قىرىق جىگىت قىرعىنى

كوپ اۋىزىندا تۇرلىشە ايتىلىپ ، قۇلاققا قىرىق قۇبىلىپ جەتكەن ‹‹ قىرىق جىگىت قىرىلعان ›› دەگەن ايانىشتى اڭگىمەنىڭ ناقتىلى بارىسىن ، جاي- جاپسارىن سوڭعى ۇرپاققا تولىق جەتكىزۋ بىلەتىن بىزدەرگە پارىز ىسپەتتى . 1941- جىلىدىڭ مامىر ايىندا گومينداڭنىڭ قانىشەر جەندەتى ، چيڭحاي ولكەسىنىڭ باستىعى ميلليتاريس مافۋفاڭ شينجيڭاداعى شىڭ شىسايدىڭ كەرتاتپا ۇستەمدىگىنىڭ زاردابىنا شىداماي ، جان ساۋعالاپ بارعان قازاقتاردىڭ قۇرالىن تارتىپ الىپ ، ات- تۇيەسىن اۋدارىپ الىپ تالان- تاراجىلادى . بۇل قورلىققا توزبەگەن ءۇش جۇز ەلۋدەي ءتۇتىن مافۋفاڭ اسكەرىمەن قاشا سوعىسىپ ، گيمالاي تاۋىنىڭ تەرىسكەيىندەگى قاجىرا وزەنىنىڭ بويىنا بارىپ بايىرقالادى . وسى ۇركىندى توپتى باستاپ جۇرگەندەر تاسبيكەدەن مەيىرىمقان كارمىش ۇلى ، قوشپان قالياكبار ۇلى . سارباستان ءابىلقايىر شۇلەنباي ۇلى . جادىكتەن قاتشىباي شويىنبەك ۇلى سىندى ءار رۋدىڭ اتقا مىنەرلەرى بولاتىن .
جەرلىك مۇڭعۇلدارعا جول باستاتقان مافۋفاڭ اسكەرلەرى قاشىپ كەتكەن قازاقتاردىڭ ارتىنان ءبىر نەشە اي بويى قۋعىنداپ ، جان باعىپ جايىن جاتقان اۋىلداردى ءبىر- اق تۇندە باسىپ قالدى . بەيعام ەلگە اياماي قىرعىن سالدى . قانى قۇتىرعان ەسسىز جاۋ ءبىر كۇن ، ءبىر تۇن پليموتپەن اتقىلاپ ەكى جۇزدەي ەر- ايەل ، جاس بالالاردى قىرىپ ، بارلىق مال- مۇلىكتى بۇلاپ- تالاپ ، ءتىرى قالعان ءبىر جۇز ەلۋدەي ەر- ايەل ، بالا- شاعانى الدەرىنا سالىپ ايدادى . وسىلاردىڭ قاتارىندا اتشىباي ۇلدارى جولبارىسقان مەن سەتەرحان قاجى ، التىنبەكتىڭ ايەلى ءانيپا كەنەگەش قىزى دا بار بولاتىن . قانقۇيلى قاراقشىلار اۋىلدان شىققانشا دا ءبىر شۇڭقىردا تىعىلىپ وتىرعان توعىز كەمپىردى ايداپ جۇرگىزە الماعان سوڭ ، تاباندا گرانات تاستاپ قىرا سالادى دا كەتە باردى . ەل باستاعان ازامات ، ازاتتىق اڭساعان اعالاردان ءابىلقاير مەن قاتشىباي وسى جەردە ءشاھيت بولدى . مىنە قازاق اتاۋلى بۇرىن اياق باسپاعان ، باسىنا پالە تونگەن الماعايىپ كۇندەر دە جان ساۋعالاپ قاشىپ بارعان اتا قونىستان ايدالاداعى قاجىرا وزەنىنىڭ بويىنداعى بەيۋازدار قانى توگىلگەن سايدى بىلايعى ەل ‹‹ ءشاھيت سايى ›› دەپ اتاپ ، ۇركىندى تاريحتىڭ ۇرەيلى ءۇتىرىن وسى ارادا قالدىرىپتى . بۇل قىرعىننان قازاق جىگىتتەرىنىڭ ءبىر ءبولىمى قاشا سوعىسىپ قۇتىلىپ تا كەتتى . تۇتقىنداردى ايداپ چيڭحايعا قايتقان دۇڭگەن اسكەرلەرى جول بويى قىز- كەلىنشەكتەرگە جانتۇرشىگەرلىك حايۋاندىق ىستەپ ءتورىت كۇندىك جەرگە بارىپ ، جارىم كۇن تىنىعىپ ىرعاپ- جىرعاپ جاتادى . ايداۋداعىلاردىڭ ىشىندە تاسبيكە قوجامبەرگەننىڭ قىزى الماقان دەگەن جاس ايەل سۇقتانعان اسكەرلەردىڭ ەندىگى سۇعى ءوزى ەكەنىن