزىل جارداعى قۇرىلىس ورنىنا جۇمىسقا بارا جاتىر. كونەتوز قازاق ءۇي ەكىگە ءبولىنىپ، جارتىسى وتاردا قالدى دا قالعانىن وسى ءۇش تۇيەگە ارتىپ بەرگەن بالاسى قاستەر كوپ الەككە تۇسكەن. ۇيتكەنى سول سارى قۇنانشا جاقسى ۇيرەتىلمەگەن اساۋ ەدى، كەشەدەن بەرى اياپ كوپ مىنبەي جۇرگەن ارىق قارا قۇنانمەن تۇيە قورادان كوشەتىن كولىك العالى بارعان، تۇيەشى وعان ءۇش اساۋدى كورسەتتى. قاستەر سول جەردە جۇرگەن بىرنەشە ازاماتتىڭ كومەگىندە ءۇستى باسى تۇيە بۇركىگەن جىنعا مالشىنىپ ءجۇرىپ ارەڭ بۇيدالاپ العان. ول” كەبەجە سالاتىن ءبىر تۇيە بەر، بالا وقىس بولادى” دەپ تۇيەشىگە جالىنعاندا تۇيەشى:”وي، قاسقىردىڭ كۇشىگى، الساڭ وسى، الماساڭ مەيلى كوشپەي جۇرتتا قال” دەپ زەكىگەن.
    ارينە قاستەردە وعان قارسى ءسوز ايتاتىن پراۋا دا جوق ەدى. ۇيتكەنى ول ” بايدىڭ ” بالاسى. مۇنى كورىپ تۇرعان شۇڭىرەك كوز سارى شال بەس-التى تۇيەسىن تىركەپ الدى دا اقىرىن ونىڭ قاسىنا كەلىپ ” ماعان ىلەسىپ ءجۇر! قاستەر الگى شالا اساۋ ءۇش قۇنانشا تۇيەنى تىركەدى دە ونىڭ ارتىنان ەرىپ وتىردى. 
   سارى شال ولاردىڭ كورشىسى، قونىسى جاقىنداۋ، ۇيگە باراتىن جول ايىرىعىنان ونى توسىپ تۇردى دا ” بالام، ولارعا ءسوز ايتىپ قايتەسىڭ، مىنا قارا اتاندى ال دا، اساۋدىڭ بىرەۋىن ماعان بەر، اپاڭا ايتا بار، مىقتى بولسىن، بۇل جامان كۇندەرىڭ دە كەتەر” دەپ سالەم ايتتى. قاستەر بۇرىن مۇنداي جىلى ءسوزدى كوپ ەستىپ كورمەگەن ەدى، بارلىق جەردەن ەستيتىنى ۇرسۋ مەن زەكۋ، كورەتىنى الاكوزدى سەستى جانارلار ەدى. قاستەروسىلاردى ويلاپ كوزىنە جاس الا ءجۇرىپ سارى شالعا راحىمەتىن ايتتى دا، قارا اتاندى بۇيدالاپ الىپ ۇيگە كەلدى. ءۇي تاڭەرتەڭ جىعىلعان، شەشەسى جۇكتى بۇيىپ ءتۇيىپ، ەكىگە ءبولىپ تۇيەگە ارتا سالاتىن ەتىپ دايىنداپ قويىپتى. جۇكتىڭ كوبىن قىستاۋعا تاياۋ جۇمىس ورنىنا ءبولىپ، از جەڭىلدەۋىن قاستەرگە وتاردا قالتىراتىن بولدى. ولار تاڭ بوزىنان تۇرىپ اساۋ تۇيەلەرمەن الىسىپ ءجۇرىپ، جۇكتى ارەڭ ارتىپ الدى دا ءجۇرىپ كەتتى. كوش جولى ۇزاق بولعاندىقتان جارىم جولعا دەيىن ەرىپ، اساۋ تۇيەلەردىڭ جۇگىن باسىپ، تۇزەپ بەرىپ كەلە جاتقان قاستەردى شەشەسى بولماي قايتارىپ جىبەردى دە، كوشتى جەتەكتەپ ءجۇرىپ كەتتى. تۇيە جەتەكتەگەن تورعىننىڭ كوز الدىنان وتكەن كۇندەر ەلەسى تىزبەكتەلىپ وتە باستادى…
    سول كەزدە كوكباستاۋدا وتىرعان از اۋىلعا ءبىر كۇندە عانا زامان اقىر بولعانداي قاسىرەت تورلاپ الدى. اعايىندى بىرنەشەۋىن قولشوقپارلار كەلدى دە ءاي-شايعا قاراتپاي ۇستاپ، بايلاپ- ماتاپ الىپ كەتتى. تەك شۋىلداعان ادامدار، شوشىنىپ جىلاعان بالالار مەن ەڭىرەگەن ايەلدەردىڭ ءۇنى عانا كۇز جەلىمەن كەڭىستىككە تاراپ جاتتى. ءىس مۇنىمەن اقىرلاسقان جوق، ەرتەسى سارى ساقال باستاعان ءبىر توپ اپەرباقان كەلدى دە ءۇيدى بۇزىپ جارىپ جىعا باستادى، ولار بارلىق ءۇي مۇكامالدارىن تالاۋعا سالىپ ءبولىپ الدى. سارى ساقال قاسقىر ىشىك پەن پۇشپاق تىماقتى تەڭنەن الىپ شىعىپ كيىپالىپ، قولدى ارتقا ۇستاپ شەردەڭدەي باسىپ، ولاي-بۇلاي ءجۇردى دە، ءبىرازدان سوڭ سارالا قامشىمەن تورعىندى نۇسقاپ: “شۋلاتپا انداعى قاسقىردىڭ كۇشىكتەرىن، كونتەر رۆەلەتسياشىلاردىڭ جوقتاۋشىسى بولماقسىڭدار ما؟!” دەپ تەبىتتى. شوشىعان بالالار جۇگىرىپ بارىپ شەشەسىنىڭ ەتەگىنە پانالادى. اپەرباقاندار ءۇش-ءتورت ءۇيدى بۇزىپ جارىپ تالاماقايعا سالىپ، تۇيەگە ارتىپ الدى دا، كەرەككە جارامايتىن قۇرىم كيىز، ەسكى تەرى-تەرسەكتەردى عانا قالتىرىپ، قىلاياعى كيىم-كەشەك، ازىق-تۇلىكتەن دە تۇگىن قالتىرماي، سىپىرىپ الدى دا، جوندەرىنە كەتتى. تەك جۇرتتا بىقسىپ جاتقان سارى قيدىڭ ءتۇتىنى كۇز جەلىمەن شۋالاڭداي كوككە سوزىلىپ جاتتى. مىنە سول كەزدەن باستاپ باقىتسىزدىق وسى سەميادان شىقپاي قويدى. 
