گومينداڭ ۇكىمەتىنىڭ گانسۋ مەن چيڭحايداعى قازاقتاردى باسقارۋ ءتاسىلى

(<<چيڭحاي تاريحى>> جەلىلەس ماتەريالدان)

حانزۋشا ماتەريالدان اۋدارعان: اسەمحان مۇقامەتحان قىزى

شىعىسقا اۋعان قازاقتار ىلگەرىندى-كەيىندى گانسۋ مەن چيڭحايعا كەلگەننەن كەيىن، گومينداڭ ۇكىمەتى قازاقتاردىڭ قونىستانۋ ۇسىنىسىن قابىلداپ، شەگارا قورعانىس ورىندارىنا وتىراقتانۋىنا، ماڭىزدى جول قاتىناس وڭىرلەرىنە وتىراقتانۋىنا، حانزۋلاردىڭ ەگىستىك رايوندارىنا جالعاساتىن وڭىرلەر مەن وعان جاقىن وڭىرلەرگە وتىراقتانۋىنا بولمايدى- دەيتىن بەلگىلەمەلەر شىعاردى. مىنە وسىنداي بەلگىلەمەلەر ارقىلى قازاقتاردى بىتىراتىپ ورنالاستىرىپ، ولاردى “كۇش بىرىكتىرىپ”، ۋاقيعا تۋدىرادى-دەپ ساقتاندى. قازاقتاردى بيلەپ توستەۋگە قولايلى بولۋ ءۇشىن، ولارعا ايقىن جەر شەگاراسىن انىقتاپ بەرمەدى. گانسۋ وڭىرىندەگى قازاقتارعا تۇراقتى ءجايلىم  بەرۋ  باستان اقىر اتىمەن جوق قۇر ايعاي بولىپ قانا قالا بەرى. سوندىقتان گانسۋدىڭ ءانشي، ءيۇمىن، جيۋچۋان، دۇنحۋاڭ قاتارلى وڭىرلەردەگى قازاقتار ءجايلىم تار، جەر سۋ قولايسىزدىعى مەن تۇرمىس تاقارشىلىعىنان جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن ءوزارا داۋ-شار تۋىلىپ، ءبىر جەردە تۇراقتاپ قونىستانۋىنا مۇمكىندىك بولماي سەرگەلدەڭ ءومىر ءسۇردى. ءدال سول كەز جاپونعا قارسى سوعىستىڭ باستالۋىنا تۋرا كەلگەندىكتەن، تۇرعىن ەلدىڭ ورنىقتىلىعى سوعىس ىستەرىنىڭ تابىستىلىعىنا وزىندىك ىقپالىن تيگىزەدى-دەپ قاراعان گومينداڭ ۇكىمەتى 1938-جىلدىڭ باسىندا، تەكسەرۋ گرۋىپپاسىن قۇرىپ، وعان ۋاڭ دىچۋاندى گرۋىپپا باستىعى، ۋاڭ زىرۇڭ قاتارلىلاردى تەكسەرۋ مۇشەسى ەتىپ تاعايىنداپ، قازاقتار قونىستانعان بارلىق رايونداعا تەكسەرۋ جۇرگىزىپ، قاتىستى ىستەردى ءبىر جايلى ەتۋدى تاپسىردى. وسىدان كەيىن گومينداڭ 8-سوعىس رايونىنىڭ باس قولباسشىلىق ورنى: ” گانسۋ چيڭحايعا كەلگەن قازاقتار ۇزدىك ءىس شىعارىپ، مال-مۇلىك بۇلادى، بۇل ءىستى وسى ەكى ولكە تەزىرەك ءبىرجايلى ەتسىن، اسىرەسە ءيۇمىن ماي بازاسىن جاقسى قورعاپ، قاتىستى شارالار قولدانسىن ! “- دەپ بۇيىرىق ءتۇسىردى.