بايقاپ ، ولاردىڭ ارام نيەتىن ەرتە سەزىپ ، كۇنى بۇرىن قامدانا ءجۇرىپ ، ءتۇن جامىلىپ قاشىپ شىعادى دا ، كول ورتاسىنداعى شوق قامىسقا تىعىلىپ ، تاڭ اتقانشا سۋعا مالشىنىپ تۇرادى . ەرتەسى اسكەرلەر ارى- بەرى ىزدەيدى دە كوشىپ كەتەدى . سودان سۋدان شىققان باتىردا سۇڭعىلا الماقان جۇرتتا قالعان سۇيەك- ساياقتى مۇجىپ ، جول بويى جەمتىك جەپ ارتتا قالعان شابىلعان ەلگە جەتەدى . نەشە كۇن قاڭعىرىپ ، ەلگە ايتەۋ جەتكەن الماقان ايداۋدا كەتىپ بارا جاتقانداردىڭ كورگەن قورلىعىن ايتقاندا ، ونسىزدا قىرعىنعا ۇشىراپ قابىرعاسى سوگىلىپ ، قانىنا قارايعان ازاماتتار قايىرالىپ كەتەدى . اناۋ جازىقسىز جابىرلەنىپ ، انتۇرعاندارعا اياق استى ەتىلىپ ايدالىپ بارا جاتقانداردىڭ ىشىندە ، مىنا نامىسىن نار باسپاعان ازاماتتاردىڭ كەيىنىڭ اياۋلى اناسى ، كەيىنىڭ ادال جارى ، كەيىنىڭ الپەشتەگەن قىزى بار بولاتىن . سولاردان جانىمىز ارتىق ەمەس دەپ ، جاۋدى قۋىپ جەتىپ شاماسى جەتسە قۇتقارىپ قالۋعا ، شاماسى جەتپەسە بەيۋازداردىڭ جولىندا ءشاھيت بولۋعا بەكىنگەن ەلۋ جىگىت دەرەۋ جولعا شىعادى . قۋعىنشىلار جاياۋ تارتىپ وتىرىپ ، ءتورىت كۇن سۋىت جۇرگەندە حولمىتىنىڭ تۇراق دەگەن جەرىندە جالعىز وتىرعان مۇڭعۇلدىڭ ۇيىنە جەتەدى دە ، ودان تۇتقىنداردىڭ جايىن سۇرايدى . مۇڭعۇل ولارعا اسكەرلەردىڭ كەشە كەتكەنىن ايتادى . سونىمەن جۇرىستەن قالجىراعان جىگىتتەر تىنىعىپ الماققا الگى مۇڭعۇلدى بايلاپ تاستاپ ۇيىقتاپ قالادى . ەرتەسى تۇرعاندا الگى مۇڭعۇلدىڭ بوسانىپ قاشىپ كەتكەنىن بىراق بىلەدى . ازاماتتاردىڭ ءبىر ءبولىمى ؛ قۋايىق ، بوسانعان مۇڭعۇل اسكەرگە حابار بەرسە ، الدىمىزدان توسقاۋىل قويىپ تۇگەتەدى دەسە ، ءبىر ءبولىمى ؛مۇڭعۇل باسقا جاققا جان ساۋعالاپ قاشتى ، اسكەرگە بارمايدى دەگەن تۇسپال ايتتى . بۇلار ارى- بەرى اقىلداسا كەلىپ اقىرى قۋماققا كەلىسەدى . قاشقان مۇڭعۇل تۋرا دۇڭگەن اسكەرلەرگە بارىپ ، قازاق قۋىپ كەلە جاتقان حاباردى جەتكىزەدى . مۇنى ەستىگەن دۇڭگەن اسكەرلەر شۇعىل قامدانىپ قۋعىنشىلار كەلەتىن جولعا تاسادان توسقاۋىل ، بيىكتەن قاراۋىل قويىپ ، مىقتى بەكىنىس الىپ جاتادى . قاننەن- قاپەرسىز ۇدىرە تارتقان قۋعىنشىلارعا اياق استىنان پيليموتتىڭ وعى جاۋىپ كەتىپ ، ازاماتتار اشىق جەردە قالىپ ، ءتيىمىسز سوعىس باستالادى . بۇل جەردە ءبىر كۇن اتىس بولىپ قازاق جىگتتەرىنىڭ كوبى ءشاھيت بولادى ، مافۋفاڭ اسكەرلەرىنەن دە شىعىن شىعىپ ، ءتىرى قالعان از ازاماتتار شەگىنە اتىسىپ قۇتىلىپ كەتەدى . حايۋان جۇرەگى قابىنىپ ، قارا نيەتى اسقىنعان ، ادامگەرشىلىكتىڭ اسىل ساۋلەسىنەن ساناسىندا ساڭىلاۋ قالماعان ، دىننەن بەزىپ ، دىلدەن ازعان ، يتتەن تۋىپ ، ىننەن شىققان قاراقشىلاردىڭ قۇتىرىنعان