  دادۇي ورنى جىلى كوز دەگەن جەردىڭ باتىس بولەگىنە ورنالاسىپ، ساعىمدالىپ جاتقان شاعىل قارا تاۋ بولاتىن، ونىڭ ارجاعى ۇزىننان ۇزاققا سوزىلعان جىل بويى باسىنان مۇز كەتپەيتىن اقباس شوقىلار ەدى. قارا شاعىلدىڭ استىنعى جاعى قۇمدى دالا بولاتىن دا، سول جەردە قارا بالاق، قارا جۋسان ءجيى وسەتىن. تورعىن بار ءبىرقانشا ايەلدەر سول ارادان جىلى كوزگە وتىن ارتىپ تۇسىرەدى. جول الىس بولعاندىقتان ولار دالاعا تۇنەيدى، نە بولماسا ءتۇن قاتىپ تۇيەمەن جۇرەدى. ءشول دالاعا ءتۇسىپ كەتكەن كۇندەرى دە بولدى. ونىڭ ءبىرجاعىندا ومىراۋدا قالعان جاس بالالارىن ويلاپ، زار ەڭىرەگەن انالاردىڭ داۋىسىن قۇم دالانىڭىزىڭداعان بورانى ءدوي دالاعا الىپ كەتە باردى. تەك اقباس شىڭدار عانا مىناۋ ءيت قورلىق ءومىردى كورگىسى كەلمەگەندەي بۇلتپەن بەتىن بۇركەپ الدى. 
   “اپا، اپا كۇن جاۋدى!” دەگەن نەمەرەسىنىڭ ءسوزى تورعىننىڭ ويىن ءبولىپ جىبەردى، راسىندا بۇلت قاي كەزدە تاۋ باسىتارىن بۇركەپ، جاۋىن سىركىرەپ قۇيىپ كەتكەنىن تورعىن سەزبەپتى. قالتىن وزەنى باعاناعىداي ەمەس تاسىپ اعا باستاپتى، جول لەزدە باتپاققا اينالىپ، تۇيەلەر تاناۋى پىسىلداپ ءجۇرىسى باياۋلاپ كەلەدى. ول جالما-جان كەبەجەدەگى سالعان كورپەنىڭ ءبىر ۇشىمەن نەمەرەسىن قىمتاپ قويدى دا، تۇيە ۇستىنە قىستىرا سالعان شەكپەن قاپتى ىشىنە قاراي بۇرىشتاپ، باسىنا كيىپ، جاڭبىرلىق ەتتى. بەلىن بۋعان شۇپەرەككە كويلەگىنىڭ ەتەگىن قايىرىپ قىستىرىپ الىپ جاڭبىرلاتىپ تارتا جونەلدى. قالتىن وزەنىنىڭ باتىس بولەگى ەداۋىر شىمدى جازىق بولاتىن، سول جەر شۇرايلى بولعاندىقتان ەل تالاسا قوناتىن قۇتتى قونىس ەدى. وسى ات شاپتىرىم جازىق اياق استىنان قاربالاس بولا قالدى، بۇل ماڭايعا نەشە كۇننەن بەرى ءار جەردەن بۇيىرىق بويىنشا كوشىپ كەلگەن ۇيلەر، شاتىرلار، قوستار قاز-قاتار تىگىلدى دە، بۇكىل جازىققا قاراقشى تىگىپ، توعان تارتاتىن بەلگىلەر سالىنا باستادى. جۇمىس ورنى ەرەكشە قاربالاس، ءاربىر ەڭبەك كۇشكە بەلگىلى مولشەردە جەر بەلگىلەنىپ بەرەتىن دە، بىتىرمەگەندەر قوسقا قايتۋعا رۇحسات ەتىلمەيتىن. تورعىن نەشە كۇننەن بەرى قاربالاس ەڭبەكتە ەدى، ول كوش جولىندا جاڭبىر ءوتىپ تىماۋراتىپ قالعان. ءبىراق ءبىر كۇندە ەڭبەكتەن قالىپ كورگەن جوق. اۋىر ەڭبەكتەن باسى اينالىپ، كوزى قاراۋىتىپ، بويىن بيلەي الماي وتىرا كەتكەن. ول ءبولىپ بەرگەن جەردى ەندى بىتىرە الماي قالدى. انانداي جەردە جۋاس تورى اتتىڭ ۇستىندە كيگەنى سارى اسكەري كيىم، ەكى قولىنا شىت جاڭا اق قولعاپ كيگەن بىرەۋ ” مىندەتتەرىڭدى تەز ورىنداپ بىتىرىڭدەر!” دەپ زىركىلدەپ تۇر. قاي كەزدەن باستالعانى بەلگىسىز، جۇرت ونى “اققولعاپ” اتاپ كەتكەن. ول وسى قۇرىلىس ورنىنا جاۋاپتى باستىق. ول ءاركۇنى تاڭ سارىدەن اتقا ءمىنىپ ەلدى قىران جاپقانداي ەتەتىن. ونىڭ قاراسىن كورگەن تورعىن ورنىنان ارەڭ قوزعالىپ توعاندىق جەردى قازا باستادى. وتكەن كۇندەر ونىڭ كوز الدىنا قايتا ورالىپ شۇبىرا بەردى… 
   بۇل العاش كەلگەندە اۋدان قالاشىعىنىڭ ءبىر تام تۇكپىرىندە بەتى-اۋزى بەس باتتام كىر بولىپ، قايىر تىلەپ جۇرگەن جەرىنەن سارى شال جولاۋشى كەلە جاتىپ جولىقتىرىپ، وعان جانى اشىپ، ۇيىنە ەرتىپ بارىپ، ءشاي تاماق بەرىپ ەسىن جيناتقىزعان سوڭ، ونى وسى اۋىلداعى دادۇي ورنىنا ەرتىپ بارعان. سول كەزدە ول جالاڭ اياعىنا سارى شۋحايدى ىلە سالعان، يىعىندا باۋى ۇزىلگەن كونەتوز سارى سومكادان باسقا ەشقانداي نارسەسى جوق، وتە ءمۇساپىر ەدى. ول زاماندا سىرتتان كەلگەن وسىنداي جان باعا الماعان حانزۋلار كوپ ەدى. اۋدان ۇكىمەتى مەيلى قاي ۇلت بولسىن وسىنداي جان باعاالماعانداردى ەڭبەك كۇشى ءالسىز مالشىلاردىڭ وت باسىنا ءبولىپ بەرىپ، ولاردىڭ تاماق تاۋىپ جەپ، جان باعىپ تىرشىلىك ەتۋىنە مۇمكىندىك جاراتاتىن. سارى ساقال دۇيجاڭ سار شالدىڭ كەدەي شارۋا سىندى تاپتىق جاعدايىن جانە ەڭبەك كۇش كەمشىلدىگىن ەسكەرىپ، ونى سارى شالعا مالعا كومەك ەتۋىنە بەرگەن. سارى شال ونىڭ اتى-ءجونىن سۇراعاندا “شياۋ لي” دەپ شۇلدىرلەپ ايتقان حانزشا ءتىلىن ۇقپاعان سارى شال ونى “ءشايىر” دەپ شاقىراتىن. ول قارنى تويىپ تاماق ىشكەن سوڭ، سارى شالدىڭ ىمىمەن جۇگىرىپ جۇمىسىنا زىر جۇگىرىپ كومەكتەستى. كوپ وتپەي ازداپ قازاق ءتىلىن دە ۇيرەنىپ الدى، مال باعۋعا دا ىسىلا باستادى. ” مالدى ءبىزدىڭ ءشايىر باعىپ ءجۇر” دەپ سارى شال مۇرتىن سىلاي رازىلىق بىلدىرگەندە، قالجىڭباس قۇرداستارى ” وي ، ساكە، ۇلدى بولعان ەكەنسىز، قۇتتى بولسىن!” دەپ قالجىڭ ايتاتىن. وسىلاي نەشە جىل بويى وسى ۇيدە تۇرىپ جاتقان ءشايىردىڭ ءبىر-اق كۇندە بىلەگىنە قىزىل جەڭسە كيىپ” قىزىل قورعاۋشى” بولىپ شىعا كەلەتىنىن سارى شال مەن مومىن مالشىلار ويلاپ كورگەن ەمەس. 