گومينداڭ 8-سوعىس رايونىنىڭ ۇلىعى گەنارال جين زايجىنى قازاقتاردى ورنالاستىرۋعا جىبەرەدى. جين زايجى جيۋچۋانعا كەلگەننەن كەيىن، مابۇفاڭ اسكەرىنىڭ كورپس باستىعى ما بۇكاڭمەن اقىلداسىپ، گومينداڭ زاڭزۋ-مۇڭعۇل ۋاكىلدەرىن قامتىعان كوميتەت ءماجىلىسسىن اشىپ، قازاق ەلباسىلارىن دا جيىنعا شاقىرىپ، ورنالاستىرۋ امالىن بەلگىلەدى: ءبىرىنشى، گانسۋ ولكەسىندەگى قيىنشىلىعى بار قازاقتارعا گانسۋ ولكەلىك ۇكىمەت قارجىلاي كومەكتەسەدى، چيڭحاي وڭىرىندەگى قازاقتارعا جين زايجى جاۋاپتى بولىپ چيڭحاي ۇكىمەتىمەن اقىلداسىپ قارجى شەشەدى؛ ەكىنشى، جاپونعا قارسى سوعىسقا كومەككە قازاقتاردان جوعارى باعادا جىلقى ساتىپ الۋ ارقىلى ولاردىڭ قيىنشىلىعىنا كومەك بەرىلەدى. ( بۇل ىسجۇزىندە قازاق جىلقىلارىن ساتىپ الۋ ەمەس، قايتا تارتىپ الۋ ارقىلى ولاردىڭ قانات قۇيرىقتارىن كەسىپ، الىسقا كەتە المايتىن ەتىپ تىزگىندەۋ ساياساتى ەدى)؛ ءۇشىنشى،گانسۋ چيڭحايداعى قازاقتاردىڭ جان سانى مەن قيىنشىلىعىنا نەگىزدەلىپ، ولارعا سيىر قوي بەرىپ، تۇرمىسىنا قارايلاسۋ. ءتورتىنشى “قازاقتاردى باسقارۋ مەكەمەسى”-ىن قۇرىپ، ولاردىڭ اكىمشىلىك ىستەرىنە جاۋاپتى بولۋ- دەيتىندەي ەستىر قۇلاققا جاعىمدى، جىمىسقى بەلگىلەمەرىن ورتاعا قويدى.

گوميىنداڭنىڭ بۇل  باسقارما مەكەمەسى تاريحتاعى اتا باباسىنان جالعاسقان كەرى توڭكەرىسشى بيلەۋشى تابىنداعىلاردىڭ از ۇلتتارعا قاراتا “كورنەۋدە جۇباتىپ، كومەسكىدە  قارسىلىق كورسەتۋ”  مەن  ” ءوز قوتىرىن وزىنە قاسىتىپ، بولەك باسقارۋ”-داي زىمياندىق كەرى ساياساتىن قولدانىپ كەلدى. گانسۋ چيڭحايداعى قازاقتاردى ادەيى شاشىراندى ورنالاستىرىپ، تۇرعىن ەلدەن اۋاشا ۇستادى. گومينداڭ ۇكىمەت ورتالىعى “گانسۋ چيڭحاي قازاقتارىن باسقارۋ بەلگىلەمەسى”-ىن شىعارىپ، ەكى ولكەنىڭ وسى بەلگىلەمەنى اتقارۋىنا قاتاڭ بۇيىرىق ءتۇسىردى.

گانسۋ چيڭحاي وڭىرىنە اۋعان قازاقتار سول كەزدەگى گومينداڭ ۇكىمەتىنىڭ گانسۋ.چيڭحاي.شينجياڭ شەگارا رايونىنا قاراستى وڭىرلەردە بولىپ، وسى  ۇكىمەتتىڭ باسقارۋىندا بولدى. ولار قازاقتاردى جان سانىنىڭ از كوپتىگى مەن ورنالاسقان ءوڭىرىنىڭ كولەمىنە قاراي مابۇفاڭ اسكەرىنىڭ ۇلكەن جانە ورتا اترەتتەرىنىڭ باسقارۋىنا ءبولىپ بەردى. مابۇفاڭ قازاقتاردىڭ اترەت اسكەرلەرىنە شابۋىلداۋىنان الاڭداپ، باسقارۋعا بولىنگەن اسكەري اترەتىنىڭ ادام سانى مەن  تۇرعان  ورنىن ادەيى  تۇراقتى ەتپەي،  ۇزدىك وزگەرتىپ، قۇبىلتىپ وتىردى. مابۇفاڭ اۋەلگى گانسۋ چيڭحاي قازاقتارىن باسقارۋعا قۇرعان مەكەمەلەرىن ىلگەرىندى-كەيىندى كۇشىنەن قالدىرىپ، قازاقتاردى اسكەري باسقارمانىڭ بەلگىلەگەن باسقارۋ تاسىلدەرى بويىنشا باسقارۋدى قولدانىپ، مۇنى ازاتتىقتىڭ العاشقى كەزدەرىنە دەيىن جالعاستىردى…



پىكىر قالدىرۋ

ءبىرىنشى بولىپ پىكىر قالدىرىڭىز!

avatar
  Subscribe  
ەسكەرتۋ