شىعىسقا اۋعان قازاقتاردىڭ گانسۋ مەن چيڭحايعا بارعانداعى العاشقى جاعدايى

حانزۋشا ماتەريالدان اۋدارعان: اسەمحان مۇقامەتحان قىزى

شىعىسقا اۋعان قازاقتار چيڭحاي ولكەسىنە كەلگەننەن كەيىن، سايدام ويپاتىنداعى دۋلان، چاكا قاتارلى جەرلەدە مال باعۋمەن كۇنەلتەدى. ولار وسى وڭىرلەگە تۇبەگەيلى وتىراقتاسۋ ءۇشىن، سول كەزدەگى چيڭحايدىڭ بيلەۋشىسى مابۇفاڭنىڭ مۇسىلمان دىنىندە ەكەنىن ارقا تۇتىپ، وعان گانسۋدەگى ادۋباي، قامىكە قاتارلى ەلباسىلارىن ەلشىلىككە جبەرىپ، چيڭحايعا وتىراقتاسۋ ءوتىنىشى مەن تۇرمىستىق جاقتان ۇكىمەت كومەگىنە مۇقتاج ەكەنىن بىلدىرتكەن ەدى. مابۇفاڭ قازاقتاردىڭ ونى وزىمەن ۇقساس مۇسىلمان دىنىندە دەگەنىن ءتىپتى دە  جاقسىجەلەۋ ەتىپ،  “حال سۇراۋ “، “ورنالاستىرۋ “، “كومەك بەرۋ” -دەگەن سىلتاۋلارمەنسايقال ساياسات جۇرگىزىپ، ولاردى باستان اياق الداپ كەلدى. وسىلايشا اۋىلعا كەلگىشتەپ تىڭ تىڭداپ،باقىلاۋدى كۇشەيتتى. مابۇفاڭ، ما جۇڭكۇيدى باس اتامان ەتكەن جيىنى 25 جاندايشاپتى ۇيىستىرىپ، قازاقتار ءجيى وتىراقتاسقان نەگىزگى ءۇش وڭىردەگى جيىن جان سانى مەن مال مۇلكىن جانە قولىنداعى قۇرالدارىن تىزىمگە العىزدى.

وسىنداي جىمىسقى تەكسەرۋ اياقتاعان سوڭ، ماجۇڭكۇي قازاقتاردىڭ ەل باسىلارىنا ولاردىڭ تالاپتارى مەن قيىنشىلىقتارىن شينيڭدەگى ما جۋشيگە جەتكىزەتىنىنە سەنىم ءبىلدىرەدى. ەل باسى مەن حالىق جۇرتشىلىعى بۇل سوزگە سەنىپ، رۋ باسىلارىمەن اقىلداسىپ، وزدەرىنىڭ مابۇفاڭعا دەگەن ريزاشىلىعىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن، ءار رۋدان مەرگەن جىگىتتەر ۇيىستىرىپ، اڭ اتتىرىپ، ون مىڭعا جۋىق  قۇلان تەرىسىن جيىپ، ما بۇفاڭنىڭ اتتى اسكەرلەرىنىڭ ات ابزەلدەرىنە ىستەتۋگە ساۋعاعا ۇسىنادى. ماجۇڭكۇي شينيڭگە قايتقاننان كەيىن ۇزاق ۋاقىت وتسە دە، وزدەرىنە ەش حابار بولمايتىنىن قازاقتار ويلاماعان ەدى. وسى توسقاننان ۇمىتپەن ءجۇرىپ جارىم جىل وتسە دە، قازاقتارعا ما بۇفاڭنان ەش كومەك بولمايدى.

  1938-جىلدىڭ جازىندا، مابۇفاڭ قازاقتاردى تىزگىندەۋ ءۇشىن، سايدامنىڭ باتىس وڭىرىنەن “نومۇحۇڭ قازاقتار باسقارماسى”-ىن قۇرىپ، وعان ما چيانلۋدى باستىقتىققا تاعايىنداپ، تايجىنور، كىلىگۋ، زوڭجيا، بالۇڭ  قاتارلى جەرلەردەگى قازاقتاردى ارناۋلى باسقارتادى. سايدامنىڭ شىعىس وڭىرىنەن “چاقا قازاقتار باسقارماسى”-ىن قۇرىپ، وعان ما جۇڭشياۋدى تاعايىنداپ، دۋلان، كىكى، ۇلان، ساقا،چەجي، باباۋ قاتارلى جەرلەردەگى قازاقتاردى باسقارتادى. باسقارمالار قۇرىلعاننان كەيىن، وسى وڭىردەگى قازاقتاردىڭ وزىنە تيگەن وڭىردەن باسقا وڭىرگە مال جايۋىنا جانە باسقا وڭىرگە قونىس اۋدارۋىنا ءتىپتى باسقا وڭىرگە قىدىرۋىنا دەيىن تيىم سالىندى. تەك قانا تارتىپكە بويسىنىپ، قۇلدىق ۇرۋدى جانە دە ۇكىمەتكە  ۋاقىتىمەن ءباجى تاپسىرۋدى بەلگىلەدى.

وسى ەكى باسقارماعا قاراستى قازاقتاردان ون مىڭ تاڭداۋلى جىلقى جيىلۋ تاپسىرىلۋ مەن قاتار ءارتۇرلى باجى اقىسىن جوعارىلاتىپ، ونى مەرزىمدى ۋاقىتىندا تاپسىرماعاندارعا جازا كەسىلەتىنى بەلگىلەندى. وسىنداي قىسپاق جاعدايدا، جيىلعان ءباجى مەن مالدان اراداعى ءىس باسقارۋشىلاردىڭ پايدا ءتۇسىرۋ جاعدايىن جارىققا شىعارىپ، ادەتتەگى حالىق بۇقاراسىنىڭ تۇرمىس جاعدايىن اۋىرلاتا ءتۇستى. سوندىقتان كوپ ساندى بۇقارالار مۇنداي اۋىر المان سالىقتى تولەي المايتىندىقتان، باس ساۋعالاپ باسقا جەرلەرگە اۋۋىنا تۋرا كەلىپ، سەرگەلدەڭ ومىرگە تاپ بولدى. ال  ءبىر ءبولىم بۇقارالاردىڭ تەڭسىزدىككە زىعىردانى قايناپ ما بۇفاڭ جەندەتكە قارسى تۇرعىسى كەلگەنىمەن، ەل تىنىشتىعىن ويلاپ ىشتەن تىندى…



پىكىر قالدىرۋ

ءبىرىنشى بولىپ پىكىر قالدىرىڭىز!

avatar
  Subscribe  
ەسكەرتۋ