   بۇل ءبىر كۇزدىڭ كۇنى بولاتىن، سىرت جەردەن كەلگەن ءبىر توپ وقۋشى قولدارىنا قىزىل كىتاپ ۇستاپ، ەل ارالاپ ءجۇردى دە سارى شالدىكىنە كەلە قالدى. ولار الدىمەن ءۇي ىشتەرىندە نە بار ەكەنىن سۇراستىرىپ وتىردى دا، ازدان سوڭ “تەڭدەرىڭدى شەش!” دەپ بۇيىرىق بەرىپ، ساندىقتىڭ تۇبىندە جاتقان ءالى جاپسىرعانعا ۋاقىتى بولماعان قازاقي ويۋلاردى ” ءتورت كونە” دەپ سىرتقا الىپ شىعىپ ورتەپ جىبەردى دە، بەس قاپشىق اقباس سىرىڭكەنى “حاۋىپتى زات” دەپ الىپ كەتتى. ولار تىنىش كەتكەن جوق.” ءشايىر بىزبەن بىرگە توڭكەرىس جاسايدى، مالىڭدى ءوزىڭ باعاسىڭ!” دەپ بۇيىرىپ، ءشايىردى ەرتىپ كەتتى. بۇل سۇمدىقتان شوشىپ قالعان سارى شال مەن كەمپىرى ” استاپىراللا، تاعى نە پالە كەلدى؟!” دەپ شاۋىپ بارا جاتقان الگىلەرگە باجىرايا قاراپ اڭىرىپ تۇرىپ قالدى. مىنە سول كەتكەننەن ءشايىر قايتا ورالمادى.
  الىس قۇلاقتان “ءشايىر قىزىل قورعاۋشىلاردىڭ باستىعى بولىپ، ەل ارالاپ، توڭكەرىس جاساپ ءجۇر!” دەپ ەمىس-ەمىس ەستىپ ءجۇردى. ءشايىر بۇل كەزدە قازاقشا سوزگە ابدەن جەتىلىپ بولعان. ونىڭ ۇستىنە ەلدىڭ جاعدايىنا ابدەن قانىق تا بولىپ بولعان ەدى. ءبىر كۇنى شايىردەن سارى شالعا: ” جيىننان قالماي كەلسىن!” دەگەن بۇيىرىق كەلدى. بۇل كوز دەگەن جەر ەدى. قالىڭ قارا نوپىر مالشىلار جيىلىپ قالعان ەكەن، ءبىرازدان سوڭ، ءبىرقانشا ادامداردىڭ باسىنا شەڭبەرلى قاعاز قالپاقتى كيگىزىپ، مويىندارىنا ەسكەك سياقتى بىردەمەلەردى اسىپ، قولدارىن ارتىنا قايىرىپ بايلاپ، توپتىڭ ورتاسىنا الىپ شىقتى.” جوعالتايىق! ءيت باسىن جانشىپ تاستايىق!” دەپ ساڭقىلدعان ۇراندار اسپانعا كوتەرىلىپ جاتتى.
  ” قازىر گۇڭشە كوتەرىلىس اترەتىنىڭ باستىعى لي تۋانجاڭ سوزگە شىعادى” دەپ جاريالانعاندا سارى شال ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەي قالدى. باسىنا سارى شاپكى كيىپ، بەلىنە جالپاق بەلباۋ بۋىنىپ، سول بىلەگىنە قىزىل جەڭدىك تاعىنىپ، ەكى قولىنا كىرشىكسىز اق قولعاپ كيىپ، شەردەڭدەي باسقان ءشايىر، قامشىسىن بىلەپ ورتاعا شىقتى. ول جينالعان كوپشىلىككە قولىن سەرمەپ تۇرىپ: “قانە، بەس ءتۇرلى ەلەمنتتەر، قىلمىستارىڭدى تاپسىرىڭدار! دەپ اقىردى دا، تالتاڭداي ءجۇرىپ ءبىر شالدىڭ جانىنا بارىپ: “سەن قانشا قىزىل اسكەردى ءولتىردىڭ، ايت قانە؟! وزىڭنەن باسقا تاعى كىمدەردى بىلەسىڭ؟!” دەدى. ءدىر-دىر ەتىپ شوشىپ كەتكەن قارا شال:”باگاجا سوعىسىندا وزىمە قارسى وق اتپاق بولعان مابۋفاڭ سارى اياقتارىنىڭ بىرەۋىن كوزدەپ اتىپ قالعانىمدا، اتتان ۇشىپ كەتكەن، ودان باسقا جاۋعا قارسى وق اتپادىم! وزىمنەن باسقالاردىڭ وق اتقان اتپاعانىن راسىندا بىلمەيدى ەكەنمىن! ” دەي بەرىپ ەدى، ” وي، زاندەم !” دەپ دولدانعان ءشايىر قارا شالدىڭ قاسىنا جۇگىرىپ بارىپ، ونى سارى الا قامشىمەن باسى كوزىنە قاراماي وسىپ-وسىپ جىبەرگەندە بەتىن قان جاۋعان قارا شال جىعىلىپ ءتۇسىپ، ەسەڭگىرەپ كەتتى. بەتىنەن شىم-شىم ەتىپ شىققان قىزىل قان سازدى جەردى بوياپ جاتتى. سارى شالدىڭ شىدامى كەتتى، ول قالبىراقتاپ وسى شايىرگە ايتىپ قويايىنشى دەپ توپتان وزا شىعىپ: “ءشايىر قاراعىم…” دەپ تاياي بەرىپ ەدى، سول-اق ەكەن شاتىناپ تۇرعان ءشايىر: ” ەي! قاقپاس، لي تۋانجاڭ دە!” دەدى اقىرىپ. “لي تۋانجاڭ” دەدى سارى شال: ” مىنالاردى وسىعۇرشا ۇرىپ-سوقپاي، اقىرىن ايتقىزۋعا بولاتىن شىعار قاراعىم” دەي بەرىپ ەدى، اققولعاپ ايعايعا باستى: ” قارا مىنا قاقباستى، تاپ جاۋىنا بۇيرەگى بۇرىلا قالعانىن، الىپ شىعىڭدار ورتاعا!” دەدى قامشىمەن نۇسقاپ. قالاي بولعانىن بىلمەگەن سارى شال ەدەمدە الگىلەردىڭ قاتارىنا تىزىلە قالدى. بارلىق ايعاي شۋدى ول بىرتە-بىرتە ەستىمەي قۇلاپ تۇسكەنىن ءوزى دە بىلگەن جوق. ءبىر ۋاقىتتا ويانا كەلگەن سارى شالدىڭ ەسىنە ءشايىردى ەڭ العاش تام تۇكپىرىندە قارالا ساتپاق بولىپ، اش جالاڭاش وزەۋرەپ وتىرعان جەرىنەن اتقا مىنگەستىرىپ ۇيىنە اكەلگەندەگى ءمۇساپىر كەيپى ەلەستەدى. ونى ءوز بالاسىنداي كورىپ، كەمپىر- شال ەكەۋى بار ءتاتتى ءدامدىنى الدىنا توسەپ، جالبىراقتاپ قارنىن تويعىزىپ، كيىمدەرىن بۇتىندەپ ادام قاتارىنا قوسقاندىعىن ويلاپ كۇرسىنىپ جىبەردى. بۇل كەزدە اسپان شايداي اشىق، جۇلدىزدار ءباز-باياعىسىنشا جىمىڭداپ تۇرعان، بوزامىق اي ساۋلەسى استىندا قالتىن وزەنى ءباز-باياعىسىنشا جىلىپ اعىپ جاتىر.