قانقۇيلى زامانىندا قورلىقتان قاشىپ جاننان ساۋعا سۇراپ باسسىز ، باعىدارسىز قازاق بايقۇستاردىڭ باسىنان قانشالاعان قان جىلاعان كۇندەر ، قان توگىلگەن كومۋسىز قىرعىندار ءوتتى عوي . مىنە ار- نامىسىن قورعاعان ، اياۋلىسىن ارامنىڭ شەڭگەلىنە قيماعان ، ەڭ سوڭىندا قىرشىنىنان قيىلعان قىرىق جىگىت تە سول تۇستاعى قيساپسىز قىرعىننىڭ ءبىر ۇشىعى بولاتىن . سول جولعى قىرىلعان قىرىق جىگىتتىڭ ىشىندە تاسبيكەدەن ءداۋىت قازى ، تىركەش كۇركەباي ۇلى ، زەينالقان شاراباس ۇلى ، سىمايىل سالبىرباي ۇلى ، ماقىپ جورعاباي ۇلى ، تاكەن جۋانعان ۇلى ، قاھار راقيلا ۇلى ، بۋراقان قوجامبەرگەن ۇلى ، شايماردان ىسقاق ۇلى ؛ شاقابايدان ەرەنعايىپ قاپتالباي ۇلى ، زاركارەن ، قاراكەرەن ، بيعان قاتىران ۇلى ؛ جادىكتەن شاھيزا قابدىلدا ۇلى ( قاشىپ كەلىپ حابار جەتكىزگەن الماقاننىڭ كۇيەۋى ) ؛ مولقىدان قومارباي قيسا ۇلى قاتارلىلاردان تىس ، زاكاريا كارمەنباي ۇلى ، قازىكەن ىسقاق ۇلى ، زارىلقان دولدىر ۇلى ، كوپەن ، ماتەك ، ءپىشاي ، قاپاس ، تولەش ، ءنابي ، قابدولدا ، شامەن ، شاپەي ، شادەن ، قابي دەگەن ازاماتتاردىڭ رۋ تەگى انىق ەمەس . ال ءبىر ءبولىم ازاماتتاردىڭ اتى- ءجونى بەلگىسىز ەدى . قىرعىننان امان قۇتىلىپ ەلگە كەلگەن جىگىتتەردەن تاسبيكە دەن مالىك كارمىش ۇلى ، ماسكەي جالدىباي ۇلى ، جاقىپ قالياكبار ۇلى ، قوپان مۋسا ۇلى ؛ سارباستان قاميت بايماعۇل ۇلى ؛ جادىكتەن كوپپەرگەن ەگەۋباي ۇلى مەن قاتىران ساتپاقباي ۇلى ؛ ۋاقتان ماسەي ؛ قاراقاستان قۇسىمان قاتارلىلار بار .
ءتىرى قايتقانداردان ماسكەي جالدىباي ۇلىنىڭ ساۋساقپەن ساناپ وتىرىپ ايتقانىندا ناق قىرىق جىگىت قانعا بويالىپ قالعان ەكەن . ءبىراق سول قىرىلعان قىرىقتىڭ ىشىندە جادىك ەڭسەگەن دەگەن كىسىنىڭ سول جاق ەزۋىنەن وق ءتيىپ جارالى جاتقاندا جەندەتتەر باسىنا ، كەۋدەسىنە تەۋىپ كورىپ قىبىر ەتپەگەن سوڭ كەتىپ قالادى . جاۋ قاراسى ۇزىلگەندە ورنىنان تۇرعان ەڭسەگەن جۇرتتا تۋىپ قالعان ەشكىنى ۇستاپ الىپ ، لاعىن تاستايدى دا جەتەكتەپ ، جول- جونەكەي ساۋىپ ءىشىپ وتىرىپ ەلگە جەتەدى . كەشەگى قارا تۇنەك قوعامنىڭ قىرىق جىل قىرعىننان امان قالعان اجالسىز ەڭسەگەن مىناۋ بەيبىت كۇننىڭ الاۋىنا ارقاسىن شالدىرا ءۇيلى- باراندى ، ورەن- جاراندى بوپ جاڭا زاماننىڭ راحاتىن كورىپ ، حۇڭسان مال فەرماسىندا قويىن باعىپ جۇرگەندە ، 1975- جىلى اقارقانىڭ تەرىسكەيىندە كوشكىن تۇسىپ ، اللانىڭ اجالىنان قايتىس بولدى .
اۆتورى : قۇنانباي ءنابي ۇلى     باركول اۋداندىق مال شارۋاشىلىق مەكەمەسىنىڭ زەينەتكەرى
قۇمىل القابى جۋرنالىنىڭ 2011- جىل 4- سانىنان الىندى

 



پىكىر قالدىرۋ

ءبىرىنشى بولىپ پىكىر قالدىرىڭىز!

avatar
  Subscribe  
ەسكەرتۋ