   ول باسىن ارەڭ كوتەرىپ جان-جاعىنا قاراپ ەدى، انانداي جەردە ات جەتەكتەپ كونە كوز تورعىننىڭ بالاسى قاستەر كەلىپ قالعان ەكەن. “اتا، اتىڭىزدى الىپ كەلدىم، اپام اپارىپ اتتاندىرىپ جىبەر دەپ تاپسىرعان ەدى” دەپ تاياقتان دەنەسى سال-سال بولىپ قالعان سارى شالدى اتقا ارەڭ سۇيەپ مىنگىزدى. كوزى قاراۋىتىپ ۇيىنە قاراي كەلە جاتقان سارى شال سوناۋ الىستاعى اي جارىعىندامۇنارتىپ جاتقان اقباس شىڭعا مۇڭايا قاراپ: “دۇنيە دەگەن وسى، دۇنيە دەگەن وسى!” دەپ ءوزى دە ۇعا بەرمەيتىن بىردەمەلەردى كۇبىرلەپ كەلە جاتتى. مىنە وسىدان باستاپ “ءشايىر” اتى اتالمايتىن قايتا “سالۋەتتى لي جۋىرىن” دەپ اتالاتىن بولدى. ءشايىر اتتىڭ جاقسىسىن تاڭداپ ءمىنىپ، قولىنان اق قولعاپ پەن سارى الا قامشىنى تاستاماي جۇرەدى. بۇل سارى الا قامشىنى ءشايىر سارى شالدىڭ ۇيىندە تۇرعان كەزىندە شال بايقۇس ونى ءوز بالاسىنداي كورىپ: ” جىگىت ادام اتقا مىنگەندە قامشىسىز جۇرسە، اتى جۇردەك بولمايدى، تاعى الدىڭداعى ءجايىپ جۇرگەن مالدى جاسقاۋعا ىستەتەسىڭ” دەپ ءوز قولىمەن ارناۋلى جاساپ بەرگەن ەدى. ەندى سول قامشىمەن مالدى ەمەس ءوزىن سويىلعا جىقتى! “وي، بايانسىز دۇنيە-اي دەشى، بىرەۋگە مىلتىق ۇيرەتتىم، ول مەرگەن بوپ مەنى اتتى، كۇشىك اسىراپ ءيت ەتتىم، ول كەپ بالتىرىمدى قاناتتى دەگەن وسى ەكەن عوي!!” دەگەن سارى شال اۋىر قاسىرەتپەن كۇزەلە  كۇرسىندى.
   مىنە بۇگىن قىزىل جارداعى قىستاق ورنىنا تورعىن اۋىرعان بالاسى قاستەردى دوحتىرعا الىپ كەلدى. ول كەزدە جالاڭ اياق دوحتىردان باسقا ارناۋلى دوحتىر از ەدى، جاڭا قىزمەتكە ءبولىنىپ كەلگەن جاڭ فاميليالى دۇرديگەن ەرىن قارا دوحتىر قاستەردى ولاي اۋناتىپ، بىلاي اۋناتىپ تەكسەرىپ كوردى دە، بۇل وسى اۋىلدىقتا جاتا تۇرسىن، مۇمكىن “سوقىر ىشەك” بولار دەدى. تورعىن: ” مەن بالامدى اۋدان ورتالىعىنا اپارىپ كورسەتسەم، بولا ما، بالا شىداماي تۇر” دەپ اۋدارۋشى ارقىلى جاڭ دوحتىرعا ايتقىزىپ ەدى، الگى جاڭ دايفۋ دەگەنى ەرنىن ونان ارى ءدۇرديتىپ: “مۇنى لي جۋىرىنعا ايتىڭدار!” دەپ قولىن سىلتەدى دە جۇرە بەردى. 
   وسى جەردە بالشىقتان قالاعان بىرنەشە اۋىز ءۇي بار بولاتىن، ونىڭ ءبىرى گۇڭشى ورنى، كوپ ۇستەلدىڭ جانىندا وتىرعان اققولعاپقا يمەنە قاراعان تورعىن: “لي جۋرىن، بالام قاتتى اۋىرىپ تۇر، اۋدانعا اپارىپ كورسەتۋگە رۇحسات ەتىڭىزدەر!” دەپ ەدى، ول سۇستانىپ: “بالاڭدى جاڭ دوحتىر تەكسەرىپ كورسىن!” دەدى. وسى كەزدە جاڭ دوحتىر دا كىرىپ كەلدى، ول حانزۋ تىلىمەن اققولعاپقا بىردەمەسىن ايتىپ جاتتى. ازدان سوڭ اققولعاپ تورعىنعا: “بالاڭ سوقىر ىشەك ەكەن، وسى جەردە وپەرەتسيا جاسالادى!” دەدى. بۇنى ەستىگەن تورعىن شوشىپ كەتتى: “ويباي، لي جۋىرىن، بۇل جەردە بۇرىن ەشقانداي ادامعا وپەرەتسيا جاساپ كورمەپ ەدى عوي، جالعىز قۇلىنىما وقىس بولسا قايتەم!” دەپ جىلاپ جىبەردى.”ءسوزدى دوعار، سەن تاپ جاۋى، جاڭا ىسكە قارسى بولماقشىسىڭ با؟ دۇنيەدە جوق كەرەمەتتى ءبىز جاراتا الامىز!” دەدى اققولعاپ قولىن سەرمەپ.
    تورعىن وسى جەردەن قالاي شىققانىن ءوزى دە بىلگەن جوق، ولاي-بۇلاي جۇگىرىپ كوردى، ءبىراق ول زاماندا ءار كىم ءوز باسىن قورعاۋدان اسپايتىندىقتان ءبىر ءالسىز ايەلگە ەشقايسىسى كومەك قولىن سوزا العان جوق، امالسىز وپەرەتسيا وسى جەردە جاسالاتىن بولدى. قىزىل جاردىڭ سۋىعى ۇدەپ، تۇتەپ تۇرعان قاراشا ايىنىڭ باسى بولاتىن، قىزىل تامنىڭ ىس شالعان ءبىر بولمەلى ۇيىنە بۇگىن توبەسىنە ءبىر قانشا ءاديال ۇستاپ، وپەرەتسيا ءبولىمى جاسالا باستادى. جاڭ دوحتىردىڭ نەشە كۇننەن بەرى جازىپ جۇرگەن “وپەراتسيا جوباسى” دا دايىندالىپ بولعان. “ءتورت مىڭ مەتر بيىكتىكتەگى اۋاسى جوعارى، شارت جاعدايى ناشار، شالعاي رايوندا وپەرەتسيا ءساتتى بولدى” دەگەن حابار دوكلات دا الدە قايدا جازىلىپ اققولعاپتىڭ تەكسەرۋىنەن وتكەن. ەمىس-ەمىس ەستىلگەن بالانىڭ شىڭعىرعان، ىڭىرسىعان داۋسى انا جۇرەگىن تىلگىلەپ جاتقانداي، ءبىراق دوحتىرسىماقتار وپەرەتسيا ۇيىنە ادام كىرگىزبەدى. ولار : “وپەرەتسيا ەكى ساعاتتا اياقتايدى” دەگەن سوزبەن ۋاقىتتى ۇزارتا ءتۇستى. توسىپ تۇرعان تورعىن ابىرجۋمەن تاقاتى تاۋسىلدى. العاشىندا اۋىق-اۋىق ەستىلىپ تۇرعان بالا داۋىسى ەندى ەستىلمەي دە قالدى. دالا دا تۇرعان انا جانە توپتى مالشىلار قىستىڭ قاقاعان ايازىنا قاراماي، ەسىك الدىندا بالانىڭ وپەرەتسيادان امان شىعۋىن تىلەپ، ءتورت كوزبەن كۇتىپ تۇر. تاڭەرتەڭ ەرتە جاسالعان وپەرەتسيا تۇسكە دەيىن ءالى اياقتاعان جوق. تورعىن بالاسىنىڭ اتىن اتاپ زار ەڭىرەۋدە. تورعىننىڭ جانىنداعىلار: ” تورعىن وپەراتسيا ءازىر اياقتايدى دەيدى، بالاڭ امان شىعادى، ساۋىعىپ كەتەدى، ابىرجىما!” دەپ كوڭىل جۇباتقان بولادى.
  قاستەر العاشىندا ءوز دەنەسىنە تيگەن سۋىق ىسپەرتتەن تىتىركەنىپ كەتتى، ولار وتكىر دە ەپتى قايشى پىشاقتاردى قاتارلاپ قويا باستاعاندا، ونىڭ كوز الدىنا گۇڭشى ورنىنداعى “تايقازانعا” سوعىم سويۋ الدىنداعى پىشاقتاردى جالاڭداتا قايراپ وتىراتىن قولشوقپارلار ەلەستەدى. ەندى انە- مىنە دەگەنشە مۇرنىنا اق داكى قويدى دا ءبىر سۋىق سۇيىقتىق زات قۇيىپ جىبەرىپ ەدى، ول قاراڭعى دۇنيەگە سۇڭگي جونەلدى. ول ءوزىن قالىڭ شاتقالداعى جىنىس ورمان ىشىندە ەكەم دەپ ويلايدى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز قالىڭ اعاش ورتاسىندا جاپادان جالعىز كەلە جاتىر ، ەكى جاعى تىپ-تىك جالاما جارتاس، كۇركىرەگەن اساۋ وزەن جارتاستىڭ استىندا تاسىپ اعىپ جاتىر. كەنەت الدىنان شىعا كەلگەن ۇلكەن قوڭىر ايۋ اۋىزىن ارانداي اشىپ تۇرا ۇمتىلدى. ول قايدا قاشارىن بىلمەي ەسىنەن تانىپ كەتتى. ءبىر كەزدە ەسىن جيىپ الدى، بالكىم ناركوز ءدارى قايتقان بولسا كەرەك. ونىڭ دەنەسى قوزعاۋعا كەلمەدى، ەرنى كەبەرسىپ قاتتى شولدەسە دە اۋزى سوزگە كەلەر ەمەس، تەك بىرەۋدىڭ ىشەك-قارنىن اقتارىپ جاتقانىن سەزدى. “جاڭاعى ايۋ مەنى جەپ جاتقان بولار!” دەپ ويلاپ جاتىپ، قايتا تالىقسىپ كەتتى.
     ول كەزدە جاڭ دارىگەر قاتتى ابىرجۋدا ەدى. ول بۇرىن سوقىر ىشەك وپەرەتسياسىن جاساپ كورمەگەن. بۇگىن ول ءىشتى تىلگىلەپ اشىپ السا دا، سوقىر ىشەكتىڭ قايسى ەكەنىن پارىقتاي الماي، ءىشتى ارالاستىرا بەرۋمەن بولدى. ەڭ اقىرىندا امالسىز ءىشتى قايتادان تىگىپ قويىپ، كومەك سۇراۋعا بەكىدى. بۇل جەر اۋدان قالاشعىنان الىس بولعاندىقتان امالسىز قالدى. بالانى بىردەن ءبىر قۇتقارۋ ءادىسى كورشى اۋىلدىقتان دوحتىر شاقىرۋ ەدى. كوپشىلىك اناداي جەردە داۋال تۇبىندە زار ەڭىرەپ وتىرعان تورعىندى كورگەندە توزە المادى. ءبىر ەكى جىگىت ءتۇن قاتىپ سۋىت ءجۇرىپ، سارعال اۋىلىنا كەتتى. وسى ءتۇنى ماڭايداعى مالشىلار بالانىڭ احۋالى جونىندە ەمىس-ەمىس كۇبىر-سىبىرمەن بولدى. تاڭ اتا اكەلىنگەن دوحتىر وپەرەتسيانى قايتا جاساپ، سوقىر ىشەكتى ءساتتى الىپ تاستادى. جانە جاڭ دوحتىردىڭ سوقىر ىشەكتى تانىمايتىن قىلىعىنا قاتتى كۇيىنىپ، سوگىس ايتتى. “ايتەۋ بالامنىڭ جانى امان قالعان سوڭ بولدى” دەپ جىلاپ جىبەردى تورعىن. 
    ەسىن ارەڭ جيعان قاستەردىڭ وسى كەزدە ەرنى جارىلىپ كەبەرسىپ بولعان ەدى. ول قاتتى شولدەسەدە تەك قانا الگى قوڭىر ايۋدىڭ ارانداي اۋزىنان امان قالعانىن، اناسىنىڭ جانىنا امان-ەسەن قايتا ورالعانىن بىلگەندە اناسىنىڭ ومىراۋىنا بەتىن باسا بەردى … قاڭتاردىڭ قاقاعان سۋىق، بۇلت بۇركەپ، اياز سورعان كۇندەرىندە، وسى ەلدىڭ تاڭەرتەڭگى تىرشىلىگى ادەتتەگىدەن ەرتە باستالىپ كەتكەندەي، سازداردى جاعالاپ اندىز-اندىز قونىستانعان اۋىلداردىڭ ميقيعان بالشىق ءۇيىنىڭ مورجاسىنان شىققان كوكشىل تۇتىندەر كەڭىستىككە كوتەرىلە الماي قيعاشتاپ شۋاتىلىپ جاتىر. شىمنان ويىپ، قالاي سالعان قورالاردىڭ كەتىك جەرىنەن بىرەر اتان سەركەلەردىڭ قاراعايداي ءمۇيىزى مەن مۇندالاپ كورىنگەنى بولماسا قويلار سۋىقتان قورعالاپ جاتقان ورنىنان قوزعالعان جوق.       بۇل ۇيدەگى “دوڭگە جات” اتتى قاباعان قارا توبەتتى ەرتەدەن بىلەتىن قاستەر تىم الىستان قامشىسىن ەكى بۇكتەپ ۇستاپ، ازان-قازان بولىپ باقىرىپ كەلە جاتقان سارى پۇشىق اتاننىڭ باسىن ىركە تارتىپ كەلەدى. قوراعا تاياپ قالعاندا كۇزدە اساۋ شىبار قۇنانمەن رۋلاس تۋىسى ەربولدىڭ ۇيىنە امانداسا بارعاندا ەسىك پەن توردەي قارا توبەت اساۋ قۇناننىڭ قۇيرىعىنان الا ءتۇسىپ، قۇنان شىڭعىرا موڭكىگەنى، سول كەزدە ونىڭ بار ىستەگەنى تاقىمىن شاماسىمەن قاتتى قىسىپ، تىزگىندى قىمقىرا ۇستاپ العانى، قۇنان موڭكىپ بارا جاتقاندا الىستاعى اقباس تاۋلار وعان بەينە ورنىنان قوزعالىپ كەتكەندەي ءبىرى جوعارى، ءبىرى تومەن كورىنگەنى ەسىنە ءتۇستى. ءتىپتى جاقىنداعى اۋىل ۇيلەردىڭ ءوزى قاپتاپ جۇرگەن مالمەن بىرگە ىرشىپ جۇرگەندەي سەزىلگەن ەدى وعان.
     ونىڭ باسى اينالا باستادى، ەگەر ۇيدەن ءۇي يەسى شىعىپ ونى يتتەن قورعاپ ايىرىپ الماعاندا، نە اساۋدان جىعىلىپ، نە يتكە قاپقىزىپ الاتىنى ايقىن ەدى. “سول ءيتتىڭ ءتۇرىنىڭ جامانى-اي، ەكى كوزى قىپ-قىزىل بولىپ ادامعا ۇمتىلعاندا جەپ قويا جازدايدى ەكەن!” دەپ كۇبىرلەگەن قاستەر اياعىن سارى اتاننىڭ قومدىعىنا قىمتاي ءتۇستى. ءبىراق ۇيگە تاياپ كەلگەنگە دەيىن الگى قارا توبەت ونىڭ كوزىنە شالىنعان جوق. ول تام ءۇيدىڭ الدىنا كەلىپ تۇيەسىن شوگەرمەكشى بولا بەرگەندە، قورانىڭ ىقتاسىن جاعىندا جاتقان قارا توبەتكە كوزى ءتۇسىپ، الدىڭعى اياعىن بۇگىپ بارا جاتقان تۇيەسىن جالما-جان قامشىمەن تارتىپ-تارتىپ جىبەردى. قامشى وتكەن تۇيە قايتا قارعىپ تۇردى. ول ەندى انانداي جەردە جاتقان يتكە جالتاق-جالتاق قاراپ “ەرەكە، ەرەكە” دەپ ايعاي سالدى. وسىعان دەيىن ۇيدەن ءتىرى جان شىققان جوق. ءبىراق مۇندايدا باياعىدا اتىلىپ كەلىپ اتتىڭ قۇيرىعىنان الاتىن قارا توبەت باسىن كوتەرىپ قاراعانى بولماسا “مىڭق” ەتكەن جوق. ول ەندى ىزا بولا باستادى، ءبىر جاعىنان سازدى جەردىڭ تاڭەرتەڭگى ايازى ونى قاتتى توڭدىرعان ەدى. مىقتاپ بايلاپ العان تۇلكى تىماعىنىڭ الدى مەن قوسا كىرپىكتەرىنە قىراۋ تۇرىپ، قولى يكىمنەن قالعان ەدى. تۇيەدەن تۇسەيىن دەسە انا جەردە جاتقان ايۋداي قارا توبەت باس سالا ما دەپ قورقادى. مورجادان بۋداقتاپ شىعىپ جاتقان تۇتىنگە قاراعاندا بۇل ۇيدەگىلەر الدە قاشان تۇرىپ العانى بەلگىلى. وسىلاي تۇرعاندا اياز سورعان اعاش ەسىك “شيق” ەتىپ اشىلىپ، جاسىل كويلەك كيگەن باعيلاش شىعا كەلدى دە: -” وي، قاينىم-اۋ، تۇيەڭنەن تۇسپەي، تاڭ اتپاي شاقىرعان اتەشتەي، نەگە قوقيىپ وتىرسىڭ؟” دەدى. “وي، انا پالەڭ ادامدى ۇيگە كىرگىزە مە، جەپ قويماي”-دەدى قامشىمەن ءيىتتى نۇسقاعان قاستەر. باعيلاش: “وي، قاينىم-اۋ، ول ەندى باسىن باسىپ جاتساڭدا قىڭق ەتقىڭق ەتپەيدى” دەپ سويلەي ءجۇرىپ ونى تۇيەدەن ءتۇسىرىپ الدى. قاستەر: “بەلدى بەكەم بايلاپ، قۇربان بەرۋدەن قورقپاي….” دەپ ءبىر ۇزىن ءسوزدىڭ باسىن ايتا كىرىپ ەدى، ءسوزىن باعيلاش ءبولىپ اكەتتى: “وي، بۇل قاينىم قۇربان بەرۋدەن قورىقپاعاندى قويىپ، جاڭا يتتەن قورىققانىنان تۇيەنىڭ ۇستىندە قاتىپ قالىپتى!” دەدى سىقىلىقتاي كۇلىپ. “ءتايت، بىرەۋ ەستىپ قالسا، كۇلكىنىڭ ۇلكەنىن سوندا كورەسىڭ”دەپ كەلىنشەگىن قاعىپ تاستادى ەربول. ” وي، قاستەر باۋىرىم ەكەنسىڭ عوي، مىنا قاتىن قالجىڭ ايتام دەپ اسىرىپ الدى، توڭىپ كەتىپسىڭ عوي، وسى زاماندا اۋىز باققان جاقسى، ءبىزدى قويىپ ءيت ەكەش ءيت تە ۇرۋدەن قالدى ەمەس پە!” دەدى ەربول قاستەرگە شاي ۇسنىپ جاتىپ. ەربول وسى ءوندىرىس دۇيىنىڭ ورتالاۋ جەرىنە ورنالاسقان مالشى، تاپقا تالداۋدا ورتا شارۋا بولعان، ونىڭ سەمياسى قىستاۋعا قونعاننان بەرى زور جيىن اشاتىن ورىن بولعان. كەيدە كۇندىز، كەيدە تۇندە ۇزدىكسىز وسى ارادا جيىن اشىلاتىن. ارينە “دوڭگە جات” اتتى وسى ءيت العاشىندا كەلگەن كىسىلەردىڭ اتىمەن الىسىپ، مازاسىن الىپ يەسىنىڭ قورعاۋىمەن كىسىلەردى ۇيگە ارەڭ كىرگىزىپ ءجۇردى. كەيىن وسى ۇيدە ەكى كۇندە ءبىر جيىن اشىلاتىن بولعاندىقتان ول ءيت جالىعا باستادى، قانشا ارسالاڭداپ اتتىڭ قۇيرىعىنان السادا، ادامداردى جەڭىپ الا المادى. كەيدە كەيبىر جەل وكپەلەر قامشىمەن ونى تۇمسىعىنان وسىپ جىبەرسە، ىزا بولعان ءۇي يەسى دە وعان ۇزدىك تاياق الا جۇگىردى. نە ەكەنى بەلگىسىز ءبىر رەت ەكى اتتى ادام ۇيگە كەلگەندە، قارا توبەت ولاردى اتتان تۇسىرمەي قويدى، اشۋلانعان ءۇي يەسى شوم اعاشپەن ونى قۇلاق شەكەدەن قاعىپ جىبەردى، وسىدان باستاپ ول ادامعا الباتى ۇرمەيتىن بولا باستادى. 
    كەيىن ادام اياعى ۇزىلمەيكەلگەندىكتەن، ول ەندى ادام بالاسىنا ۇرىمەيتىن مىنەزگە اۋىستى. “قاستەر، پالەنىڭ ءبارى ادام دا عوي، ءوز بەتىمەن كەتسىن، مىنا ءبىر توپ سويىل سوعاردان ادام تۇرعوي ءيت ەكەش ءيت تە جالىقتى بىلەم!” دەگەن ەربول تاعى ءبىر اڭگىمەنى ونان ارى قاراي جالعاستىرىپ كەتتى. ءبىر كۇنى قوي قايتارىپ كەلە جاتسام ۇيدىڭ ماڭايى قاراڭ-قۇراڭعا تولىپ كەتىپتى، ءبىزدىڭ ءۇي ەلدىڭ ورتاسى بولعاندىقتان وعان تاڭعالىپ كەتكەنىم جوق. ءبىراق تاياپ كەلگەندە قورانى شىر اينالا جۇگىرىپ جۇرگەن بەس التى ادامدى كورىپ تاڭ قالدىم. ولاردىڭ ارقاسىنا ءتورت بۇرىشتى سازدىڭ شىمىن تاڭىپ تاستاپتى. اققولعاپ قورا ورتاسىندا قولىنا رازەينكە بيشىك ۇستاپ، شاماسى ون التى ون جەتى جاستارداعى بەس التى وقۋشىنى باستاپ الگىلەردى جۇگىرتىپ ءجۇر. مۇنداي سۇمدىقتى كورگەنىم وسى ەدى. اقىرىنداپ قالعاندارىن بيشىكپەن وسىپ كەتەدى، كەيبىرەۋلەرىنىڭ بەتتەرىندە قان داقتارى بار. “بۇل ايدالىپ جۇرگەندەر وسى ءوزىمىزدىڭ اۋدانداعى بۇرىنعى ءمانساپ باسىنداعى “قوقانبايلار” مەن ءار اۋىلدىقتاعى “قولشوقپارلار” مەن “يتارشىلار” بولىپ شىققانى مەنىڭ ءۇش ۇيقتاسام ويىما كىرمەگەن ءىس ەدى، “كەزەك ەكى ءتاڭىر ءبىر” دەگەن وسى ەكەن-اۋ دەدى ەربول ەنتىگىن باسا الماي. ول اڭگىمەسىن ونان ارى جالعاستىرىپ: “لي تۋانجاڭ بۇلارىڭ….” دەي بەرگەن ەدىم، “ولار قوعامنىڭ سىپىرىندىسى، زاۋفانپايلار(كەرى توڭكەرىسشىلەر)، ولارعا ەندى ەشقانداي جان اشىرلىق ىستەۋگە بولمايدى”- دەپ ءسوزى اياقتاماي جاتىپ دارمەنى قۇرىعان بىرەۋدى “تەز جۇگىرمەدىڭ” دەپ، ۇمتىلا بارىپ بيشىكپەن تارتىپ قالدى. ول جالىپ ەتىپ ۇشىپ ءتۇستى. بيشىك ءدال وڭ جاق شەكەدەن قۇلداي تيگەن ەكەن، قان شىپىلداپ شىعا كەلدى. ول تۇرا الماي جاتتى، ەكى-ءۇش اپەرباقان بارىپ ونى جۇلقىلاپ تەۋىپ جاتىر. بۇنى كورىپ تۇرۋعا ءداتىم شىداماي بۇرىلا بەردىم. مەن ۇزدىك تاڭ بوزىنان قويدىڭ ارتىنان كەتەمىن، بۇنداي سۇمدىقتى كورىپ وتىرعىم كەلمەيدى، ارەدىك وڭاشا قالعاندا جەڭگەڭ كورگەن بىلگەن ىستەرىن شىرعاسىن شىعارماي ماعان ايتىپ بەرگەندە تۇرشىگىپ كەتەم، الگى “قىزىل قورعاۋشى” دەگەندەر كەيدە انا كۇرەسكە العانداردى ات قىپ نوقتالاپ ءمىنىپ، “تەز جۇگىر!” دەپ قامشىنىڭ استىنان الادى. ولاردىڭ كوبى كىنالى بولعانىمەن ىشىندە جالامەن كەتكەن كىناسىزدارى دا بار، سۇمدىق-اۋ ادامدى ايۋان قۇردى كورمەيدى عوي مىنا انتۇرعاندار!” دەپ تەرىس قاراپ كەمسەڭدەپ كەتتى ەربول. باعيلاش وسى كەزدە وكسىك اتىپ وتىر ەدى. 
   قىزىل جارداعى توعان تارتىلىپ، جەر اشۋ جۇمىسى كۇندى تۇنگە جالعاپ ءجۇرىپ جاتتى. اققولعاپ قانشا بەزەكتەپ ات ۇستىنەن تۇسپەي ەڭبەكشىلەرگە تەپەكتەسەدە ەڭبەك كۇش از بولعاندىقتان جۇمىس ماندي قويمادى. بۇل ءار كۇنگى جۇمىس ءبولۋىن جەكە ادامعا ولشەپ كوتەرتىپ تاستاپ، ەگەر ورىندالماسا قوسقا قايتىپ تاماق ىشۋگە رۇحسات ەتپەيدى. ادامداردىڭ ءبارى جاپالى ەڭبەكتەن تۇرالاي باستادى. جاستار جاعى ايتەۋىر شىداپ كەلە جاتسادا مال باعۋعا شاماسى جوق قارتاڭ مالشىلارعا بۇل جامان باتتى. بۇرىن تەسە كۇرەك دەگەن نارسەلەرمەن جەر اشىپ توعان سالىپ كورمەگەن مالشىلار ،بۇگىن “قۇداي باسقا سالدى، قۇل كوندى” دەگەندەيىن امالسىز اۋىر جۇمىستىڭ الەگىندە ءجۇر. كۇندە جۇلدىز باردان جۇمىسقا شىعىپ، ءتۇن جامىلعانعا دەيىن ىستەلەتىن اۋىر ەڭبەك ولاردى ابدەن قالجىراتتى. تورعىن جاقىننان بەرى جوتەلىپ ناۋقاستانىپ جۇرگەن ەدى، ءبىراق شاراسىز جۇمىسقا شىعا بەردى، اققولعاپ كۇندەر وتكەن سايىن ەلدى قىسۋىن كۇشەيتە باستادى. ۇيتكەنى ول وسى رەتكى جەر اشىپ، توعان تارتۋ كەلەر جازدا ءشوپ ەگىپ شىعۋدى كوزگە ءتۇسۋ ماقساتىندا جوعارعى ورىنعا الدىن الا دوكلات ەتىپ قويعان بولاتىن. بۇل كۇندەرى ونىڭ ويى تەك جۇمىس قارقىنىن تەزدەتىپ، توڭ جۇرگەنشە جەر اشىپ، توعان تارتىپ بولۋ ءۇشىن ەلدىڭ ءولى-تىرىسىمەن جۇمىسى بولمادى. تالاي ناۋقاستاردى “وتىرىك اۋىردىڭ” دەپ جۇمىس باسىنا زورلىقپەن ايداپ اپارىپ ىستەتىپ ءجۇردى. بۇعان قاراعاندا تورعىن سياقتى تابى جات دەلىنگەندەرگە ول ءتىپتى قۇتىرىنا ءتيستى، ءارى باسقا ادامداردىڭ كومەك كورسەتۋىنە ءتىپتى دە جول قويمادى.
   بۇگىن تورعىن تاڭ سارىدەن ورنىنان ارەڭ تۇرىپ، قىبىرلاپ جۇمىس ورنىنا باردى. نەمەرەسى قوستا جالعىز قالعان بولاتىن، ءبىر ءتاۋىرى كورشى وتىرعان اسپازعا بالاعا كوزقۇلاق سالۋدى تاپسىرىپ كەتكەن. تورعىن جەرگە جارىق تۇسكەن كەزدە وزىنە بولىنگەن جەردى ءبىر قازىپ ءبىر توقتاپ جوتەلىپ كۇرەككە سۇيەنە تۇرىپ قالادى. سالدەن سوڭ تاعى قىبىرلايدى. بۇل كەزدە جۇمىس باسىنداعىلاردىڭ ءبارى قاربالاس ەدى. اققولعاپ اتپەن ارالاپ ءجۇرىپ الدە بىرەۋدى ياناتتاعان داۋىسى جۇمىس باسىنداعىلارعا ەمىس-ەمىس ەستىلىپ تۇرادى. كەشە تۇستە ەڭبەك باسىندا قۇلاپ قالعان ءبىر كاريانى جاپا تارماعاي قوسقا كوتەرىپ اكەتكەنىن تورعىن ءوز كوزىمەن كورگەن. بۇگىن ول ادام قالاي بولعانى بەلگىسز، ايتەۋىر جۇمىس ورنىندا جوق. وسى ەڭبەك باسىنا كەلگەن بىرنەشە قارتاڭ ادام اۋىر ەڭبەك پەن قيناۋدان ارت-ارتىنان دۇنيە سالعان. قىزىل جاردىڭ باتىسىنداعى توبەشىككە ءبىرقانشا جاڭا قابىر پايدا بولعان. ەڭبەكتەن قالجىراپ كەلگەن جانداردى تاماعىن شالا ىشكىزە سالا ءوندىرىس قولباسشىلىق ورنىنىڭ ۇلكەن شاتىرىنا جيناپ الىپ جيىن اشىپ، كۇندەگى جۇمىس قارقىنىنىڭ باياۋ بولعانىن جاريالاپ تەپەرشىككە الۋ اققولعاپتىڭ ادەتىنە اينالعان.     قالجىراعان ادامدار ارالارىندا كىمنىڭ بار جوعىمەن ساناسۋعا دا شاماسى كەلمەگەن. بۇگىن وسى ورتادا تورعىننىڭ جوق ەكەنىن ەشكىم ەسكەرگەن جوق. جۇمىسى بىتپەگەن تورعىن كەشكەدە قوسقا قايتا العان جوق. ول ءبىر وتىرىپ ءبىر تۇرىپ كۇيبىڭدەپ توعاننىڭ توپىراعىن قازىپ جاتىر. بارعان سايىن تىنىسى تارايىپ وكپەسى سىرىلدايدى، ەندى مىنە جامىراپ جۇلدىزدار شىقتى، ازدان سوڭ قورعالاعان اي دا مۇزتاۋ توبەسىنەن ارەڭ كوتەرىلىپ، بولىمسىز ساۋلەسىن توگىپ، وزەن بەتىن جىلتىراتتى. تالىقسىپ قالعان تورعىن ءبىر كەزدە “اپا، اپا” دەپ ايعايلاپ، ءوزىن ىزدەپ كەلە جاتقان نەمەرەسىنىڭ داۋىسىنان سەلت ەتىپ ەسىن جيىپ الدى. “قۇلىنىم! مەن مۇندامىن!” دەپ جوتەلە جاۋاپ قاتتى. نەمەرەسى جىلاي كەلىپ اپاسىن قۇشاقتاي الدى . “اپا، قوسقا قايتايىقشى!” دەدى. “مەن قايتا المايمىن، مەندە دارمەن قالعان جوق، قۇلىنىم، بۇل توعاننان تۇرا الاتىن ەمەسپىن!” دەگەندە تورعىننىڭ داۋىسى ءۇزىلىپ-ءۇزىلىپ تىم ءالسىز شىققان ەدى. “قۇلىنىم، قاسىما تامان كەلشى، ماڭدايىڭنان يىسكەيىن!” دەپ ارەڭ سويلەگەن تورعىن نەمەرەسىن باۋىرىنا تارتا بەردى…
   تاڭ قۇلان يەكتەنىپ اتقان كەزدە بالا ويانا كەلسە اپاسى ءالى ۇيىقتاپ جاتقان سياقتى. نەمەرەسى وياتىپ كورىپ ەدى، ءۇن جوق، وسىنىڭ اراسىنشا ەڭبەك باسىنا كەلگەن ادامدار بالانىڭ “اپا، اپا” دەپ شىرىلداعان داۋىسىن ەستىپ سول اراعا جينالا باستادى، ول كەزدە تورعىن باياعىدا جان ۇزگەن ەدى. قىزىل جاردىڭ باتىسىنداعى توپتى قابىرعا جاڭا ءبىر ءۇيىندى توپىراق قوسىلدى. وزەن جاعاسى ءالى قاربالاس ەڭبەكتە. تەك تورعىننىڭ نەمەرەسى عانا قامىر باسىندا “اپا، اپا”دەپ جىلاپ، اينالسوقتاپ كەتپەي ءجۇر. الىستا اقباس شوقى ءباز-باياعىسىنشا الشيىپ شالقالاپ جاتىر. تەك قالتىن وزەنى عانا تىنىمسىز باتىسقا قاراي جىلجىپ اعىپ جاتىر. جاڭا قابىر جانىنداعى قازديىپ تۇرعان بالانىڭ ساعىمى وزەن بەتىندە قۇبىلىپ كورىنەدى…


پىكىر قالدىرۋ

ءبىرىنشى بولىپ پىكىر قالدىرىڭىز!

avatar
  Subscribe  
ەسكەرتۋ